ارجاع پرونده «خزر» به دیوان بینالمللی داوری
داوود هرمیداسباوند . استاد حقوق بینالملل
1 آنچه مدنظر ایران در نشست سران کشورهای ساحلی خزر در همه ادوار برگزاری آن بوده است، «ترتیبات حقوقی دستهجمعی» است که به احتمال قریب بهیقین نمیتوان در مورد به نتیجهرسیدن آن خوشبین بود. در همه این سالها، اقدامات کشورهای ساحلی دوجانبه یا سهجانبه صورت گرفته است و خبری از روند و رویه متداول در مورد پهنههای آبی و دریاچهها نبوده که به صورت مشترک باشد و همه کشورهای ساحلی در آن شرکت داده شوند. بنابراین ایران در یک عمل انجامشده قرار داده شده و مواضعی که در ظاهر مثبت توسط کشورهای عضو اتخاذ میشود تابهحال بهصورت جدی پیگیری نشده است. در این میان بهنظر نمیرسد فراتر از آنچه که تابهحال انجام شده، اتفاق دیگری رخ دهد. کشورهای دیگر در مقابل نظام حقوقی دریای خزر یا تقسیمبندی بستر، به سمت و سوی تقسیم دوجانبه و بعد سهجانبه حرکت کردند. نخست قرارداد تقسیم بین قزاقستان و روسیه و بعد بین آذربایجان و قزاقستان بود و سپس سهجانبه شد. پس از آن ترکمنستان نیز ملحق شد و با قزاقستان حدود بستر را تحدید کردند. بنابراین بر اساس این تقسیم، در نقشهای که کشیده شد سهم ایران همان خط موهوم «آستارا- حسینقلی» که ۱۳درصد است، بود.
ایران در زمان ریاستجمهوری آقایخاتمی خواهان تقسیم برابر دریا شد (۲۰درصد) ولی پذیرفته نشد و ایران هم از آن تاریخ به بعد تاکید کرد اجازه نمیدهد که 20درصد آبهای مجاور ایران مورد استفاده قرار گیرد و به همین دلیل کشتی بریتیشپترولیوم که در منطقه البرز مشغول اکتشاف بود، مجبور به ترک آنجا شد. حال مذاکرات با آذربایجان و ترکمنستان ادامه دارد اما افق دسترسی به توافق مشخص نیست. ایران در گذشته دارای حقوق مساوی بود اما از آن، استفاده بهینه صورت نگرفت و در سطح محلی ماهیگیری میکرد، در حالی که میتوانست در «پهنه» صید کند. استناد جمهوریهای تازه استقلالیافته این است که عهدنامههای ۱۹۲۱ و ۱۹۴۰ به تاریخ سپرده شدهاند و آنها بر «رویه» تاکید دارند. با این حال آنچه در یک مرجع و داوری حقوقی بررسی شود، اولویت را به تعهدات «قراردادی» میدهد و البته مساله رویه را نیز مدنظر قرار میدهند. به نظر میرسد اگر ایران برای در اختیارگرفتن سهم ۲۰درصدی مورد مذاکره توفیق نیابد، تنها راهی که میتواند تامینکننده حقوق ایران باشد، ارجاع به دیوان بینالمللی دادگستری است. میدانیم سهکشور ساحلی دیگر از روسیه حمایت میکنند چراکه منافع آنها
مشترک است. بهدلیل مشکلات دیگر ایران در صحنه بینالمللی و مسایل تحریمها، روسیه و چین احساس میکنند میتوانند به سکوت ایران امیدوار باشند. مسکو و پکن در قطعنامههای شورایامنیت با غرب همراه هستند و صرفا در مواضع رسانهای حمایت میکنند که هیچ اثر حقوقی ندارد. ایران حتما باید دونکته را مدنظر قرار دهد؛ در ابتدا وضعیت رابطه با غرب را سروسامان دهد و مذاکرات فعلی را به نقطه مطلوبی برساند تا موضع ما در مقابل روسیه و چین تقویت شود و دیگر اینکه زمینه را برای ارجاع پرونده خزر به دیوان بینالمللی داوری فراهم کند. اگرچه این امر منوط به رضایت طرفهای دیگر قرارداد است، اما اگر به هر دلیلی این موافقت صورت نگرفت (که احتمالا هم همینگونه میشود) این امر باعث تقویت موضع ایران خواهد شد. ایران باید روی این 20درصد ایستادگی جدی کند و به گفته «فیتز موریس» حقوقدان معروف: «وقتی کشوری تقاضای ارجاع به داوری میکند که از نظر روانی منافعی در مقابل طرف مقابل کسب کند و ایران میتواند ۲۰درصدش را حفظ کند.»
2 ابعاد اقتصادی دریایخزر، بیشتر مدنظر چهارکشور دیگر ساحلی دریاست. سرمایهگذاری صورتگرفته سبب شد تا پس از ورود آذربایجان و قزاقستان به استفاده از منابع دریا، غرب نیز از آنها حمایت کرده و مدل «تقسیم بستر» دنبال شد. بنابراین تصمیمشان اقتصادی بود. در این مورد رویههای مختلفی وجود دارد؛ رویه تقسیم کامل، رویه مساوی و رویه مشاع. بنابراین در این مورد وقتی چهارکشور از پنجکشور خطمشی همسویی را در پیش بگیرند، پس ایران در اقلیت صفر است و تا به امروز هم وضعیت به همین ترتیب بوده است. در هر اجلاسی که در هرکدام از کشورهای ساحلی برگزار شد، تمام مندرجات قطعنامهها بهنفع روسیه رقم خورد (مثلا مخالفت با حضور کشورهای ثالث در دریا) شما اگر قطعنامههای آخر کنفرانسها را ببینید در آخر دونکته را یادآوری میکنند: اول اینکه مذاکراتی برای ترتیبات حقوقی برگزار شود و در انتها نیز میگویند برای تدوین رژیم حقوقی دریای خزر کنفرانسی تشکیل شود و ما میبینیم راجعبه نظام حقوقی به طور جدی بحثی نمیشود، زیرا عملا چیزی باقی نمانده و این کنفرانسها فقط وسیلهای برای سرگرمی است. در مورد سهمیهبندی ماهیگیری نیز کشورها به هیچوجه پایبند نیستند،
دراینباره شاهد کاهش نسل ماهیها و حتی صید قاچاق نیز هستیم (مخصوصا جمهوری آذربایجان). پیشنهاد شده بود تا پنجسال از صید ماهیهای خاویاری جلوگیری شود ولی نه آذربایجان قبول کرده و نه قزاقستان. درباره آبهای فوقانی نیز که مشاع اعلام شد، یعنی بستر تقسیم شود اما آبهای فوقانی مشاع باشد. این موضوع نیز بهنفع روسیه است چون برای نظامیکردن، دستش باز است و محدودیتی ندارد. اگر قرار باشد آبهای فوقانی تقسیم شود، تحت حاکمیت کشورها درمیآید و ناوگان روسیه محدود به سواحل خودش میشود و به همین دلیل چون میخواهد آزادی کشتیرانی (که البته بهنفع همه است) و پایگاه نظامی داشته باشد، خواهان این موضوع است.
3 بعد از پترکبیر که قلمرو روسیه به سمت شرق گسترش یافت و بهخصوص بعد از مرگ پترکبیر که جنگهای ایران و روس شروع شد، به موجب قرادادهای گلستان۱۸۱۳ و ترکمانچای۱۸۲۸ در مورد دریای خزر ضمن اینکه هردو کشور آزادی کشتیرانی برای تجارت و دسترسی به بنادر را داشتند، ولی ایران از داشتن ناوگان نظامی محروم شد. اما این مساله در ماده۱۱ عهدنامه۱۹۲۱، آزادی کشتیرانی اعم از نظامی و تجاری برای هر دوطرف در نظر گرفته شد ولی ایران به دلایل و ملاحظات امنیتی و مسایل دیگر، از ایجاد یک ناوگان نظامی در دریای مازندران خودداری کرد و عملا این روسیه بود که تا فروپاشی شوروی ناوگان نظامی در دریایخزر داشت. بعد از فروپاشی شوروی که مساله رژیم حقوقی دریای خزر مطرح شد، یکی از درخواستهای ایران غیرنظامیکردن دریایخزر بود تا رابطه مسالمتآمیزی بین کشورهای ساحلی خزر برقرار شود و دریای مازندران بهعنوان پل همکاری و دوستی تلقی شود. اما روسیه، نگرش متفاوتی داشت با اینکه روسیه حتی بعد از فروپاشی، ۳۰پایگاه نظامی در کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز داشت و دارد، ولی از آنجایی که این پایگاهها دارای قرارداد مدتدار است، ممکن است این پایگاهها به دلایل
سیاسی پایان یابد. بنابراین روسیه بر این اعتقاد بود که پایدارترین پایگاه، پایگاه دریایی است به همین دلیل نظامیکردن خزر را دنبال کرد. پایگاه دریایی پایگاهی بدون دردسر است و روسیه میتواند از این پایگاه آسیای مرکزی و قفقاز را تحت کنترل درآورد ولی پایگاههای خشکی همانطور که اشاره کردم، مدتدار است و از لحاظ سیاسی در ادامه بهرهبرداری از آن، تردیدهایی وجود دارد. در تقسیمی که روسیه بعد از فروپاشی شوروی انجام داد قسمت کوچکی از این ناوگان را به جمهوری آذربایجان واگذار کرد و عمدتا بقیه آن تحت سلطه روسیه بود. آمریکاییها نیز چندینناوچه به قزاقستان هدیه کردند و روسها برای تقویت ناوگانشان در دریایخزر بخشی از ناوگان نظامی خود را از دریایسیاه به دریای خزر منتقل کرده و سعی کردند بیش از پیش قدرت دریایی خود و نقششان را در دریایخزر مستحکم کنند. بنابراین حتی چندیقبل از ایران نیز دعوت کردند که در مانوری که برگزار کرده بودند، بهعنوان ناظر حضور پیدا کند. البته ایران هم در این چندسال، حضور نظامی خود را تقویت کرده است چه اینکه در شرایطی که بهسرعت دریا به سمت نظامیشدن پیش میرود و آذربایجان و قزاقستان هم ناگزیر
در آینده درصدد افزایش اقدامات نظامی برمیآیند، منافع ملی ما ایجاب میکند در این شرایط اقدامات جدیتری کند و در این رهگذر قدمهای جدیتری برداشته شود. لازم به گفتن نیست پوتین سعی میکند قدرت شوروی سابق را احیا کند، بنابراین غیرنظامیشدن خزر بعید به نظر میرسد. دوقرارداد نیز در رابطه با انتقال گاز از خط شمال که از طریق روسیه است با قزاقستان و ترکمنستان و حتی ازبکستان منعقد کرده است. ازبکستان که عضو گروه «گوام» بود بعد از بحران داخلی و انتقاد آمریکا از گروه گوام خارج شد و از آمریکا نیز درخواست کرد پایگاه نظامیاش را تخلیه کند، بنابراین گرچه روسیه در حال احیای نفوذ سابق خود در این کشورها است، اما سعی میکند آنها را بیش از پیش تابع خود کرده و نظامیشدن نیز ادامه پیدا خواهد کرد. همانطور که اشاره شد پس از فروپاشی شوروی، نه قزاقستان و نه ترکمنستان هیچکدام نیروی نظامی نداشتند. پیشنهاد جدی ایران پیشنهادی منطقی بود که دریای خزر محلی برای همکاری، دوستی و سازندگی باشد ولی به دلایلی که بیان شد روسها بر آن بودند که پایدارترین و بااطمینانترین پایگاه، پایگاه دریایی است و بر همین دلیل هم بهطور جدی در جهت نظامیشدن گام
برداشتند و کشورهای دیگر ساحلی نیز مانند آذربایجان، ترکمنستان و قزاقستان معمولا در مقابل اقدامات روسیه یا سکوت میکنند یا دنبالهرو خواهند بود. پس از ۱۱سپتامبر و مبارزه با تروریسم بینالمللی و طالبان از آنجایی که روسیه و کشورهای آسیای مرکزی هم این مشکل را داشتند، از این موضع غرب استقبال کردند. روسها از مبارزه علیه تروریسم بینالمللی برای اینکه دستشان برای برخورد با چچنها باز باشد، استقبال کردند. همچنین هندوستان برای مواجهه با استقلالطلبان کشمیر و چین هم برای بازشدن دستش برای مقابله با مسلمانان سینکیانگ، از این ائتلاف حمایت کردند. روسیه موافقت کرد پایگاههایی برای مبارزه با تروریسم بینالمللی به آمریکا داده شود (آمریکا فعلا در قزاقستان، قرقیزستان و تاجیکستان پایگاه دارد). کشورهای غربی در مورد نظامیشدن دریای خزر واکنشی نشان ندادند حتی در مورد گرجستان که روسیه از استقلال آبخازیا و اوستیایجنوبی حمایت کرد، واکنش کشورهای غربی خیلی کمرنگ و بدون پیگیری بود. اما اکنون با توجه به وضعیت اوکراین و تنش غرب و روسیه بر سر آن، شرایط دچار تغییر شده و ایران باید با توجه به این شرایط، سیاست خارجی منافعمحور خود را
تنظیم کند. این مساله حتما در موضوع خزر هم میتواند برای ایران، دستاوردهایی به همراه داشته باشد.
1 آنچه مدنظر ایران در نشست سران کشورهای ساحلی خزر در همه ادوار برگزاری آن بوده است، «ترتیبات حقوقی دستهجمعی» است که به احتمال قریب بهیقین نمیتوان در مورد به نتیجهرسیدن آن خوشبین بود. در همه این سالها، اقدامات کشورهای ساحلی دوجانبه یا سهجانبه صورت گرفته است و خبری از روند و رویه متداول در مورد پهنههای آبی و دریاچهها نبوده که به صورت مشترک باشد و همه کشورهای ساحلی در آن شرکت داده شوند. بنابراین ایران در یک عمل انجامشده قرار داده شده و مواضعی که در ظاهر مثبت توسط کشورهای عضو اتخاذ میشود تابهحال بهصورت جدی پیگیری نشده است. در این میان بهنظر نمیرسد فراتر از آنچه که تابهحال انجام شده، اتفاق دیگری رخ دهد. کشورهای دیگر در مقابل نظام حقوقی دریای خزر یا تقسیمبندی بستر، به سمت و سوی تقسیم دوجانبه و بعد سهجانبه حرکت کردند. نخست قرارداد تقسیم بین قزاقستان و روسیه و بعد بین آذربایجان و قزاقستان بود و سپس سهجانبه شد. پس از آن ترکمنستان نیز ملحق شد و با قزاقستان حدود بستر را تحدید کردند. بنابراین بر اساس این تقسیم، در نقشهای که کشیده شد سهم ایران همان خط موهوم «آستارا- حسینقلی» که ۱۳درصد است، بود.
ایران در زمان ریاستجمهوری آقایخاتمی خواهان تقسیم برابر دریا شد (۲۰درصد) ولی پذیرفته نشد و ایران هم از آن تاریخ به بعد تاکید کرد اجازه نمیدهد که 20درصد آبهای مجاور ایران مورد استفاده قرار گیرد و به همین دلیل کشتی بریتیشپترولیوم که در منطقه البرز مشغول اکتشاف بود، مجبور به ترک آنجا شد. حال مذاکرات با آذربایجان و ترکمنستان ادامه دارد اما افق دسترسی به توافق مشخص نیست. ایران در گذشته دارای حقوق مساوی بود اما از آن، استفاده بهینه صورت نگرفت و در سطح محلی ماهیگیری میکرد، در حالی که میتوانست در «پهنه» صید کند. استناد جمهوریهای تازه استقلالیافته این است که عهدنامههای ۱۹۲۱ و ۱۹۴۰ به تاریخ سپرده شدهاند و آنها بر «رویه» تاکید دارند. با این حال آنچه در یک مرجع و داوری حقوقی بررسی شود، اولویت را به تعهدات «قراردادی» میدهد و البته مساله رویه را نیز مدنظر قرار میدهند. به نظر میرسد اگر ایران برای در اختیارگرفتن سهم ۲۰درصدی مورد مذاکره توفیق نیابد، تنها راهی که میتواند تامینکننده حقوق ایران باشد، ارجاع به دیوان بینالمللی دادگستری است. میدانیم سهکشور ساحلی دیگر از روسیه حمایت میکنند چراکه منافع آنها
مشترک است. بهدلیل مشکلات دیگر ایران در صحنه بینالمللی و مسایل تحریمها، روسیه و چین احساس میکنند میتوانند به سکوت ایران امیدوار باشند. مسکو و پکن در قطعنامههای شورایامنیت با غرب همراه هستند و صرفا در مواضع رسانهای حمایت میکنند که هیچ اثر حقوقی ندارد. ایران حتما باید دونکته را مدنظر قرار دهد؛ در ابتدا وضعیت رابطه با غرب را سروسامان دهد و مذاکرات فعلی را به نقطه مطلوبی برساند تا موضع ما در مقابل روسیه و چین تقویت شود و دیگر اینکه زمینه را برای ارجاع پرونده خزر به دیوان بینالمللی داوری فراهم کند. اگرچه این امر منوط به رضایت طرفهای دیگر قرارداد است، اما اگر به هر دلیلی این موافقت صورت نگرفت (که احتمالا هم همینگونه میشود) این امر باعث تقویت موضع ایران خواهد شد. ایران باید روی این 20درصد ایستادگی جدی کند و به گفته «فیتز موریس» حقوقدان معروف: «وقتی کشوری تقاضای ارجاع به داوری میکند که از نظر روانی منافعی در مقابل طرف مقابل کسب کند و ایران میتواند ۲۰درصدش را حفظ کند.»
2 ابعاد اقتصادی دریایخزر، بیشتر مدنظر چهارکشور دیگر ساحلی دریاست. سرمایهگذاری صورتگرفته سبب شد تا پس از ورود آذربایجان و قزاقستان به استفاده از منابع دریا، غرب نیز از آنها حمایت کرده و مدل «تقسیم بستر» دنبال شد. بنابراین تصمیمشان اقتصادی بود. در این مورد رویههای مختلفی وجود دارد؛ رویه تقسیم کامل، رویه مساوی و رویه مشاع. بنابراین در این مورد وقتی چهارکشور از پنجکشور خطمشی همسویی را در پیش بگیرند، پس ایران در اقلیت صفر است و تا به امروز هم وضعیت به همین ترتیب بوده است. در هر اجلاسی که در هرکدام از کشورهای ساحلی برگزار شد، تمام مندرجات قطعنامهها بهنفع روسیه رقم خورد (مثلا مخالفت با حضور کشورهای ثالث در دریا) شما اگر قطعنامههای آخر کنفرانسها را ببینید در آخر دونکته را یادآوری میکنند: اول اینکه مذاکراتی برای ترتیبات حقوقی برگزار شود و در انتها نیز میگویند برای تدوین رژیم حقوقی دریای خزر کنفرانسی تشکیل شود و ما میبینیم راجعبه نظام حقوقی به طور جدی بحثی نمیشود، زیرا عملا چیزی باقی نمانده و این کنفرانسها فقط وسیلهای برای سرگرمی است. در مورد سهمیهبندی ماهیگیری نیز کشورها به هیچوجه پایبند نیستند،
دراینباره شاهد کاهش نسل ماهیها و حتی صید قاچاق نیز هستیم (مخصوصا جمهوری آذربایجان). پیشنهاد شده بود تا پنجسال از صید ماهیهای خاویاری جلوگیری شود ولی نه آذربایجان قبول کرده و نه قزاقستان. درباره آبهای فوقانی نیز که مشاع اعلام شد، یعنی بستر تقسیم شود اما آبهای فوقانی مشاع باشد. این موضوع نیز بهنفع روسیه است چون برای نظامیکردن، دستش باز است و محدودیتی ندارد. اگر قرار باشد آبهای فوقانی تقسیم شود، تحت حاکمیت کشورها درمیآید و ناوگان روسیه محدود به سواحل خودش میشود و به همین دلیل چون میخواهد آزادی کشتیرانی (که البته بهنفع همه است) و پایگاه نظامی داشته باشد، خواهان این موضوع است.
3 بعد از پترکبیر که قلمرو روسیه به سمت شرق گسترش یافت و بهخصوص بعد از مرگ پترکبیر که جنگهای ایران و روس شروع شد، به موجب قرادادهای گلستان۱۸۱۳ و ترکمانچای۱۸۲۸ در مورد دریای خزر ضمن اینکه هردو کشور آزادی کشتیرانی برای تجارت و دسترسی به بنادر را داشتند، ولی ایران از داشتن ناوگان نظامی محروم شد. اما این مساله در ماده۱۱ عهدنامه۱۹۲۱، آزادی کشتیرانی اعم از نظامی و تجاری برای هر دوطرف در نظر گرفته شد ولی ایران به دلایل و ملاحظات امنیتی و مسایل دیگر، از ایجاد یک ناوگان نظامی در دریای مازندران خودداری کرد و عملا این روسیه بود که تا فروپاشی شوروی ناوگان نظامی در دریایخزر داشت. بعد از فروپاشی شوروی که مساله رژیم حقوقی دریای خزر مطرح شد، یکی از درخواستهای ایران غیرنظامیکردن دریایخزر بود تا رابطه مسالمتآمیزی بین کشورهای ساحلی خزر برقرار شود و دریای مازندران بهعنوان پل همکاری و دوستی تلقی شود. اما روسیه، نگرش متفاوتی داشت با اینکه روسیه حتی بعد از فروپاشی، ۳۰پایگاه نظامی در کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز داشت و دارد، ولی از آنجایی که این پایگاهها دارای قرارداد مدتدار است، ممکن است این پایگاهها به دلایل
سیاسی پایان یابد. بنابراین روسیه بر این اعتقاد بود که پایدارترین پایگاه، پایگاه دریایی است به همین دلیل نظامیکردن خزر را دنبال کرد. پایگاه دریایی پایگاهی بدون دردسر است و روسیه میتواند از این پایگاه آسیای مرکزی و قفقاز را تحت کنترل درآورد ولی پایگاههای خشکی همانطور که اشاره کردم، مدتدار است و از لحاظ سیاسی در ادامه بهرهبرداری از آن، تردیدهایی وجود دارد. در تقسیمی که روسیه بعد از فروپاشی شوروی انجام داد قسمت کوچکی از این ناوگان را به جمهوری آذربایجان واگذار کرد و عمدتا بقیه آن تحت سلطه روسیه بود. آمریکاییها نیز چندینناوچه به قزاقستان هدیه کردند و روسها برای تقویت ناوگانشان در دریایخزر بخشی از ناوگان نظامی خود را از دریایسیاه به دریای خزر منتقل کرده و سعی کردند بیش از پیش قدرت دریایی خود و نقششان را در دریایخزر مستحکم کنند. بنابراین حتی چندیقبل از ایران نیز دعوت کردند که در مانوری که برگزار کرده بودند، بهعنوان ناظر حضور پیدا کند. البته ایران هم در این چندسال، حضور نظامی خود را تقویت کرده است چه اینکه در شرایطی که بهسرعت دریا به سمت نظامیشدن پیش میرود و آذربایجان و قزاقستان هم ناگزیر
در آینده درصدد افزایش اقدامات نظامی برمیآیند، منافع ملی ما ایجاب میکند در این شرایط اقدامات جدیتری کند و در این رهگذر قدمهای جدیتری برداشته شود. لازم به گفتن نیست پوتین سعی میکند قدرت شوروی سابق را احیا کند، بنابراین غیرنظامیشدن خزر بعید به نظر میرسد. دوقرارداد نیز در رابطه با انتقال گاز از خط شمال که از طریق روسیه است با قزاقستان و ترکمنستان و حتی ازبکستان منعقد کرده است. ازبکستان که عضو گروه «گوام» بود بعد از بحران داخلی و انتقاد آمریکا از گروه گوام خارج شد و از آمریکا نیز درخواست کرد پایگاه نظامیاش را تخلیه کند، بنابراین گرچه روسیه در حال احیای نفوذ سابق خود در این کشورها است، اما سعی میکند آنها را بیش از پیش تابع خود کرده و نظامیشدن نیز ادامه پیدا خواهد کرد. همانطور که اشاره شد پس از فروپاشی شوروی، نه قزاقستان و نه ترکمنستان هیچکدام نیروی نظامی نداشتند. پیشنهاد جدی ایران پیشنهادی منطقی بود که دریای خزر محلی برای همکاری، دوستی و سازندگی باشد ولی به دلایلی که بیان شد روسها بر آن بودند که پایدارترین و بااطمینانترین پایگاه، پایگاه دریایی است و بر همین دلیل هم بهطور جدی در جهت نظامیشدن گام
برداشتند و کشورهای دیگر ساحلی نیز مانند آذربایجان، ترکمنستان و قزاقستان معمولا در مقابل اقدامات روسیه یا سکوت میکنند یا دنبالهرو خواهند بود. پس از ۱۱سپتامبر و مبارزه با تروریسم بینالمللی و طالبان از آنجایی که روسیه و کشورهای آسیای مرکزی هم این مشکل را داشتند، از این موضع غرب استقبال کردند. روسها از مبارزه علیه تروریسم بینالمللی برای اینکه دستشان برای برخورد با چچنها باز باشد، استقبال کردند. همچنین هندوستان برای مواجهه با استقلالطلبان کشمیر و چین هم برای بازشدن دستش برای مقابله با مسلمانان سینکیانگ، از این ائتلاف حمایت کردند. روسیه موافقت کرد پایگاههایی برای مبارزه با تروریسم بینالمللی به آمریکا داده شود (آمریکا فعلا در قزاقستان، قرقیزستان و تاجیکستان پایگاه دارد). کشورهای غربی در مورد نظامیشدن دریای خزر واکنشی نشان ندادند حتی در مورد گرجستان که روسیه از استقلال آبخازیا و اوستیایجنوبی حمایت کرد، واکنش کشورهای غربی خیلی کمرنگ و بدون پیگیری بود. اما اکنون با توجه به وضعیت اوکراین و تنش غرب و روسیه بر سر آن، شرایط دچار تغییر شده و ایران باید با توجه به این شرایط، سیاست خارجی منافعمحور خود را
تنظیم کند. این مساله حتما در موضوع خزر هم میتواند برای ایران، دستاوردهایی به همراه داشته باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.