|

نگاهی کوتاه به کار دو آهنگساز: «آروو پارت» و نادر مشایخی

هم سخت، هم آسان

علیرضا امیرحاجبی

سخن‌گفتن درباره موسیقی و خالقان موسیقی کار بسیار سختی است. سخن‌گفتن از موسیقی و خالقان موسیقی کار بسیار آسانی است به‌ویژه وقتی به مدد وزارت فناوری اطلاعات شما بتوانید در وسط کویر یزد چیزی بنویسید. چندروز پیش متوجه شدم که نادر مشایخی گفت‌وگویی با موسیقیدان شاخص استونیایی «آروو پارت» ترتیب داده به همین دلیل دوست داشتم به هر شکل که شده چیزی هرچند کوتاه درباره این دوپدیده یعنی مشایخی و پارت بنویسم. اما دلیل اینکه می‌گویم نوشتن در باب موسیقی بسیار سخت است این است که شما با چیزی سروکار دارید که انتزاعی است و توصیف‌پذیر نیست به همین دلیل بسیاری از متون درباره موسیقی کمی خنده‌دار می‌شود. (چندروز پیش کلی خندیدم از خواندن یکی از همین‌دست متون)
اما راه‌حل چیست؟ آیا باید به‌طورکل درباره موسیقی و موسیقیدان چیزی ننوشت؟ قطعا اینچنین نیست اما تحلیل‌های متنی در جراید در طول زمان بی‌مفهومی و بی‌فایده‌بودن خود را نشان داده‌اند. نویسنده می‌تواند با تعدادی گزاره ساده و قابل‌فهم مخاطب را تشویق کند تا به‌سراغ موسیقی موردنظر یا آهنگساز مورد نظر برود. نویسنده تنها می‌تواند مخاطب را تحریک کند و حس کنجکاوی‌اش قلقک دهد. من هم حس کنجکاوی شما را کمی تحریک می‌کنم تا به سراغ موسیقی مشایخی و آروو پارت بروید.
قبل از جنگ‌جهانی دوم و پس از آن نوعی تضاد بین آثار موسیقی قدیمی و کلاسیک با دیدگاه تحول‌خواه مدرن به‌وجود آمد. هرچند این تضاد هیچ‌وقت به زبان آورده نشده و اکثر موسیقیدانان مدرن به تجلیل از موسیقی هندل، باخ، شوبرت یا قبل‌تر از آن مونته وردی، دوفی، ژوسکن دوپره و پروتن پرداخته‌اند اما در عمل موسیقی مدال و تونال به فراموشی سپرده شد... آثار روزبه‌روز پیچیده‌تر شدند و غیرقابل فهم تا به حدی که خود موسیقیدانان هم نمی‌فهمیدند چه می‌کنند. این نوعی موسیقی پرتکلف و دماغ سربالا بود که نمی‌تواند با مردم کوچک‌ترین ارتباطی برقرار کند. موسیقیدانان در اروپا تلاش‌های زیادی در زمینه جذب مخاطب عام کردند از جمله لوییجی نونو که با تمایلات سوسیالیستی سعی کرد با کارگران در ارتباط قرار گیرد که به هیچ‌وجه موفقیت‌آمیز نبود.
می‌توان اینگونه گفت که موسیقی اروپا در اواخر دهه70 و اوایل80میلادی به نوعی بن‌بست مفهومی رسیده بود. از مایه‌ها و ظرفیت‌های مهمی در پستوی برخی موسیقیدانان وجود داشت. مهم‌ترین نکته این بود که بسیار از موسیقیدانان بازخوانی مجدد متون آنتیک موسیقی را آغاز کردند و این بازخوانی منجر به تولید و خلق مجموعه‌ای بی‌نظیر از آثار جدیدی شد که خوانشی از متون کهن موسیقایی اروپایی بود. آروو پارت یکی از مهم‌ترین این آهنگسازان بود که با تعدد خلق آثار در زمره بهترین‌های موسیقی معاصر قرار می‌گیرد. موسیقی آوازی پارت هنری کاملا شخصی و انحصاری است. نه کسی می‌تواند آن را تقلید کند و نه توصیف. هرچند برخی از تحلیلگران پارت و هنریک گورتسکی را در ردیف هنرمندان مینیمالیست قرار می‌دهند، این دوآهنگساز با نوعی بازگشت به سنت آهنگسازی اروپایی راهی جدید و بی‌بدیل یا تکرارناشدنی را گشوده‌اند. این راهی میانی بود؛ راهی غیررادیکال، نرم و آرام با بهره‌گیری از سامانه‌های آهنگسازی گرگوریایی اما با صدادهی کاملا امروزی؛ افت‌وخیزهای قوی (نوانس)؛ تاکید عامدانه و عاقلانه روی عنصر سکوت. در کنار آروو پارت می‌توان به آهنگسازان دیگری از جمله ژودی‌ساوال، موسیقیدان کاتالانی معاصر هم اشاره کرد که به‌خوبی توانسته با تلفیق، بخشی از متون موسیقایی آنتیک اروپا را زنده کند.
اما مشایخی گستره بسیار وسیع‌تری را با موسیقی هدف‌گیری کرد و محدود‌ه کار خود را از موسیقی مدرن به ‌موسیقی و هنر مفهومی، انواع و اقسام چیدمان‌های صوتی و پرفورمنس و پروژه‌های میان‌رشته‌ای کشاند. نوع نگاه مشایخی مانند مایع «اتر» به‌شدت فرار است. مشایخی آنقدر خود و موسیقی را آزاد می‌گذارد که گاه شک می‌کنیم که نکند موسیقی یعنی آزادی یا آزادی یعنی موسیقی. در طول سال‌ها آشنایی نزدیکم با نادر مشایخی کوچک‌ترین داگماتیسم (جزمیتی) در وجودش ندیدم. از موسیقی‌های تجربی‌اش بیشتر لذت می‌برم. موسیقی مفهومی‌اش برایم جذاب‌تر است. کار روی تجربیات اتفاقی و فلسفه ذن‌بودیسم یا به‌قول خودش تجربیات شنیداری، سراسربینی او و تکنیک‌های متعدد آهنگسازیش برایم همیشه جذاب بوده است. برای من تعارف و تکلف معنی آنچنانی ندارد پس نان قرض نمی‌دهم. در یک کلام فلسفه زیستی نادر مشایخی و درپی آن فلسفه زیباشناختی وی تاثیر پنهان بسیار بر نظریات من گذاشت. از جمله این نکته را از نادر مشایخی یاد گرفتم که: «سادگی به معنی ساده‌لوحی نیست. یا اینکه موسیقی مدرن نباید بدصدا باشد یا اینکه... .»
سخن‌گفتن درباره موسیقی و خالقان موسیقی کار بسیار سختی است. سخن‌گفتن از موسیقی و خالقان موسیقی کار بسیار آسانی است به‌ویژه وقتی به مدد وزارت فناوری اطلاعات شما بتوانید در وسط کویر یزد چیزی بنویسید. چندروز پیش متوجه شدم که نادر مشایخی گفت‌وگویی با موسیقیدان شاخص استونیایی «آروو پارت» ترتیب داده به همین دلیل دوست داشتم به هر شکل که شده چیزی هرچند کوتاه درباره این دوپدیده یعنی مشایخی و پارت بنویسم. اما دلیل اینکه می‌گویم نوشتن در باب موسیقی بسیار سخت است این است که شما با چیزی سروکار دارید که انتزاعی است و توصیف‌پذیر نیست به همین دلیل بسیاری از متون درباره موسیقی کمی خنده‌دار می‌شود. (چندروز پیش کلی خندیدم از خواندن یکی از همین‌دست متون)
اما راه‌حل چیست؟ آیا باید به‌طورکل درباره موسیقی و موسیقیدان چیزی ننوشت؟ قطعا اینچنین نیست اما تحلیل‌های متنی در جراید در طول زمان بی‌مفهومی و بی‌فایده‌بودن خود را نشان داده‌اند. نویسنده می‌تواند با تعدادی گزاره ساده و قابل‌فهم مخاطب را تشویق کند تا به‌سراغ موسیقی موردنظر یا آهنگساز مورد نظر برود. نویسنده تنها می‌تواند مخاطب را تحریک کند و حس کنجکاوی‌اش قلقک دهد. من هم حس کنجکاوی شما را کمی تحریک می‌کنم تا به سراغ موسیقی مشایخی و آروو پارت بروید.
قبل از جنگ‌جهانی دوم و پس از آن نوعی تضاد بین آثار موسیقی قدیمی و کلاسیک با دیدگاه تحول‌خواه مدرن به‌وجود آمد. هرچند این تضاد هیچ‌وقت به زبان آورده نشده و اکثر موسیقیدانان مدرن به تجلیل از موسیقی هندل، باخ، شوبرت یا قبل‌تر از آن مونته وردی، دوفی، ژوسکن دوپره و پروتن پرداخته‌اند اما در عمل موسیقی مدال و تونال به فراموشی سپرده شد... آثار روزبه‌روز پیچیده‌تر شدند و غیرقابل فهم تا به حدی که خود موسیقیدانان هم نمی‌فهمیدند چه می‌کنند. این نوعی موسیقی پرتکلف و دماغ سربالا بود که نمی‌تواند با مردم کوچک‌ترین ارتباطی برقرار کند. موسیقیدانان در اروپا تلاش‌های زیادی در زمینه جذب مخاطب عام کردند از جمله لوییجی نونو که با تمایلات سوسیالیستی سعی کرد با کارگران در ارتباط قرار گیرد که به هیچ‌وجه موفقیت‌آمیز نبود.
می‌توان اینگونه گفت که موسیقی اروپا در اواخر دهه70 و اوایل80میلادی به نوعی بن‌بست مفهومی رسیده بود. از مایه‌ها و ظرفیت‌های مهمی در پستوی برخی موسیقیدانان وجود داشت. مهم‌ترین نکته این بود که بسیار از موسیقیدانان بازخوانی مجدد متون آنتیک موسیقی را آغاز کردند و این بازخوانی منجر به تولید و خلق مجموعه‌ای بی‌نظیر از آثار جدیدی شد که خوانشی از متون کهن موسیقایی اروپایی بود. آروو پارت یکی از مهم‌ترین این آهنگسازان بود که با تعدد خلق آثار در زمره بهترین‌های موسیقی معاصر قرار می‌گیرد. موسیقی آوازی پارت هنری کاملا شخصی و انحصاری است. نه کسی می‌تواند آن را تقلید کند و نه توصیف. هرچند برخی از تحلیلگران پارت و هنریک گورتسکی را در ردیف هنرمندان مینیمالیست قرار می‌دهند، این دوآهنگساز با نوعی بازگشت به سنت آهنگسازی اروپایی راهی جدید و بی‌بدیل یا تکرارناشدنی را گشوده‌اند. این راهی میانی بود؛ راهی غیررادیکال، نرم و آرام با بهره‌گیری از سامانه‌های آهنگسازی گرگوریایی اما با صدادهی کاملا امروزی؛ افت‌وخیزهای قوی (نوانس)؛ تاکید عامدانه و عاقلانه روی عنصر سکوت. در کنار آروو پارت می‌توان به آهنگسازان دیگری از جمله ژودی‌ساوال، موسیقیدان کاتالانی معاصر هم اشاره کرد که به‌خوبی توانسته با تلفیق، بخشی از متون موسیقایی آنتیک اروپا را زنده کند.
اما مشایخی گستره بسیار وسیع‌تری را با موسیقی هدف‌گیری کرد و محدود‌ه کار خود را از موسیقی مدرن به ‌موسیقی و هنر مفهومی، انواع و اقسام چیدمان‌های صوتی و پرفورمنس و پروژه‌های میان‌رشته‌ای کشاند. نوع نگاه مشایخی مانند مایع «اتر» به‌شدت فرار است. مشایخی آنقدر خود و موسیقی را آزاد می‌گذارد که گاه شک می‌کنیم که نکند موسیقی یعنی آزادی یا آزادی یعنی موسیقی. در طول سال‌ها آشنایی نزدیکم با نادر مشایخی کوچک‌ترین داگماتیسم (جزمیتی) در وجودش ندیدم. از موسیقی‌های تجربی‌اش بیشتر لذت می‌برم. موسیقی مفهومی‌اش برایم جذاب‌تر است. کار روی تجربیات اتفاقی و فلسفه ذن‌بودیسم یا به‌قول خودش تجربیات شنیداری، سراسربینی او و تکنیک‌های متعدد آهنگسازیش برایم همیشه جذاب بوده است. برای من تعارف و تکلف معنی آنچنانی ندارد پس نان قرض نمی‌دهم. در یک کلام فلسفه زیستی نادر مشایخی و درپی آن فلسفه زیباشناختی وی تاثیر پنهان بسیار بر نظریات من گذاشت. از جمله این نکته را از نادر مشایخی یاد گرفتم که: «سادگی به معنی ساده‌لوحی نیست. یا اینکه موسیقی مدرن نباید بدصدا باشد یا اینکه... .»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.