|

درباره «زندگی گالیله»ی برشت

«گالیله» کسی است که می‌خواهد «گالیله» نباشد

نادر شهریوری‌(صدقی)‌

«ما بر رود پیروز شدیم / اما تو بر من پیروز شدی»1
با اینکه برشت می‌گوید «حقیقت مشخص است»‌ اما او این تشخص را از هر حقیقت کلی مبرا می‌کند. گالیله بعد از آنکه ثابت می‌کند زمین مرکز جهان نیست در برابر مخالفت کلیسای رسمی در موقعیتی دوگانه قرار می‌گیرد؛ ‌یا نقش قهرمان را بازی کند یا نقش آدمی ترسو را ایفا کند. گالیله برشت اما زیرک‌تر از آن است که به دام حقیقت کلی بیفتد. حقیقت مشخص برشت، رهایی از تمامی تجویزات و کلیشه‌های رایجی است که دیگران آن را به عنوان امری بدیهی می‌پذیرند. یکی از آن دیگران آندره‌ا شاگرد و دستیار گالیله است. آندره‌ا از گالیله می‌خواهد نقشی را که از او طلب می‌شود، یعنی نقش قهرمان را بازی کند.
«آندره‌ا: ما به مردم گفتیم گالیله ترجیح می‌ده بمیره ولی انکار نکنه ولی بعد که شما برگشتید و گفتید من انکار کردم اما زنده می‌مونم. ما گفتیم دست‌های شما آلوده است ولی شما گفتید دست‌های آلوده بهتر از دست‌های خالیه. گالیله: دست آلوده بهتر از دست خالیه، این حرف طنین حقیقت را داره، طنین خود من رو، دانش جدید، اخلاقیات جدید.» 2
پاسخ گالیله به آندره‌ا در عین حال طنینی از اندیشه‌های برشت است. از نظر برشت در یک جهان شر، چندان نمی‌توان شریف بود و گالیله، داشتن دست‌های آلوده را ماترک بخشی از جهان آلوده می‌داند که خارج‌شدن از آن با دست‌های پاکیزه تقریبا ناممکن است. حقیقت مشخص برشتی در هر برهه از مسیر، طی‌نکردن ادامه مسیر در همان خط مستقیم پیش‌بینی شده است. او هر بار وظایف محول‌شده و از قبل پیش‌بینی‌شده را به چالش می‌کشد و درباره‌اش می‌اندیشد. در نمایشنامه «آن که گفت آری و آن که گفت نه» موضوع به ماموریتی مربوط می‌شود که بر عهده پسرک جوانی گذارده شده او برای مبارزه با بیماری مسری داروهایی را با خود حمل می‌کند. پسرک بیمار می‌شود و طبق رسمی قدیمی و مرسوم، بیمار اجازه ادامه ماموریت را ندارد و پسرک در این شرایط ترجیح می‌دهد توسط همراهانش به قتل برسد تا آنکه به مرگ تدریجی بمیرد. اما درست در هنگامی که همه‌چیز برای تحقق نمایش از قبل پیش‌بینی‌شده مهیا و پسرک برای مردن آماده می‌شود، ناگهان برشت نمایش را با پایانی متفاوت بازنویسی می‌کند. پایانی که در آن پسرک حاضر نیست بمیرد و به نقش‌ها و کلیشه‌های از پیش‌تعیین‌شده عمل ‌کند: آنکه نخستین گام را برمی‌دارد، نباید بالاجبار دومین گام را نیز به همان استحکام بردارد.»3
گالیله برشت نمی‌خواهد قهرمان باشد یا شاید توانایی قهرمان‌شدن را ندارد اما او در هر حال باوری به حقیقت کلی که دیگران به آن ترغیبش می‌کنند، ندارد. گفت‌وگوهای او با کشیش جوان و آندره‌ا مبین نگاه او به حقیقت کلی است، حقیقتی که ساخته می‌شود «کشیش جوان: شما که فکر نمی‌کنید حقیقت، چنانچه حقیقت باشد بدون ما هم خودشو نشون بده؟ گالیله: نه‌نه‌نه! حقیقت به همون اندازه رایج می‌شه که ما رواجش بدیم پیروزی عقل چیزی نیست جز پیروزی عقلا.»4
از نظر برشت، نپذیرفتن کلیشه‌ها و روندهای پیشین به‌وسیله آگاهی و اندیشیدن است که انجام می‌پذیرد. آگاهی و آموختن جایی مرکزی در نوشته‌های برشت دارد و تنها همان وسیله‌اش می‌شود که ایدئولوژی را به پرسش می‌گیرد تا شاید گشایشی برای حقیقت مشخص برشتی فراهم آید. «ای آنکه از سرما می‌لرزی چیزی بیاموز / ای آنکه گرسنگی می‌کشی، کتابی به دست گیر!»5 قهرمان برشتی مانند گالیله آنگاه به موقعیت قهرمانی ارتقا می‌یابد که از نظر برشت در او آگاهی و تامل توامان به بررسی و بازنگری هرآنچه از او طلب می‌شود یاری رساند، قهرمان «ناآگاه» قهرمانی که نمی‌پرسد و هرچیزی را به چالش نمی‌کشاند، ناآگاهانه در جهت تثبیت قاعده‌ها و کلیشه‌های موجود قدم برمی‌دارد. در گالیله برشت، قهرمانی نزد «قهرمان» یافت نمی‌شود بلکه نزد کسانی یافت می‌شود که قهرمان را ستایش می‌کنند و با ستایش‌هایشان او را به موقعیتی بالاتر و نمادین ارتقا می‌دهند. در اینجا دیگر «ما» برآیند ارگانیک «من» و «تو» نیست که درواقع موقعیتی ایدئولوژیک و کاذب است که ممکن است بیانگر واقعیت مشخص گالیله نباشد. گالیله برشت می‌خواهد گالیله‌ای نباشد که از او می‌خواهند و توقع دارند. شاید او تنها دلبسته حقیقتی است که آن را با بسط ایده‌هایش در چارچوبی مشخص (علم) پی می‌گیرد. از نظر گالیله چه‌بسا این حقیقت موثرتر است. موثربودن حقیقت یا حقیقت موثر، آن حقیقتی است که برای برشت نیز اهمیتی اساسی دارد. از نظر برشت حقیقت موثر، حقیقتی مشخص است که دیگران را تحت‌تاثیر قرار می‌دهد و یا به کار آنان می‌آید و در هر حال کاربردی ملموس دارد و نه آن حقیقتی که پنهانش می‌کنند که از فرط کلی‌بودن به چنگ درنمی‌آید و به موقعیتی انضمامی فروکاسته نمی‌شود. آخرین مکالمه گالیله و دستیارش آندره‌ا بیانگر همین موضوع است. «آندره‌ا: اما در مورد قضاوتی که شما در مورد خودتون کردید... فکر نمی‌کنم استدلال بی‌رحمانه شما حرف آخر باشد. اجازه بدید بعدها تاریخ در مورد شما قضاوت کند. گالیله: خیلی متشکرم. موقعی که از آلمان می‌گذری و حقیقت رو زیر لباست پنهان می‌کنی مواظب خودت باش»6
پانوشت‌ها:
* هرگاه برشت و گورگی را از تاثیرگذاران ادبیات ایران در قبل از انقلاب - دهه‌های 40، 50 - در نظر آوریم. مساله «آگاهی» و «انتشار آگاهی» به‌مثابه مقوله برشتی، سخت ادبیات ایران را تحت تاثیر خود قرار می‌دهد؛ گویی آگاهی و کتاب حربه موثری برای تحول و کاتالیزور آن است،
1- استثناء و قاعده / به آذین
2، 4، 6- گالیله / حمید سمندریان
3- آن‌که گفت آری و آن‌که گفت نه / احمدی
5- من برتولت برشت/ شعرهای برشت/ مشیری
«ما بر رود پیروز شدیم / اما تو بر من پیروز شدی»1
با اینکه برشت می‌گوید «حقیقت مشخص است»‌ اما او این تشخص را از هر حقیقت کلی مبرا می‌کند. گالیله بعد از آنکه ثابت می‌کند زمین مرکز جهان نیست در برابر مخالفت کلیسای رسمی در موقعیتی دوگانه قرار می‌گیرد؛ ‌یا نقش قهرمان را بازی کند یا نقش آدمی ترسو را ایفا کند. گالیله برشت اما زیرک‌تر از آن است که به دام حقیقت کلی بیفتد. حقیقت مشخص برشت، رهایی از تمامی تجویزات و کلیشه‌های رایجی است که دیگران آن را به عنوان امری بدیهی می‌پذیرند. یکی از آن دیگران آندره‌ا شاگرد و دستیار گالیله است. آندره‌ا از گالیله می‌خواهد نقشی را که از او طلب می‌شود، یعنی نقش قهرمان را بازی کند.
«آندره‌ا: ما به مردم گفتیم گالیله ترجیح می‌ده بمیره ولی انکار نکنه ولی بعد که شما برگشتید و گفتید من انکار کردم اما زنده می‌مونم. ما گفتیم دست‌های شما آلوده است ولی شما گفتید دست‌های آلوده بهتر از دست‌های خالیه. گالیله: دست آلوده بهتر از دست خالیه، این حرف طنین حقیقت را داره، طنین خود من رو، دانش جدید، اخلاقیات جدید.» 2
پاسخ گالیله به آندره‌ا در عین حال طنینی از اندیشه‌های برشت است. از نظر برشت در یک جهان شر، چندان نمی‌توان شریف بود و گالیله، داشتن دست‌های آلوده را ماترک بخشی از جهان آلوده می‌داند که خارج‌شدن از آن با دست‌های پاکیزه تقریبا ناممکن است. حقیقت مشخص برشتی در هر برهه از مسیر، طی‌نکردن ادامه مسیر در همان خط مستقیم پیش‌بینی شده است. او هر بار وظایف محول‌شده و از قبل پیش‌بینی‌شده را به چالش می‌کشد و درباره‌اش می‌اندیشد. در نمایشنامه «آن که گفت آری و آن که گفت نه» موضوع به ماموریتی مربوط می‌شود که بر عهده پسرک جوانی گذارده شده او برای مبارزه با بیماری مسری داروهایی را با خود حمل می‌کند. پسرک بیمار می‌شود و طبق رسمی قدیمی و مرسوم، بیمار اجازه ادامه ماموریت را ندارد و پسرک در این شرایط ترجیح می‌دهد توسط همراهانش به قتل برسد تا آنکه به مرگ تدریجی بمیرد. اما درست در هنگامی که همه‌چیز برای تحقق نمایش از قبل پیش‌بینی‌شده مهیا و پسرک برای مردن آماده می‌شود، ناگهان برشت نمایش را با پایانی متفاوت بازنویسی می‌کند. پایانی که در آن پسرک حاضر نیست بمیرد و به نقش‌ها و کلیشه‌های از پیش‌تعیین‌شده عمل ‌کند: آنکه نخستین گام را برمی‌دارد، نباید بالاجبار دومین گام را نیز به همان استحکام بردارد.»3
گالیله برشت نمی‌خواهد قهرمان باشد یا شاید توانایی قهرمان‌شدن را ندارد اما او در هر حال باوری به حقیقت کلی که دیگران به آن ترغیبش می‌کنند، ندارد. گفت‌وگوهای او با کشیش جوان و آندره‌ا مبین نگاه او به حقیقت کلی است، حقیقتی که ساخته می‌شود «کشیش جوان: شما که فکر نمی‌کنید حقیقت، چنانچه حقیقت باشد بدون ما هم خودشو نشون بده؟ گالیله: نه‌نه‌نه! حقیقت به همون اندازه رایج می‌شه که ما رواجش بدیم پیروزی عقل چیزی نیست جز پیروزی عقلا.»4
از نظر برشت، نپذیرفتن کلیشه‌ها و روندهای پیشین به‌وسیله آگاهی و اندیشیدن است که انجام می‌پذیرد. آگاهی و آموختن جایی مرکزی در نوشته‌های برشت دارد و تنها همان وسیله‌اش می‌شود که ایدئولوژی را به پرسش می‌گیرد تا شاید گشایشی برای حقیقت مشخص برشتی فراهم آید. «ای آنکه از سرما می‌لرزی چیزی بیاموز / ای آنکه گرسنگی می‌کشی، کتابی به دست گیر!»5 قهرمان برشتی مانند گالیله آنگاه به موقعیت قهرمانی ارتقا می‌یابد که از نظر برشت در او آگاهی و تامل توامان به بررسی و بازنگری هرآنچه از او طلب می‌شود یاری رساند، قهرمان «ناآگاه» قهرمانی که نمی‌پرسد و هرچیزی را به چالش نمی‌کشاند، ناآگاهانه در جهت تثبیت قاعده‌ها و کلیشه‌های موجود قدم برمی‌دارد. در گالیله برشت، قهرمانی نزد «قهرمان» یافت نمی‌شود بلکه نزد کسانی یافت می‌شود که قهرمان را ستایش می‌کنند و با ستایش‌هایشان او را به موقعیتی بالاتر و نمادین ارتقا می‌دهند. در اینجا دیگر «ما» برآیند ارگانیک «من» و «تو» نیست که درواقع موقعیتی ایدئولوژیک و کاذب است که ممکن است بیانگر واقعیت مشخص گالیله نباشد. گالیله برشت می‌خواهد گالیله‌ای نباشد که از او می‌خواهند و توقع دارند. شاید او تنها دلبسته حقیقتی است که آن را با بسط ایده‌هایش در چارچوبی مشخص (علم) پی می‌گیرد. از نظر گالیله چه‌بسا این حقیقت موثرتر است. موثربودن حقیقت یا حقیقت موثر، آن حقیقتی است که برای برشت نیز اهمیتی اساسی دارد. از نظر برشت حقیقت موثر، حقیقتی مشخص است که دیگران را تحت‌تاثیر قرار می‌دهد و یا به کار آنان می‌آید و در هر حال کاربردی ملموس دارد و نه آن حقیقتی که پنهانش می‌کنند که از فرط کلی‌بودن به چنگ درنمی‌آید و به موقعیتی انضمامی فروکاسته نمی‌شود. آخرین مکالمه گالیله و دستیارش آندره‌ا بیانگر همین موضوع است. «آندره‌ا: اما در مورد قضاوتی که شما در مورد خودتون کردید... فکر نمی‌کنم استدلال بی‌رحمانه شما حرف آخر باشد. اجازه بدید بعدها تاریخ در مورد شما قضاوت کند. گالیله: خیلی متشکرم. موقعی که از آلمان می‌گذری و حقیقت رو زیر لباست پنهان می‌کنی مواظب خودت باش»6
پانوشت‌ها:
* هرگاه برشت و گورگی را از تاثیرگذاران ادبیات ایران در قبل از انقلاب - دهه‌های 40، 50 - در نظر آوریم. مساله «آگاهی» و «انتشار آگاهی» به‌مثابه مقوله برشتی، سخت ادبیات ایران را تحت تاثیر خود قرار می‌دهد؛ گویی آگاهی و کتاب حربه موثری برای تحول و کاتالیزور آن است،
1- استثناء و قاعده / به آذین
2، 4، 6- گالیله / حمید سمندریان
3- آن‌که گفت آری و آن‌که گفت نه / احمدی
5- من برتولت برشت/ شعرهای برشت/ مشیری

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.