|

آمار سخن می‌گوید

حامد منصوری . کارشناس ارشد آب

در شصت‌وپنجمین اجلاس کمیسیون بین‌المللی آبیاری و زهکشی که روز شنبه 29شهریور در کره‌جنوبی برگزار شد، ایران با کسب بیشترین آرا به سمت ریاست این کمیسیون برگزیده شد. انتخاب ایران برای ریاست کمیسیون بین‌المللی آبیاری و زهکشی (ICID)، موفقیت علمی بزرگی برای کشورمان محسوب می‌شود. نکته جالب توجه این است که این دستاورد پس از 50سال عضویت در این کمیسیون در حالی به دست آمده است که در شرایط بحران شدید آب به سر می‌بریم. حال باید دید مدیران بخش آب کشور، چگونه و با کدام روش، این بحران را مدیریت کرده و وضعیت آینده منابع آب کشورمان را رقم خواهند زد. اینکه ایران در کمربند خشک کره زمین قرار گرفته و میانگین بارندگی در کشور ما کمتر از یک‌سوم مقدار متوسط جهانی است، خبر جدیدی نیست. پیشینیان ما با درک موضوع کمبود آب در ایران، برای دستیابی به آن، تلاش‌های بسیاری کردند که ابداع قنات، نتیجه یکی از تلاش‌های آنها است. بحران آب حتی در مقیاس جهانی نیز همواره یکی از موضوعات اساسی جوامع و دولت‌های‌شان بوده است. در حال حاضر حدود 780میلیون‌نفر در دنیا به آب سالم دسترسی ندارند که از این تعداد، نزدیک به 200‌میلیون‌نفر در جنوب، غرب و آسیای‌مرکزی ساکن هستند. در هر 21ثانیه یک کودک به دلیل کمبود یا بیماری‌های ناشی از کیفیت آب، از بین می‌رود که این تعداد با تلفات ناشی از سقوط هواپیما در هر چهارساعت برابری می‌کند. مرگ‌ومیر ناشی از بیماری‌های مربوط به آب حدود 4/3‌میلیون‌نفر در سال برآورد شده است که آمار نشان می‌دهد 99‌درصد این تلفات در کشورهای در حال توسعه اتفاق می‌افتد. نتیجه بررسی چرخه آب در ایران و محاسبه شاخص‌های بحران آب در کشور ما نگران‌کننده است. براساس شاخص کمیسیون توسعه پایدار سازمان‌ملل (UN) حداکثر استفاده از منابع آب قابل استحصال در دنیا 40‌درصد است که این عدد در ایران به 68‌درصد می‌رسد بنابراین کشور ما جزو کشورهای شدیدا کم‌آب است. همچنین بر اساس شاخص IWMI ایران جزو کشورهای شدیدا کم‌آب است. چشم‌انداز آینده هم امیدوار‌کننده نیست. پیش‌بینی می‌شود در سال 2050 نیمی از جمعیت جهان به آب سالم دسترسی نداشته باشند و بی‌تردید این بحران در آفریقا و خاورمیانه حادتر خواهد بود. در آینده‌ای نه‌چندان‌دور تنش‌ها، درگیری‌های ملی، منطقه‌ای و بین‌المللی بر سر مساله آب بیشتر خواهد شد و از آنجا که همگان به آب شیرین و پاک نیاز دارند، دور از ذهن نخواهد بود که جنگ‌های آینده جهان بر سر منابع آب صورت گیرد.
در 50سال گذشته 37مورد خشونت بین کشورها بر سر آب گزارش شده است که همه آنها به جز هفت‌مورد مربوط به منطقه خاورمیانه است. نتیجه پژوهش‌ها نشان می‌دهد مقدار مصرف سرانه آب سالانه در ایران هزارو946مترمکعب است که با توجه به شاخص فالکن مارک (هزارو700مترمکعب سرانه آب سالانه)، ایران لااقل براساس فاکتور «مقدار مصرف آب» درحال حاضر جزو کشورهای کم‌مشکل یا بی‌مشکل است. هرچند حتی براساس همین شاخص نیز، کشور ما در آینده با افزایش جمعیت، در زمره کشورهای با بحران آبی قرار خواهد گرفت اما اینکه تنها عامل بحران آب را «مصرف مردم» و راه‌حل مقابله با آن را «صرفه‌جویی در مصرف» بدانیم، از نظر علمی و آماری نادرست و غیرمنصفانه است.
درحال حاضر مقدار آب قابل‌استحصال کشور 130میلیاردمترمکعب در سال است که سدهای در حال بهره‌برداری توان ذخیره و تنظیم حدود 110میلیاردمترمکعب از این آب را دارند. مصرف آب کشور، سالانه حدود 95میلیاردمترمکعب برآورد شده که 92‌درصد آن در بخش کشاورزی (22‌درصد بیشتر از مقدار متوسط جهانی)، شش‌درصد در بخش شرب و خانگی روستایی و شهری، 5/1‌درصد در بخش صنعت و 5/0‌درصد در بخش عمومی و پارک‌ها مصرف می‌شود. بنابراین مصرف‌کننده عمده آب کشور بخش کشاورزی است نه شرب. و این واقعیت در آنجا نگران‌کننده می‌شود که بدانیم راندمان مصرف آب در بخش کشاورزی تنها 32‌درصد است! درحالی‌که در ایران به‌ازای مصرف هر مترمکعب آب، تنها 700‌گرم محصول تولید می‌شود، مقدار آن در مقیاس جهانی هزارو700‌گرم و در بعضی کشورها به دوهزارو400‌گرم نیز می‌رسد. اما متاسفانه باوجود مصرف فراوان آب در بخش کشاورزی و با وجود در اختیار داشتن زمین‌های حاصلخیز بسیار، درحال حاضر برای تامین نیازهای کشور در محصول گندم 25‌درصد، جو 44‌درصد، ذرت 62‌درصد، برنج 56‌درصد، کنجاله سویا 98‌درصد، شکر 50‌درصد و در روغن خوراکی نیز 85‌درصد به واردات وابسته هستیم! عدم‌جدیت مدیریت آب کشور در احداث سامانه‌های پایین‌دستی سدها به‌معنی پذیرش هزینه‌های بی‌بازگشت بسیار، آثار مخرب سد‌سازی بدون استفاده مفید از آن و نیز اتلاف آب‌های ذخیره شده در اثر تبخیر از دریاچه سدهاست. در این راستا بررسی روند توسعه انواع روش‌های آبیاری تحت‌فشار در کشور نمایانگر آن است که باوجود تعدد طرح‌های توسعه در سال‌های اخیر، هنوز میزان اراضی فاریاب مجهز به سامانه‌های آبیاری تحت‌فشار، اندک است. درحال حاضر تنها حدود 11‌درصد از اراضی کشور به‌روش تحت‌فشار آبیاری می‌شوند. نتیجه بررسی‌ها به‌خصوص در مناطق مرکزی ایران که با مشکل کم‌آبی بیشتری مواجه هستند، نشان می‌دهد ضعف در ایجاد انگیزه‌ها و سیاست‌های حمایتی لازم برای صرفه‌جویی در مصرف آب کشاورزی و سایر نهاده‌ها، مهم‌ترین عامل در عدم‌توسعه سامانه‌های آبیاری تحت‌فشار بوده است. با اینکه تغییر اقلیم و مصرف زیاد آب در بخش شرب و صنعت را می‌توان از عوامل بروز کم‌آبی اخیر در کشورمان قلمداد کرد، اما مشکل اصلی، مصرف فراوان و کم‌ثمر آب در بخش کشاورزی است. براساس گزارش وزارت نیرو در انتهای سال92، در کل کشور 639سد درحال بهره‌برداری و 135سد درحال اجرا داشته‌ایم و این در حالی است که 547سد نیز دردست‌مطالعه هستند. باید پذیرفت که دوران ساخت سدهای بزرگ در ایران به پایان رسیده و اکنون زمان بهره‌برداری از تاسیسات آبی و افزایش بهره‌وری است. بنابراین وزارت نیرو و سازمان‌های آب منطقه‌ای استان‌ها باید با بازنگری در اهداف سدهای دردست‌مطالعه، بروز‌رسانی منابع و مصارف آنها و تدقیق آن با استفاده از آمار و اطلاعات جدید، در تلاش برای احداث تاسیسات آبی کاربردی و با نگرش حفظ منابع آب و محیط‌زیست، باشند.
با یک محاسبه ساده می‌توان دریافت با صرفه‌جویی 10‌درصدی در مصرف آب شهری - که مسوولان آن را راه‌حل مقابله با کم‌آبی قلمداد می‌کنند- تنها 500‌میلیون‌مترمکعب آب در سال می‌توان به دست آورد. از طرفی چنانچه راندمان مصرف آب در حوزه کشاورزی تنها 10‌درصد افزایش یابد، صرفه‌جویی در مصرف آب این بخش به 9میلیاردمترمکعب در سال خواهد رسید که 20‌برابر بیشتر است؛ این در حالی است که سرمایه‌گذاری لازم برای این صرفه جویی نیز کمتر از بخش شرب است.
حال با کشف مشکل اصلی، بخشی از اقدامات لازم برای پیشگیری از ادامه بحران و حل آن به شرح زیر است:
1- بخش کشاورزی:
بازنگری در اهداف و مطالعات طرح‌های آبی کشور و کاهش مصرف آب از منابع تجدیدپذیر به سقف 50‌درصد، جایگزینی محصولات کم مصرف با کشت‌های پرمصرف، یکپارچه‌سازی اراضی و تبیین الگوی کشت بهینه، تغییر در شیوه آبیاری، توسعه تاسیسات آبیاری مدرن و افزایش راندمان مصرف آ، اصلاح نظام قیمت‌گذاری، توقف طرح‌های توسعه ناپایدار، آگاه‌سازی عمومی و مشارکت مردم در برنامه‌ریزی و مدیریت آب، آبخیزداری، احداث سدهای زیرزمینی و حفاظت از آبخوان‌ها و توجه به مفهوم آب مجازی و تجارت آن.
2- بخش صنعت:
تجهیز واحدهای صنعتی به تاسیسات تصفیه و استفاده مجدد از پساب، جایگزینی دستگاه‌های صنعتی که با آب خنک می‌شوند با تکنولوژی‌های امروزی، بخش شرب: توسعه و اصلاح شبکه‌های مدرن توزیع آب شهری و روستایی، الزام واحدهای اداری و مسکونی به استقرار تاسیسات جداسازی آب بهداشتی و شرب، آموزش اصول صرفه‌جویی توسط رسانه‌های ملی. از این فهرست درمی‌یابیم اقدامات بسیاری باید در مواجهه با خطر کم‌آبی توسط دستگاه‌های زیربط انجام شود. پس بهتر است قبل از آنکه فرصت‌ها به تهدید تبدیل شوند، در کنار تبلیغ«صرفه‌جویی»، در مسیر درست گام برداریم.
در شصت‌وپنجمین اجلاس کمیسیون بین‌المللی آبیاری و زهکشی که روز شنبه 29شهریور در کره‌جنوبی برگزار شد، ایران با کسب بیشترین آرا به سمت ریاست این کمیسیون برگزیده شد. انتخاب ایران برای ریاست کمیسیون بین‌المللی آبیاری و زهکشی (ICID)، موفقیت علمی بزرگی برای کشورمان محسوب می‌شود. نکته جالب توجه این است که این دستاورد پس از 50سال عضویت در این کمیسیون در حالی به دست آمده است که در شرایط بحران شدید آب به سر می‌بریم. حال باید دید مدیران بخش آب کشور، چگونه و با کدام روش، این بحران را مدیریت کرده و وضعیت آینده منابع آب کشورمان را رقم خواهند زد. اینکه ایران در کمربند خشک کره زمین قرار گرفته و میانگین بارندگی در کشور ما کمتر از یک‌سوم مقدار متوسط جهانی است، خبر جدیدی نیست. پیشینیان ما با درک موضوع کمبود آب در ایران، برای دستیابی به آن، تلاش‌های بسیاری کردند که ابداع قنات، نتیجه یکی از تلاش‌های آنها است. بحران آب حتی در مقیاس جهانی نیز همواره یکی از موضوعات اساسی جوامع و دولت‌های‌شان بوده است. در حال حاضر حدود 780میلیون‌نفر در دنیا به آب سالم دسترسی ندارند که از این تعداد، نزدیک به 200‌میلیون‌نفر در جنوب، غرب و آسیای‌مرکزی ساکن هستند. در هر 21ثانیه یک کودک به دلیل کمبود یا بیماری‌های ناشی از کیفیت آب، از بین می‌رود که این تعداد با تلفات ناشی از سقوط هواپیما در هر چهارساعت برابری می‌کند. مرگ‌ومیر ناشی از بیماری‌های مربوط به آب حدود 4/3‌میلیون‌نفر در سال برآورد شده است که آمار نشان می‌دهد 99‌درصد این تلفات در کشورهای در حال توسعه اتفاق می‌افتد. نتیجه بررسی چرخه آب در ایران و محاسبه شاخص‌های بحران آب در کشور ما نگران‌کننده است. براساس شاخص کمیسیون توسعه پایدار سازمان‌ملل (UN) حداکثر استفاده از منابع آب قابل استحصال در دنیا 40‌درصد است که این عدد در ایران به 68‌درصد می‌رسد بنابراین کشور ما جزو کشورهای شدیدا کم‌آب است. همچنین بر اساس شاخص IWMI ایران جزو کشورهای شدیدا کم‌آب است. چشم‌انداز آینده هم امیدوار‌کننده نیست. پیش‌بینی می‌شود در سال 2050 نیمی از جمعیت جهان به آب سالم دسترسی نداشته باشند و بی‌تردید این بحران در آفریقا و خاورمیانه حادتر خواهد بود. در آینده‌ای نه‌چندان‌دور تنش‌ها، درگیری‌های ملی، منطقه‌ای و بین‌المللی بر سر مساله آب بیشتر خواهد شد و از آنجا که همگان به آب شیرین و پاک نیاز دارند، دور از ذهن نخواهد بود که جنگ‌های آینده جهان بر سر منابع آب صورت گیرد.
در 50سال گذشته 37مورد خشونت بین کشورها بر سر آب گزارش شده است که همه آنها به جز هفت‌مورد مربوط به منطقه خاورمیانه است. نتیجه پژوهش‌ها نشان می‌دهد مقدار مصرف سرانه آب سالانه در ایران هزارو946مترمکعب است که با توجه به شاخص فالکن مارک (هزارو700مترمکعب سرانه آب سالانه)، ایران لااقل براساس فاکتور «مقدار مصرف آب» درحال حاضر جزو کشورهای کم‌مشکل یا بی‌مشکل است. هرچند حتی براساس همین شاخص نیز، کشور ما در آینده با افزایش جمعیت، در زمره کشورهای با بحران آبی قرار خواهد گرفت اما اینکه تنها عامل بحران آب را «مصرف مردم» و راه‌حل مقابله با آن را «صرفه‌جویی در مصرف» بدانیم، از نظر علمی و آماری نادرست و غیرمنصفانه است.
درحال حاضر مقدار آب قابل‌استحصال کشور 130میلیاردمترمکعب در سال است که سدهای در حال بهره‌برداری توان ذخیره و تنظیم حدود 110میلیاردمترمکعب از این آب را دارند. مصرف آب کشور، سالانه حدود 95میلیاردمترمکعب برآورد شده که 92‌درصد آن در بخش کشاورزی (22‌درصد بیشتر از مقدار متوسط جهانی)، شش‌درصد در بخش شرب و خانگی روستایی و شهری، 5/1‌درصد در بخش صنعت و 5/0‌درصد در بخش عمومی و پارک‌ها مصرف می‌شود. بنابراین مصرف‌کننده عمده آب کشور بخش کشاورزی است نه شرب. و این واقعیت در آنجا نگران‌کننده می‌شود که بدانیم راندمان مصرف آب در بخش کشاورزی تنها 32‌درصد است! درحالی‌که در ایران به‌ازای مصرف هر مترمکعب آب، تنها 700‌گرم محصول تولید می‌شود، مقدار آن در مقیاس جهانی هزارو700‌گرم و در بعضی کشورها به دوهزارو400‌گرم نیز می‌رسد. اما متاسفانه باوجود مصرف فراوان آب در بخش کشاورزی و با وجود در اختیار داشتن زمین‌های حاصلخیز بسیار، درحال حاضر برای تامین نیازهای کشور در محصول گندم 25‌درصد، جو 44‌درصد، ذرت 62‌درصد، برنج 56‌درصد، کنجاله سویا 98‌درصد، شکر 50‌درصد و در روغن خوراکی نیز 85‌درصد به واردات وابسته هستیم! عدم‌جدیت مدیریت آب کشور در احداث سامانه‌های پایین‌دستی سدها به‌معنی پذیرش هزینه‌های بی‌بازگشت بسیار، آثار مخرب سد‌سازی بدون استفاده مفید از آن و نیز اتلاف آب‌های ذخیره شده در اثر تبخیر از دریاچه سدهاست. در این راستا بررسی روند توسعه انواع روش‌های آبیاری تحت‌فشار در کشور نمایانگر آن است که باوجود تعدد طرح‌های توسعه در سال‌های اخیر، هنوز میزان اراضی فاریاب مجهز به سامانه‌های آبیاری تحت‌فشار، اندک است. درحال حاضر تنها حدود 11‌درصد از اراضی کشور به‌روش تحت‌فشار آبیاری می‌شوند. نتیجه بررسی‌ها به‌خصوص در مناطق مرکزی ایران که با مشکل کم‌آبی بیشتری مواجه هستند، نشان می‌دهد ضعف در ایجاد انگیزه‌ها و سیاست‌های حمایتی لازم برای صرفه‌جویی در مصرف آب کشاورزی و سایر نهاده‌ها، مهم‌ترین عامل در عدم‌توسعه سامانه‌های آبیاری تحت‌فشار بوده است. با اینکه تغییر اقلیم و مصرف زیاد آب در بخش شرب و صنعت را می‌توان از عوامل بروز کم‌آبی اخیر در کشورمان قلمداد کرد، اما مشکل اصلی، مصرف فراوان و کم‌ثمر آب در بخش کشاورزی است. براساس گزارش وزارت نیرو در انتهای سال92، در کل کشور 639سد درحال بهره‌برداری و 135سد درحال اجرا داشته‌ایم و این در حالی است که 547سد نیز دردست‌مطالعه هستند. باید پذیرفت که دوران ساخت سدهای بزرگ در ایران به پایان رسیده و اکنون زمان بهره‌برداری از تاسیسات آبی و افزایش بهره‌وری است. بنابراین وزارت نیرو و سازمان‌های آب منطقه‌ای استان‌ها باید با بازنگری در اهداف سدهای دردست‌مطالعه، بروز‌رسانی منابع و مصارف آنها و تدقیق آن با استفاده از آمار و اطلاعات جدید، در تلاش برای احداث تاسیسات آبی کاربردی و با نگرش حفظ منابع آب و محیط‌زیست، باشند.
با یک محاسبه ساده می‌توان دریافت با صرفه‌جویی 10‌درصدی در مصرف آب شهری - که مسوولان آن را راه‌حل مقابله با کم‌آبی قلمداد می‌کنند- تنها 500‌میلیون‌مترمکعب آب در سال می‌توان به دست آورد. از طرفی چنانچه راندمان مصرف آب در حوزه کشاورزی تنها 10‌درصد افزایش یابد، صرفه‌جویی در مصرف آب این بخش به 9میلیاردمترمکعب در سال خواهد رسید که 20‌برابر بیشتر است؛ این در حالی است که سرمایه‌گذاری لازم برای این صرفه جویی نیز کمتر از بخش شرب است.
حال با کشف مشکل اصلی، بخشی از اقدامات لازم برای پیشگیری از ادامه بحران و حل آن به شرح زیر است:
1- بخش کشاورزی:
بازنگری در اهداف و مطالعات طرح‌های آبی کشور و کاهش مصرف آب از منابع تجدیدپذیر به سقف 50‌درصد، جایگزینی محصولات کم مصرف با کشت‌های پرمصرف، یکپارچه‌سازی اراضی و تبیین الگوی کشت بهینه، تغییر در شیوه آبیاری، توسعه تاسیسات آبیاری مدرن و افزایش راندمان مصرف آ، اصلاح نظام قیمت‌گذاری، توقف طرح‌های توسعه ناپایدار، آگاه‌سازی عمومی و مشارکت مردم در برنامه‌ریزی و مدیریت آب، آبخیزداری، احداث سدهای زیرزمینی و حفاظت از آبخوان‌ها و توجه به مفهوم آب مجازی و تجارت آن.
2- بخش صنعت:
تجهیز واحدهای صنعتی به تاسیسات تصفیه و استفاده مجدد از پساب، جایگزینی دستگاه‌های صنعتی که با آب خنک می‌شوند با تکنولوژی‌های امروزی، بخش شرب: توسعه و اصلاح شبکه‌های مدرن توزیع آب شهری و روستایی، الزام واحدهای اداری و مسکونی به استقرار تاسیسات جداسازی آب بهداشتی و شرب، آموزش اصول صرفه‌جویی توسط رسانه‌های ملی. از این فهرست درمی‌یابیم اقدامات بسیاری باید در مواجهه با خطر کم‌آبی توسط دستگاه‌های زیربط انجام شود. پس بهتر است قبل از آنکه فرصت‌ها به تهدید تبدیل شوند، در کنار تبلیغ«صرفه‌جویی»، در مسیر درست گام برداریم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.