گفتوگو با محمود حدادی به مناسبت انتشار «هزارتو»ی فریدریش دورنمات
بیابان و راه بینهایت
پیام حیدرقزوینی
«هزارتو»ی فریدریش دورنمات، آنطور که از عنوان فرعیاش هم برمیآید، خاطرهنگاریهای دورنمات در نقد زندگی و زمانهاش است. کتابی که کار نوشتنش از 1964 شروع میشود و تا روزهای پایانی عمر دورنمات ادامه مییابد و او در آن نقبی به دوران کودکیاش در سالهای پس از جنگجهانیاول میزند و بعد تا سالهای طولانی جنگ سرد پیش میآید. اوج آفرینندگی دورنمات به میانه قرن بیستم تا سالهای دهه هفتاد برمیگردد و در این دوره آثاری چون «ملاقات بانوی سالخورده»، «فیزیکدانها»، «قاضی و جلادش» و «قول» منتشر شدند و نوشتن «هزارتو» نیز در همین دوره پختگی و تثبیت دورنمات شروع شد. ایدهمحوری هزارتوی دورنمات براساس اسطوره یونانی مینوتائور شکل گرفته و او با رجوع به تمثیل دالان هزارتوی موجودی دوسر در اسطورههای یونانی، تمثیلی عام از وضعیت جهان قرنبیستم برساخته و با نگاهی بدبینانه وحشت زمانه را به تصویر کشیده و هر انسانی را یک مینوتائور یا موجودی تنها دانسته است. بدبینی به وضعیت کلی انسان و نقد مناسبات اجتماعی جهان مدرن که در آثار نمایشی و داستانی دورنمات وجود دارد، در هزارتو به شکل روشنتری به دست داده شده و بهجز این، چهره چندوجهی
دورنمات از پس خاطرهنگاریهایش در این کتاب به وضوح دیده میشود. خاطرههای دورنمات با تاریخ، فلسفه، ادبیات، نجوم و فیزیک پیوند خورده و به این اعتبار از پس این خاطرات چهرهای با ویژگیهایی کلاسیک به نمایش درآمده است. «هزارتو» در نسخه اصلیاش کتابی دوجلدی است اما به تازگی گزیدهای از این اثر توسط محمود حدادی به فارسی ترجمه شده و نشر نیلوفر آن را به چاپ رسانده است. به همین مناسبت با محمود حدادی درباره ترجمه این کتاب گفتوگو کردهایم و به جز صحبت درباره ویژگیهای زبانی و سبکی دورنمات در این اثر، به رابطه دورنمات با کافکا و برشت هم پرداختهایم. حدادی در جایی از این گفتوگو درباره علاقه دورنمات به کافکا میگوید: «نمیتوان گفت رابطهای بینامتنی در آثار این دو هست، ولی در دریافت عاطفی جهان به هم نزدیک میشوند، مگر بگوییم واکنش کافکا رنجکشانه است، ولی دورنمات به مضحکه و طنز پناه میبرد. در منش عملی، دورنمات گرایشی بارز به نقد اجتماعی دارد». همچنین در این گفتوگو درباره ویژگیهای مشترکی که به لحاظ سبکی در ترجمههای حدادی دیده میشود هم از او پرسیدهایم و او درباره نقش و اهمیت آثار کلاسیک فارسی در ترجمه میگوید:
«برای اینکه در تاریکی بیمعیاری گم نشویم، مطمئنترین راه، تکیه بر زبان آثار کهن فارسی است. این آثار بازتاب سلیقه جاافتاده و سنتشده زبان فارسی است. این سنت از نثر بیهقی تا به دوره قاجار و قصاید بهار تداوم دارد، تا به ادبیات دوره مشروطه. رجوع به آنها معیار میبخشد».
«هزارتو»، اثری است که ظاهرا کار نوشتنش از دوره پختگی و تثبیت دورنمات شروع میشود و تا آخر عمر او ادامه مییابد و دورنمات به واسطه خاطرهنگاریهایش در این اثر نقبی به سالهای بعد از جنگ جهانی اول میزند و بعد تا سالهای جنگ سرد پیش میآید. چه شد که به سراغ ترجمه این کار دورنمات رفتید؟
ما نویسندگان را بیش از همه با رمانها، اشعار یا نمایشنامههایشان میشناسیم. ولی در پس این آثار نوعی جهانبینی، تفکر یا تعریفی نهفته که لزوما در این متون بیان مستقیمی نمییابند. اثر هنری تجسمی است و قاعدتا جای زیادی برای بحث نظری نمیگذارد. شناخت مستقیم نظریات نویسنده بیشتر از راه خاطرهنویسیهای او، یا جستارها و نامهنگاریهایش دست میدهد. از این حیث نیمایوشیج در ادبیات فارسی و فرانتس کافکا در ادبیات آلمانی نمونههای شاخصی هستند. چه بسا شعر نیما، یا تمثیلهای کافکا را به واسطه نامههایشان بتوان بهتر درک کرد. در ایران، فریدریش دورنمات را بیش از همه با نمایشنامههایش میشناسیم، با آثار تئاتریای مثل «بازدید بانوی پیر»، یا «فیزیکدانها» که نقد تند اجتماعی دارند، یا با رمانهای جنایی این نویسنده که بیش از دیگر آثارش جهانبینی او را منعکس میکنند. درباره این نوع رمان او، مثل «قول»، میشود گفت که بیشتر، نگاهی فلسفیاند به ورطههای خطرناک روح انسانی. از آنجا که این نویسنده بزرگ سوییسی از 50سالگی تا آخر عمرش در سال 1991، خاطرات زندگی خود را، همراه نقد زمانه و تحلیل آثارش مینوشته است، من مجموعه این خاطرات را رسانه بسیار مناسبی برای شناساندن تفکرات او تشخیص دادم. این مجموعه با یادها و کابوسهای کودکی نویسنده شروع میشود، دوران دلآزار مدرسهاش را شرح میدهد، از آزمون و خطای پیاپی دوران جوانیاش حکایت میکند و سرانجام به شکلگیری هویت هنریاش میرسد.
«هزارتو» در نسخه اصلیاش گویا مفصلتر از ترجمهای است که شما به دست دادهاید. چرا هر دو جلد این کتاب را ترجمه نکردید و معیار گزینشتان در ترجمه بخشهایی از این اثر چه بود؟ برای انتخاب بخشهایی از این کتاب مفصل آیا نگران ازدسترفتن انسجام کلی کار نبودید؟
گزیده من شامل هر دو جلد میشود. منتها این دو جلد همهاش خاطرهنگاری نیست. بلکه نویسنده چندین داستان مستقل یا طرح اولیه آثارش را هم در این دو کتاب گنجانده است. سرمشق او شاید کتاب خاطرات گوته باشد که عنوانش «واقعیت و خیال» است و منطبق با این عنوان، هم تجربیات عینی گوته را دربر میگیرد، هم برخی شعرها و داستانهایش را. در مجموعه هزارتو هم بعضی از داستانهای مستقل، مثل «مرگ سقراط» پیشتر ترجمه شدهاند. از طرحهای اولیه این مجموعه هم به این دلیل چشمپوشی کردم که به هر حال پایه آثار نهاییاش هستند، مثل داستان «ماه گرفتگی» که در بنیاد فکری و رواییاش در نهایت همان تمثیل نمایشی «بازدید بانوی پیر» است. ترجمه این داستان نوعی دوبارهکاری میبود. گرانی کتاب، مهجورافتادن بیش از پیش ادبیات و توان و فرصت محدود خودم را هم در نظر گرفتهام. البته به جبران تقریبی اینکه بخشی از این مجموعه را کنار گذاشتهام، چند پیوست به کتاب اضافه کردهام که جهانبینی نویسنده را روشنتر میکند.
از الگوی گوته یاد کردم. البته خود دورنمات در این زمینه اشاره صریحی به گوته ندارد. اما میفهماند هم که بدعتی در روش کارش نداشته است: «برای نگارش زندگینامهام راهی جز این نبوده است که از سیاههبرداری رایج الگو بگیرم و بر اساس توالی هر واقعه به بازخوانی آن بپردازم. به این ترتیب این مجموعه دفتر خاطرات مردی خنزرپنزری است، کهنهفروش کتابچههایی دستچندم و پر از لک خون».
دورنمات دارای چهرهای چندسویه بوده و در هزارتو نیز به شرح آشناییاش با فلسفه، نجوم، فیزیک، تاریخ و نقاشی پرداخته است. آیا تاثیر این نگاه چندسویه را در آثار ادبی دورنمات میتوان دید؟
بله، او تا مدتها دودل بوده است که آیا در درجه اول نقاش شود یا نویسنده. در دبیرستان با فیزیک آشنا میشود و رشته دانشگاهیاش فلسفه بوده است. در تاریخ هم تا به گذشتههای اسطورهای میرود. حتی در تفسیر اسطوره، آثاری مینویسد. چون معتقد بوده است که در پشت اسطوره تاریخ ابتدایی بشر سوسو میزند. با نجوم از دوران مدرسه سرگرمیای داشته است و از این منظر آدمی را بیشتر یک بداقبال کائناتی میداند. دورنمات با این نگاه به بدبینی خاص پوچگرایی نزدیک میشود. با این حال آثارش تکیهای قوی بر انساندوستی دارد، بر سنتی که در اروپا با تمدن یونان شروع میشود، در وجود فیلسوفانی مثل سقراط، مسیحیت را همراهی میکند و با نهضت روشنگری، فروغ تازهای میگیرد.
دورنمات در هزارتو، با استفاده از تمثیل هزارتوی مینوتائور، به گمگشتگی انسان در پهنه هزارتووار زندگی اشاره میکند و نگاهی بدبینانه به وضعیت کلی انسان دارد. او در جاهایی از هزارتو حتی به آینده علم و از آن بیشتر به تاریخ در جهان سرمایهداری بدبین است. این بدبینی چقدر برگرفته از زمانهای است که دورنمات در آن زندگی میکرد؟
از قضا اسطوره یا تمثیل هزارتو محور و معیار گزینش من از این مجموعه بوده است. چون دورنمات تاکید میکند عمیقترین احساسی که در سراسر زندگی داشته است، احساس گمشدگی در هزارتو است، یعنی در همان زندان پیچاپیچ و بیبرونرفتی که مینوتائور، انسان گاوسر اسطورههای یونانی، در آن گرفتار بود؛ حسی همانند کلام حافظ، آنجا که میگوید: «از هر طرف که رفتم، جز وحشتم نیفزود/ زنهار از این بیابان وین راه بینهایت». از این چشمانداز، دورنمات تصریح میکند هر انسانی یک مینوتائور است، یک موجود تنها. چون انسانیت آدمها به فردیت آنها تکیه دارد. این هویت فردی دشوار درون یک سیستم میگنجد. بلکه انسانها وقتی به هم میرسند، در برقراری رابطه عقلانیتی ندارند و حتی نتیجه رویارویی آنها واقعه هابیل است. دورنمات به این مفهوم، بازگوکننده آن عقیده کهن است که انسان را گرگ انسان میشمرد. پس بدبینی او به تاریخ سرمایهداری محدود نمیشود. منتها چنانکه گفتم، برابر نهاد او در مقابل این نگاه بدبین، انساندوستی است. کمترین آشنایی با دورنمات نشان میدهد که او تعهد روشن اجتماعی و حتی سیاسی دارد و به سرنوشت انسان بیاعتنا نیست.
کافکا از نویسندگان مورد علاقه دورنمات بوده و او در این کتاب هم، به کافکا و جهان هزارتویی او اشاره میکند. تاثیر کافکا را چقدر میتوان در آثار دورنمات دید و این تاثیر بیش از هرچیز در چه مواردی است؟
راستش بخشی از این کتاب به نقد ادبی میپردازد. در همین چارچوب هم هست که دورنمات خودش را به کافکا نزدیک میبیند. چون هزارتو را احساس و نقشمایه مشترک آثار خود و کافکا میداند. بهتر است در این رابطه از خود او نقلقول بیاوریم که میگوید: «در دنیای تخییل هیچچیز تازه نیست. هر تمثیل یا تصوری پیشتر به کار رفته است. همه ساختارها از سرساختارها و همه موتیفها از سرموتیفها جانمایه میگیرند. هرآنچه نخستین و سرچشمهای است، مشترک تمامی انسانهاست. نویسندهها را باید براساس سرتصویرهایشان ردهبندی کرد. با این حال آن برداشتها که بر پایه تاثیرات پیشاادبی بدل به ادبیات میشوند، مهمترند.» علاقه او به کافکا چنین توجیهی دارد. نمیتوان گفت رابطهای بینامتنی در آثار این دو هست، ولی در دریافت عاطفی جهان به هم نزدیک میشوند، مگر بگوییم واکنش کافکا رنجکشانه است، ولی دورنمات به مضحکه و طنز پناه میبرد. در منش عملی، دورنمات گرایشی بارز به نقد اجتماعی دارد.
دورنمات با کمی فاصله، همدوره برشت هم بوده است. مهمترین تفاوت آثار دورنمات و برشت در چیست؟
یکی از پیوستها که به کتاب اضافه کردهام، تحلیلی است که به ارتباط دورنمات با برشت میپردازد. نویسنده این تحلیل، شخصی به نام هاینس آرنولد، در همان ابتدای نوشتهاش میگوید: «برشت به حرفی که میزد، یقین داشت، اما دورنمات از چیزی که میگفت خوب اطلاع داشت.» نمیدانم آیا این تحلیل نقدی یکطرفه است یا منصفانه بههرحال بحثی را مطرح میکند. برشت و دورنمات با هم مراوده داشتهاند. دورنمات از فن نمایشی برشت تاثیر میگیرد. استفاده از تکنیک آشناییزدایی و تمثیل، چیزی که در نمایشنامههای دورنمات بسیار میبینیم، از فنون برشت هم هست. منتها برشت را باید از پیروان نهضت روشنگری با گرایش سوسیالیستی دانست. بر همین اساس برشت، خاصه تا پیش از جنگ جهانی دوم، به فرجام تاریخ خوشبین بوده است. اما دورنمات همانطور که اشاره شد، به عکس؛ نه تنها به نظامهای اجتماعی، بلکه به خود انسان هم نگاهی حاکی از بیم و تردید دارد. چون قدرت غریزه را در وجود او چربتر از نیروی عقل میداند. تئاتر برشت، تئاتر آموزش و روشنگری است، تئاتر دورنمات تئاتر تردید. جا دارد بگوییم دورنمات خود درباره رابطهاش با برشت مقالهای دارد و در این مقاله تصریح میکند که این هر دو هنرمند در مقابل یک واقعیت هیولایی ایستادهاند، در دایره گم گرههای غولآسای واقعیتهای غریب در تاریخ بیشرمانهترین رویدادهای تصادفی را پدید میآورند. سپس اضافه میکند، من، به عکس برشت، امکانی نمیبینم که بشود کفِدستی احساس قانونمندی در شط حریص و خونین این رویدادها وارد کرد. این مقاله البته در متون اسطورهشناسی دورنمات و در تحلیل سرنوشت ادیپوس میآید. در ضمن نمایشنامه «فیزیکدانها»ی دورنمات روایتی دیگر از «گالیله» برشت است.
دورنمات در جایی از هزارتو درباره ویژگیهای زبانش نوشته: «زبان آلمانیام را از ادبیات گرفته بودم و این برایم زبانی بیگانه بود، چون که زبان خودم در جمع، تنها و تنها گویش محلی بود». زبانی که دورنمات در آثارش بهکار میبرد چقدر با زبان معیار دوره او تفاوت داشته؟
زبان آلمانی در اروپای میانه، زبان چند ملت است. تا پیش از همهگیرشدن مدارس و رسانهها، گویشهای محلی در ادبیات این ملتها حضور بیشتری داشته است. این حرف دورنمات که نقل کردید، اشاره به آن دوران دارد. ما حتی در آثار کلاسیک این دوران، برای نمونه در شعرهای هلدرلین که به قرون هجده و نوزده تعلق دارد، حضور عناصری را از گویش خاص مردم اشواب، از لهجه جنوبی آلمان، میبینیم. اما زبان هنری دورنمات، طبیعی است، زبان شخصیتهایی هم است که او به نمایش درمیآورد. حال بپرسیم چه شخصیتهایی در آثار او به نمایش درمیآیند؟ گانگسترها، شیادان سیاسی، کلاشان اقتصادی، قاچاقچیان انسان، دلالان اسلحه، دزدهای دست به رشوه و... طبیعی است که زبان، اگر بخواهد به فراخور واقعیت به توصیف این اشخاص بپردازد، نمیتواند به پاکیزگی و معصومیت زبان رایج در مهدکودکها باشد. از این نظر کتاب در سه، چهار مورد با وتوی سلیقه رسمی روبهرو شد.
هزارتو در جاهایی لحنی شاعرانه هم پیدا کرده است، مثل این جمله در صفحه 47: «دریاچه در دمدمه غروب سطحی نقرهای بود و خم شبنم ریز ابر همچون پردهای سیاه و سترگ پسزمینهاش». این لحن شاعرانه چقدر در نثر دورنمات وجود دارد و آیا این ویژگی در آثار نمایشی و داستانهای او هم دیده میشود؟
سبک بیان چیزی نیست که بهطور کامل به ذوق شخصی نویسنده بستگی داشته باشد. زبان، همانطور که مطرح شد، نمیتواند خودش را بر واقعیت تحمیل کند. بلکه تا حد بسیار زیادی بازتاب واقعیتها در ساحت زبان است. بله، زبان دورنمات در این کتاب، آنجا که به مساله مرگ میپردازد، خاصه مرگ نزدیکانش، لحنی عاطفی، یا به قول شما شاعرانه به خودش میگیرد. این چرخش به طرف احساس و عاطفه، این شخصیتر و صمیمیترشدن بیشتر از همه در جستار «روبهروییها» اتفاق میافتد که دورنمات به مرگ همسر و پدرش میپردازد. منتها نگاه او در این لحظات غمبار هم از دیدن جوانب مسخرهآمیز زندگی انسانی غافل نمیماند.
در ترجمه شما از «هزارتو»، آنچه بیش از هرچیز توجهم را جلب کرد، زبان و نثری بود که انتخاب کرده بودید؛ زبان و نثری که در عین فخامت و آهنگینبودن، تصنعی و مغلق نیست و شاید تا حدودی یادآور نثر برخی آثار کلاسیک فارسی هم باشد. میشود حدس زد که این زبان را به فراخور متن اصلی انتخاب کردهاید اما این زبان چقدر وامدار آثار کلاسیک فارسی است؟
وقتی ترجمهای میکنیم، دست به یک کار کیفی میزنیم. بنابراین نمیتوانیم به زبانی که در حد تصادفی و خودرو از اطرافیانمان شنیدهایم و یاد گرفتهایم بسنده کنیم. برای اینکه در تاریکی بیمعیاری گم نشویم، مطمئنترین راه، تکیه بر زبان آثار کهن فارسی است. این آثار بازتاب سلیقه جاافتاده و سنتشده زبان فارسی است. این سنت از نثر بیهقی تا به دوره قاجار و قصاید بهار تداوم دارد، تا به ادبیات دوره مشروطه. رجوع به آنها معیار میبخشد. البته مخاطب این توصیه، خودم هستم. برای کسی نسخه نمیپیچم. اما کثرت تولید ادبی در روزگار صنعت چاپ، طبیعی است که ادبیات سست را هم وارد بازار میکند.
ویژگیهای سبک شما در ترجمه «هزارتو» چنان که اشاره شد، بیشوکم در برخی دیگر از ترجمههایتان هم، مثل «گوشهنشین یونان» فریدریش هلدرلین و «عروسی خونین پاریس» هاینریش مان دیده میشود. به طور کلی زبانی که شما در ترجمه به کار میبرید، حتی در آثار معاصری که ترجمه کردهاید مثل برخی قصههای «از نگاه جنون» یا «فرجام نیچه»، به لحاظ ساختاری، برخی ویژگیهای مشترک دارد و از جمله اینکه اصلا به زبان محاوره نزدیک نمیشود. آیا موافق وجود یک ساختار کلی مشترک در زبان ترجمههایتان هستید؟
هلدرلین در اساس شاعر است و زبان بسیار پرشوری دارد. متن وزین و تاریخی «عروسی خونین پاریس» هم چندان میدانی به زبان محاوره نمیدهد. اما خود من هم چندان مهارتی در پرورش زبان محاوره ندارم. بنابراین در انتخاب کتاب، به طرف آثاری نمیروم که به زبان محاوره تکیه دارند. اما زبان شاعرانه هم باز باید از موضوعی عینی مشروعیت بگیرد، وگرنه طنطنه توخالی یا لفاظی آبکی خواهد بود.
در هزارتو برخی جملات در صفت یا قید مرکب خلاصه شدهاند و به صورت شبهجمله درآمدهاند. این ترکیبها اتفاقا خوب از کار درآمدهاند و جملات خوشخوانی به دست داده شده است. از جمله در صفحه 146: «با دیدن این پلیسِ از غایتِ خونسردی کودن که دمغ از لکی فرو رفته در بدنه اتومبیلش بر زین دوچرخهاش نشست...» و باز در همان صفحه: «ولی نه وکسلر حساب وقتِ برای من ضروری را کرده بود» یا در جایی دیگر، در صفحه 125: «در تاریکی بهدلیل جنگ مطلقِِ شهر به گردش میرفتم»؛ ترکیبی که از کسره اضافه بهره گرفته است. این ترکیبها و ساختار جملات چقدر در متون فارسی سابقه دارد؟
راستش تمایل نثر فارسی بیشتر به جملههای ساده و پرهیز از جملههای مرکب است. اما صفت مرکب یا جملهواره هم در متون فارسی ترکیب ناآشنایی نیست. در زبان منظوم و شعر که جملهواره جای خود دارد. زبان آلمانی این ترکیبها را از لاتین گرفته است. گاهی به این وسیله میتوان از آوردن افعال بدیهی چشمپوشی کرد و روانی بیشتر به متن بخشید. طبیعی است خواندن چنین ترکیبی کمی دقت و حوصله میخواهد در حالیکه ذوق غالب به طرف جملههای ساده میکشد.
شاهکار دورنمات پیش از این با نام «ملاقات بانوی سالخورده» در ایران ترجمه و شناخته شده بود اما در هزارتو چندجایی که از این نمایشنامه نام برده شده، شما آن را «دیدار بانوی پیر» ترجمه کردهاید. آیا این دومی ترجمه دقیقتری است؟
راستش فرقی نمیکند. میشد به همان عنوان مشهور و جاافتاده اقتدا کرد. اگر هم بخواهیم مته به خشخاش بگذاریم میشود نمایشنامه را «بازدید بانوی پیر» ترجمه کرد. چون این بانوی پیر در روال نمایشنامه به بازدید از شهر سالهای جوانیاش است که برمیگردد.
در حال حاضر چه کاری در دست ترجمه دارید؟
در نشر نیلوفر گزیدهای از شعرهای هلدرلین را در دست چاپ دارم، به علاوه زندگینامه او را به قلم اشتفان سوایگ، نویسنده صاحبنام اتریشی که در ایران اسمش را به غلط تسوایگ مینویسند. اگر فرصتی باشد، در حیطه ترجمه به معرفی جامعتر هلدرلین میپردازم. باز اگر فرصتی باشد، مجموعه چند مقاله از دورنمات را هم، در حیطه اسطورهشناسی، انتخاب کردهام و کنار گذاشتهام. یکی، دو داستان هم از توماس مان در نشر افق در انتظار چاپ است. اما بیش از همه جا دارد از نشر پریان تشکر کنم که رمان جادویی «جهان آخر»، اثر مشهور رانس مایر، نویسنده معاصر اتریشی را برایم در دست چاپ دارد.
«هزارتو»، اثری است که ظاهرا کار نوشتنش از دوره پختگی و تثبیت دورنمات شروع میشود و تا آخر عمر او ادامه مییابد و دورنمات به واسطه خاطرهنگاریهایش در این اثر نقبی به سالهای بعد از جنگ جهانی اول میزند و بعد تا سالهای جنگ سرد پیش میآید. چه شد که به سراغ ترجمه این کار دورنمات رفتید؟
ما نویسندگان را بیش از همه با رمانها، اشعار یا نمایشنامههایشان میشناسیم. ولی در پس این آثار نوعی جهانبینی، تفکر یا تعریفی نهفته که لزوما در این متون بیان مستقیمی نمییابند. اثر هنری تجسمی است و قاعدتا جای زیادی برای بحث نظری نمیگذارد. شناخت مستقیم نظریات نویسنده بیشتر از راه خاطرهنویسیهای او، یا جستارها و نامهنگاریهایش دست میدهد. از این حیث نیمایوشیج در ادبیات فارسی و فرانتس کافکا در ادبیات آلمانی نمونههای شاخصی هستند. چه بسا شعر نیما، یا تمثیلهای کافکا را به واسطه نامههایشان بتوان بهتر درک کرد. در ایران، فریدریش دورنمات را بیش از همه با نمایشنامههایش میشناسیم، با آثار تئاتریای مثل «بازدید بانوی پیر»، یا «فیزیکدانها» که نقد تند اجتماعی دارند، یا با رمانهای جنایی این نویسنده که بیش از دیگر آثارش جهانبینی او را منعکس میکنند. درباره این نوع رمان او، مثل «قول»، میشود گفت که بیشتر، نگاهی فلسفیاند به ورطههای خطرناک روح انسانی. از آنجا که این نویسنده بزرگ سوییسی از 50سالگی تا آخر عمرش در سال 1991، خاطرات زندگی خود را، همراه نقد زمانه و تحلیل آثارش مینوشته است، من مجموعه این خاطرات را رسانه بسیار مناسبی برای شناساندن تفکرات او تشخیص دادم. این مجموعه با یادها و کابوسهای کودکی نویسنده شروع میشود، دوران دلآزار مدرسهاش را شرح میدهد، از آزمون و خطای پیاپی دوران جوانیاش حکایت میکند و سرانجام به شکلگیری هویت هنریاش میرسد.
«هزارتو» در نسخه اصلیاش گویا مفصلتر از ترجمهای است که شما به دست دادهاید. چرا هر دو جلد این کتاب را ترجمه نکردید و معیار گزینشتان در ترجمه بخشهایی از این اثر چه بود؟ برای انتخاب بخشهایی از این کتاب مفصل آیا نگران ازدسترفتن انسجام کلی کار نبودید؟
گزیده من شامل هر دو جلد میشود. منتها این دو جلد همهاش خاطرهنگاری نیست. بلکه نویسنده چندین داستان مستقل یا طرح اولیه آثارش را هم در این دو کتاب گنجانده است. سرمشق او شاید کتاب خاطرات گوته باشد که عنوانش «واقعیت و خیال» است و منطبق با این عنوان، هم تجربیات عینی گوته را دربر میگیرد، هم برخی شعرها و داستانهایش را. در مجموعه هزارتو هم بعضی از داستانهای مستقل، مثل «مرگ سقراط» پیشتر ترجمه شدهاند. از طرحهای اولیه این مجموعه هم به این دلیل چشمپوشی کردم که به هر حال پایه آثار نهاییاش هستند، مثل داستان «ماه گرفتگی» که در بنیاد فکری و رواییاش در نهایت همان تمثیل نمایشی «بازدید بانوی پیر» است. ترجمه این داستان نوعی دوبارهکاری میبود. گرانی کتاب، مهجورافتادن بیش از پیش ادبیات و توان و فرصت محدود خودم را هم در نظر گرفتهام. البته به جبران تقریبی اینکه بخشی از این مجموعه را کنار گذاشتهام، چند پیوست به کتاب اضافه کردهام که جهانبینی نویسنده را روشنتر میکند.
از الگوی گوته یاد کردم. البته خود دورنمات در این زمینه اشاره صریحی به گوته ندارد. اما میفهماند هم که بدعتی در روش کارش نداشته است: «برای نگارش زندگینامهام راهی جز این نبوده است که از سیاههبرداری رایج الگو بگیرم و بر اساس توالی هر واقعه به بازخوانی آن بپردازم. به این ترتیب این مجموعه دفتر خاطرات مردی خنزرپنزری است، کهنهفروش کتابچههایی دستچندم و پر از لک خون».
دورنمات دارای چهرهای چندسویه بوده و در هزارتو نیز به شرح آشناییاش با فلسفه، نجوم، فیزیک، تاریخ و نقاشی پرداخته است. آیا تاثیر این نگاه چندسویه را در آثار ادبی دورنمات میتوان دید؟
بله، او تا مدتها دودل بوده است که آیا در درجه اول نقاش شود یا نویسنده. در دبیرستان با فیزیک آشنا میشود و رشته دانشگاهیاش فلسفه بوده است. در تاریخ هم تا به گذشتههای اسطورهای میرود. حتی در تفسیر اسطوره، آثاری مینویسد. چون معتقد بوده است که در پشت اسطوره تاریخ ابتدایی بشر سوسو میزند. با نجوم از دوران مدرسه سرگرمیای داشته است و از این منظر آدمی را بیشتر یک بداقبال کائناتی میداند. دورنمات با این نگاه به بدبینی خاص پوچگرایی نزدیک میشود. با این حال آثارش تکیهای قوی بر انساندوستی دارد، بر سنتی که در اروپا با تمدن یونان شروع میشود، در وجود فیلسوفانی مثل سقراط، مسیحیت را همراهی میکند و با نهضت روشنگری، فروغ تازهای میگیرد.
دورنمات در هزارتو، با استفاده از تمثیل هزارتوی مینوتائور، به گمگشتگی انسان در پهنه هزارتووار زندگی اشاره میکند و نگاهی بدبینانه به وضعیت کلی انسان دارد. او در جاهایی از هزارتو حتی به آینده علم و از آن بیشتر به تاریخ در جهان سرمایهداری بدبین است. این بدبینی چقدر برگرفته از زمانهای است که دورنمات در آن زندگی میکرد؟
از قضا اسطوره یا تمثیل هزارتو محور و معیار گزینش من از این مجموعه بوده است. چون دورنمات تاکید میکند عمیقترین احساسی که در سراسر زندگی داشته است، احساس گمشدگی در هزارتو است، یعنی در همان زندان پیچاپیچ و بیبرونرفتی که مینوتائور، انسان گاوسر اسطورههای یونانی، در آن گرفتار بود؛ حسی همانند کلام حافظ، آنجا که میگوید: «از هر طرف که رفتم، جز وحشتم نیفزود/ زنهار از این بیابان وین راه بینهایت». از این چشمانداز، دورنمات تصریح میکند هر انسانی یک مینوتائور است، یک موجود تنها. چون انسانیت آدمها به فردیت آنها تکیه دارد. این هویت فردی دشوار درون یک سیستم میگنجد. بلکه انسانها وقتی به هم میرسند، در برقراری رابطه عقلانیتی ندارند و حتی نتیجه رویارویی آنها واقعه هابیل است. دورنمات به این مفهوم، بازگوکننده آن عقیده کهن است که انسان را گرگ انسان میشمرد. پس بدبینی او به تاریخ سرمایهداری محدود نمیشود. منتها چنانکه گفتم، برابر نهاد او در مقابل این نگاه بدبین، انساندوستی است. کمترین آشنایی با دورنمات نشان میدهد که او تعهد روشن اجتماعی و حتی سیاسی دارد و به سرنوشت انسان بیاعتنا نیست.
کافکا از نویسندگان مورد علاقه دورنمات بوده و او در این کتاب هم، به کافکا و جهان هزارتویی او اشاره میکند. تاثیر کافکا را چقدر میتوان در آثار دورنمات دید و این تاثیر بیش از هرچیز در چه مواردی است؟
راستش بخشی از این کتاب به نقد ادبی میپردازد. در همین چارچوب هم هست که دورنمات خودش را به کافکا نزدیک میبیند. چون هزارتو را احساس و نقشمایه مشترک آثار خود و کافکا میداند. بهتر است در این رابطه از خود او نقلقول بیاوریم که میگوید: «در دنیای تخییل هیچچیز تازه نیست. هر تمثیل یا تصوری پیشتر به کار رفته است. همه ساختارها از سرساختارها و همه موتیفها از سرموتیفها جانمایه میگیرند. هرآنچه نخستین و سرچشمهای است، مشترک تمامی انسانهاست. نویسندهها را باید براساس سرتصویرهایشان ردهبندی کرد. با این حال آن برداشتها که بر پایه تاثیرات پیشاادبی بدل به ادبیات میشوند، مهمترند.» علاقه او به کافکا چنین توجیهی دارد. نمیتوان گفت رابطهای بینامتنی در آثار این دو هست، ولی در دریافت عاطفی جهان به هم نزدیک میشوند، مگر بگوییم واکنش کافکا رنجکشانه است، ولی دورنمات به مضحکه و طنز پناه میبرد. در منش عملی، دورنمات گرایشی بارز به نقد اجتماعی دارد.
دورنمات با کمی فاصله، همدوره برشت هم بوده است. مهمترین تفاوت آثار دورنمات و برشت در چیست؟
یکی از پیوستها که به کتاب اضافه کردهام، تحلیلی است که به ارتباط دورنمات با برشت میپردازد. نویسنده این تحلیل، شخصی به نام هاینس آرنولد، در همان ابتدای نوشتهاش میگوید: «برشت به حرفی که میزد، یقین داشت، اما دورنمات از چیزی که میگفت خوب اطلاع داشت.» نمیدانم آیا این تحلیل نقدی یکطرفه است یا منصفانه بههرحال بحثی را مطرح میکند. برشت و دورنمات با هم مراوده داشتهاند. دورنمات از فن نمایشی برشت تاثیر میگیرد. استفاده از تکنیک آشناییزدایی و تمثیل، چیزی که در نمایشنامههای دورنمات بسیار میبینیم، از فنون برشت هم هست. منتها برشت را باید از پیروان نهضت روشنگری با گرایش سوسیالیستی دانست. بر همین اساس برشت، خاصه تا پیش از جنگ جهانی دوم، به فرجام تاریخ خوشبین بوده است. اما دورنمات همانطور که اشاره شد، به عکس؛ نه تنها به نظامهای اجتماعی، بلکه به خود انسان هم نگاهی حاکی از بیم و تردید دارد. چون قدرت غریزه را در وجود او چربتر از نیروی عقل میداند. تئاتر برشت، تئاتر آموزش و روشنگری است، تئاتر دورنمات تئاتر تردید. جا دارد بگوییم دورنمات خود درباره رابطهاش با برشت مقالهای دارد و در این مقاله تصریح میکند که این هر دو هنرمند در مقابل یک واقعیت هیولایی ایستادهاند، در دایره گم گرههای غولآسای واقعیتهای غریب در تاریخ بیشرمانهترین رویدادهای تصادفی را پدید میآورند. سپس اضافه میکند، من، به عکس برشت، امکانی نمیبینم که بشود کفِدستی احساس قانونمندی در شط حریص و خونین این رویدادها وارد کرد. این مقاله البته در متون اسطورهشناسی دورنمات و در تحلیل سرنوشت ادیپوس میآید. در ضمن نمایشنامه «فیزیکدانها»ی دورنمات روایتی دیگر از «گالیله» برشت است.
دورنمات در جایی از هزارتو درباره ویژگیهای زبانش نوشته: «زبان آلمانیام را از ادبیات گرفته بودم و این برایم زبانی بیگانه بود، چون که زبان خودم در جمع، تنها و تنها گویش محلی بود». زبانی که دورنمات در آثارش بهکار میبرد چقدر با زبان معیار دوره او تفاوت داشته؟
زبان آلمانی در اروپای میانه، زبان چند ملت است. تا پیش از همهگیرشدن مدارس و رسانهها، گویشهای محلی در ادبیات این ملتها حضور بیشتری داشته است. این حرف دورنمات که نقل کردید، اشاره به آن دوران دارد. ما حتی در آثار کلاسیک این دوران، برای نمونه در شعرهای هلدرلین که به قرون هجده و نوزده تعلق دارد، حضور عناصری را از گویش خاص مردم اشواب، از لهجه جنوبی آلمان، میبینیم. اما زبان هنری دورنمات، طبیعی است، زبان شخصیتهایی هم است که او به نمایش درمیآورد. حال بپرسیم چه شخصیتهایی در آثار او به نمایش درمیآیند؟ گانگسترها، شیادان سیاسی، کلاشان اقتصادی، قاچاقچیان انسان، دلالان اسلحه، دزدهای دست به رشوه و... طبیعی است که زبان، اگر بخواهد به فراخور واقعیت به توصیف این اشخاص بپردازد، نمیتواند به پاکیزگی و معصومیت زبان رایج در مهدکودکها باشد. از این نظر کتاب در سه، چهار مورد با وتوی سلیقه رسمی روبهرو شد.
هزارتو در جاهایی لحنی شاعرانه هم پیدا کرده است، مثل این جمله در صفحه 47: «دریاچه در دمدمه غروب سطحی نقرهای بود و خم شبنم ریز ابر همچون پردهای سیاه و سترگ پسزمینهاش». این لحن شاعرانه چقدر در نثر دورنمات وجود دارد و آیا این ویژگی در آثار نمایشی و داستانهای او هم دیده میشود؟
سبک بیان چیزی نیست که بهطور کامل به ذوق شخصی نویسنده بستگی داشته باشد. زبان، همانطور که مطرح شد، نمیتواند خودش را بر واقعیت تحمیل کند. بلکه تا حد بسیار زیادی بازتاب واقعیتها در ساحت زبان است. بله، زبان دورنمات در این کتاب، آنجا که به مساله مرگ میپردازد، خاصه مرگ نزدیکانش، لحنی عاطفی، یا به قول شما شاعرانه به خودش میگیرد. این چرخش به طرف احساس و عاطفه، این شخصیتر و صمیمیترشدن بیشتر از همه در جستار «روبهروییها» اتفاق میافتد که دورنمات به مرگ همسر و پدرش میپردازد. منتها نگاه او در این لحظات غمبار هم از دیدن جوانب مسخرهآمیز زندگی انسانی غافل نمیماند.
در ترجمه شما از «هزارتو»، آنچه بیش از هرچیز توجهم را جلب کرد، زبان و نثری بود که انتخاب کرده بودید؛ زبان و نثری که در عین فخامت و آهنگینبودن، تصنعی و مغلق نیست و شاید تا حدودی یادآور نثر برخی آثار کلاسیک فارسی هم باشد. میشود حدس زد که این زبان را به فراخور متن اصلی انتخاب کردهاید اما این زبان چقدر وامدار آثار کلاسیک فارسی است؟
وقتی ترجمهای میکنیم، دست به یک کار کیفی میزنیم. بنابراین نمیتوانیم به زبانی که در حد تصادفی و خودرو از اطرافیانمان شنیدهایم و یاد گرفتهایم بسنده کنیم. برای اینکه در تاریکی بیمعیاری گم نشویم، مطمئنترین راه، تکیه بر زبان آثار کهن فارسی است. این آثار بازتاب سلیقه جاافتاده و سنتشده زبان فارسی است. این سنت از نثر بیهقی تا به دوره قاجار و قصاید بهار تداوم دارد، تا به ادبیات دوره مشروطه. رجوع به آنها معیار میبخشد. البته مخاطب این توصیه، خودم هستم. برای کسی نسخه نمیپیچم. اما کثرت تولید ادبی در روزگار صنعت چاپ، طبیعی است که ادبیات سست را هم وارد بازار میکند.
ویژگیهای سبک شما در ترجمه «هزارتو» چنان که اشاره شد، بیشوکم در برخی دیگر از ترجمههایتان هم، مثل «گوشهنشین یونان» فریدریش هلدرلین و «عروسی خونین پاریس» هاینریش مان دیده میشود. به طور کلی زبانی که شما در ترجمه به کار میبرید، حتی در آثار معاصری که ترجمه کردهاید مثل برخی قصههای «از نگاه جنون» یا «فرجام نیچه»، به لحاظ ساختاری، برخی ویژگیهای مشترک دارد و از جمله اینکه اصلا به زبان محاوره نزدیک نمیشود. آیا موافق وجود یک ساختار کلی مشترک در زبان ترجمههایتان هستید؟
هلدرلین در اساس شاعر است و زبان بسیار پرشوری دارد. متن وزین و تاریخی «عروسی خونین پاریس» هم چندان میدانی به زبان محاوره نمیدهد. اما خود من هم چندان مهارتی در پرورش زبان محاوره ندارم. بنابراین در انتخاب کتاب، به طرف آثاری نمیروم که به زبان محاوره تکیه دارند. اما زبان شاعرانه هم باز باید از موضوعی عینی مشروعیت بگیرد، وگرنه طنطنه توخالی یا لفاظی آبکی خواهد بود.
در هزارتو برخی جملات در صفت یا قید مرکب خلاصه شدهاند و به صورت شبهجمله درآمدهاند. این ترکیبها اتفاقا خوب از کار درآمدهاند و جملات خوشخوانی به دست داده شده است. از جمله در صفحه 146: «با دیدن این پلیسِ از غایتِ خونسردی کودن که دمغ از لکی فرو رفته در بدنه اتومبیلش بر زین دوچرخهاش نشست...» و باز در همان صفحه: «ولی نه وکسلر حساب وقتِ برای من ضروری را کرده بود» یا در جایی دیگر، در صفحه 125: «در تاریکی بهدلیل جنگ مطلقِِ شهر به گردش میرفتم»؛ ترکیبی که از کسره اضافه بهره گرفته است. این ترکیبها و ساختار جملات چقدر در متون فارسی سابقه دارد؟
راستش تمایل نثر فارسی بیشتر به جملههای ساده و پرهیز از جملههای مرکب است. اما صفت مرکب یا جملهواره هم در متون فارسی ترکیب ناآشنایی نیست. در زبان منظوم و شعر که جملهواره جای خود دارد. زبان آلمانی این ترکیبها را از لاتین گرفته است. گاهی به این وسیله میتوان از آوردن افعال بدیهی چشمپوشی کرد و روانی بیشتر به متن بخشید. طبیعی است خواندن چنین ترکیبی کمی دقت و حوصله میخواهد در حالیکه ذوق غالب به طرف جملههای ساده میکشد.
شاهکار دورنمات پیش از این با نام «ملاقات بانوی سالخورده» در ایران ترجمه و شناخته شده بود اما در هزارتو چندجایی که از این نمایشنامه نام برده شده، شما آن را «دیدار بانوی پیر» ترجمه کردهاید. آیا این دومی ترجمه دقیقتری است؟
راستش فرقی نمیکند. میشد به همان عنوان مشهور و جاافتاده اقتدا کرد. اگر هم بخواهیم مته به خشخاش بگذاریم میشود نمایشنامه را «بازدید بانوی پیر» ترجمه کرد. چون این بانوی پیر در روال نمایشنامه به بازدید از شهر سالهای جوانیاش است که برمیگردد.
در حال حاضر چه کاری در دست ترجمه دارید؟
در نشر نیلوفر گزیدهای از شعرهای هلدرلین را در دست چاپ دارم، به علاوه زندگینامه او را به قلم اشتفان سوایگ، نویسنده صاحبنام اتریشی که در ایران اسمش را به غلط تسوایگ مینویسند. اگر فرصتی باشد، در حیطه ترجمه به معرفی جامعتر هلدرلین میپردازم. باز اگر فرصتی باشد، مجموعه چند مقاله از دورنمات را هم، در حیطه اسطورهشناسی، انتخاب کردهام و کنار گذاشتهام. یکی، دو داستان هم از توماس مان در نشر افق در انتظار چاپ است. اما بیش از همه جا دارد از نشر پریان تشکر کنم که رمان جادویی «جهان آخر»، اثر مشهور رانس مایر، نویسنده معاصر اتریشی را برایم در دست چاپ دارد.
«هزارتو»ی فریدریش دورنمات، آنطور که از عنوان فرعیاش هم برمیآید، خاطرهنگاریهای دورنمات در نقد زندگی و زمانهاش است. کتابی که کار نوشتنش از 1964 شروع میشود و تا روزهای پایانی عمر دورنمات ادامه مییابد و او در آن نقبی به دوران کودکیاش در سالهای پس از جنگجهانیاول میزند و بعد تا سالهای طولانی جنگ سرد پیش میآید. اوج آفرینندگی دورنمات به میانه قرن بیستم تا سالهای دهه هفتاد برمیگردد و در این دوره آثاری چون «ملاقات بانوی سالخورده»، «فیزیکدانها»، «قاضی و جلادش» و «قول» منتشر شدند و نوشتن «هزارتو» نیز در همین دوره پختگی و تثبیت دورنمات شروع شد. ایدهمحوری هزارتوی دورنمات براساس اسطوره یونانی مینوتائور شکل گرفته و او با رجوع به تمثیل دالان هزارتوی موجودی دوسر در اسطورههای یونانی، تمثیلی عام از وضعیت جهان قرنبیستم برساخته و با نگاهی بدبینانه وحشت زمانه را به تصویر کشیده و هر انسانی را یک مینوتائور یا موجودی تنها دانسته است. بدبینی به وضعیت کلی انسان و نقد مناسبات اجتماعی جهان مدرن که در آثار نمایشی و داستانی دورنمات وجود دارد، در هزارتو به شکل روشنتری به دست داده شده و بهجز این، چهره چندوجهی
دورنمات از پس خاطرهنگاریهایش در این کتاب به وضوح دیده میشود. خاطرههای دورنمات با تاریخ، فلسفه، ادبیات، نجوم و فیزیک پیوند خورده و به این اعتبار از پس این خاطرات چهرهای با ویژگیهایی کلاسیک به نمایش درآمده است. «هزارتو» در نسخه اصلیاش کتابی دوجلدی است اما به تازگی گزیدهای از این اثر توسط محمود حدادی به فارسی ترجمه شده و نشر نیلوفر آن را به چاپ رسانده است. به همین مناسبت با محمود حدادی درباره ترجمه این کتاب گفتوگو کردهایم و به جز صحبت درباره ویژگیهای زبانی و سبکی دورنمات در این اثر، به رابطه دورنمات با کافکا و برشت هم پرداختهایم. حدادی در جایی از این گفتوگو درباره علاقه دورنمات به کافکا میگوید: «نمیتوان گفت رابطهای بینامتنی در آثار این دو هست، ولی در دریافت عاطفی جهان به هم نزدیک میشوند، مگر بگوییم واکنش کافکا رنجکشانه است، ولی دورنمات به مضحکه و طنز پناه میبرد. در منش عملی، دورنمات گرایشی بارز به نقد اجتماعی دارد». همچنین در این گفتوگو درباره ویژگیهای مشترکی که به لحاظ سبکی در ترجمههای حدادی دیده میشود هم از او پرسیدهایم و او درباره نقش و اهمیت آثار کلاسیک فارسی در ترجمه میگوید:
«برای اینکه در تاریکی بیمعیاری گم نشویم، مطمئنترین راه، تکیه بر زبان آثار کهن فارسی است. این آثار بازتاب سلیقه جاافتاده و سنتشده زبان فارسی است. این سنت از نثر بیهقی تا به دوره قاجار و قصاید بهار تداوم دارد، تا به ادبیات دوره مشروطه. رجوع به آنها معیار میبخشد».
«هزارتو»، اثری است که ظاهرا کار نوشتنش از دوره پختگی و تثبیت دورنمات شروع میشود و تا آخر عمر او ادامه مییابد و دورنمات به واسطه خاطرهنگاریهایش در این اثر نقبی به سالهای بعد از جنگ جهانی اول میزند و بعد تا سالهای جنگ سرد پیش میآید. چه شد که به سراغ ترجمه این کار دورنمات رفتید؟
ما نویسندگان را بیش از همه با رمانها، اشعار یا نمایشنامههایشان میشناسیم. ولی در پس این آثار نوعی جهانبینی، تفکر یا تعریفی نهفته که لزوما در این متون بیان مستقیمی نمییابند. اثر هنری تجسمی است و قاعدتا جای زیادی برای بحث نظری نمیگذارد. شناخت مستقیم نظریات نویسنده بیشتر از راه خاطرهنویسیهای او، یا جستارها و نامهنگاریهایش دست میدهد. از این حیث نیمایوشیج در ادبیات فارسی و فرانتس کافکا در ادبیات آلمانی نمونههای شاخصی هستند. چه بسا شعر نیما، یا تمثیلهای کافکا را به واسطه نامههایشان بتوان بهتر درک کرد. در ایران، فریدریش دورنمات را بیش از همه با نمایشنامههایش میشناسیم، با آثار تئاتریای مثل «بازدید بانوی پیر»، یا «فیزیکدانها» که نقد تند اجتماعی دارند، یا با رمانهای جنایی این نویسنده که بیش از دیگر آثارش جهانبینی او را منعکس میکنند. درباره این نوع رمان او، مثل «قول»، میشود گفت که بیشتر، نگاهی فلسفیاند به ورطههای خطرناک روح انسانی. از آنجا که این نویسنده بزرگ سوییسی از 50سالگی تا آخر عمرش در سال 1991، خاطرات زندگی خود را، همراه نقد زمانه و تحلیل آثارش مینوشته است، من مجموعه این خاطرات را رسانه بسیار مناسبی برای شناساندن تفکرات او تشخیص دادم. این مجموعه با یادها و کابوسهای کودکی نویسنده شروع میشود، دوران دلآزار مدرسهاش را شرح میدهد، از آزمون و خطای پیاپی دوران جوانیاش حکایت میکند و سرانجام به شکلگیری هویت هنریاش میرسد.
«هزارتو» در نسخه اصلیاش گویا مفصلتر از ترجمهای است که شما به دست دادهاید. چرا هر دو جلد این کتاب را ترجمه نکردید و معیار گزینشتان در ترجمه بخشهایی از این اثر چه بود؟ برای انتخاب بخشهایی از این کتاب مفصل آیا نگران ازدسترفتن انسجام کلی کار نبودید؟
گزیده من شامل هر دو جلد میشود. منتها این دو جلد همهاش خاطرهنگاری نیست. بلکه نویسنده چندین داستان مستقل یا طرح اولیه آثارش را هم در این دو کتاب گنجانده است. سرمشق او شاید کتاب خاطرات گوته باشد که عنوانش «واقعیت و خیال» است و منطبق با این عنوان، هم تجربیات عینی گوته را دربر میگیرد، هم برخی شعرها و داستانهایش را. در مجموعه هزارتو هم بعضی از داستانهای مستقل، مثل «مرگ سقراط» پیشتر ترجمه شدهاند. از طرحهای اولیه این مجموعه هم به این دلیل چشمپوشی کردم که به هر حال پایه آثار نهاییاش هستند، مثل داستان «ماه گرفتگی» که در بنیاد فکری و رواییاش در نهایت همان تمثیل نمایشی «بازدید بانوی پیر» است. ترجمه این داستان نوعی دوبارهکاری میبود. گرانی کتاب، مهجورافتادن بیش از پیش ادبیات و توان و فرصت محدود خودم را هم در نظر گرفتهام. البته به جبران تقریبی اینکه بخشی از این مجموعه را کنار گذاشتهام، چند پیوست به کتاب اضافه کردهام که جهانبینی نویسنده را روشنتر میکند.
از الگوی گوته یاد کردم. البته خود دورنمات در این زمینه اشاره صریحی به گوته ندارد. اما میفهماند هم که بدعتی در روش کارش نداشته است: «برای نگارش زندگینامهام راهی جز این نبوده است که از سیاههبرداری رایج الگو بگیرم و بر اساس توالی هر واقعه به بازخوانی آن بپردازم. به این ترتیب این مجموعه دفتر خاطرات مردی خنزرپنزری است، کهنهفروش کتابچههایی دستچندم و پر از لک خون».
دورنمات دارای چهرهای چندسویه بوده و در هزارتو نیز به شرح آشناییاش با فلسفه، نجوم، فیزیک، تاریخ و نقاشی پرداخته است. آیا تاثیر این نگاه چندسویه را در آثار ادبی دورنمات میتوان دید؟
بله، او تا مدتها دودل بوده است که آیا در درجه اول نقاش شود یا نویسنده. در دبیرستان با فیزیک آشنا میشود و رشته دانشگاهیاش فلسفه بوده است. در تاریخ هم تا به گذشتههای اسطورهای میرود. حتی در تفسیر اسطوره، آثاری مینویسد. چون معتقد بوده است که در پشت اسطوره تاریخ ابتدایی بشر سوسو میزند. با نجوم از دوران مدرسه سرگرمیای داشته است و از این منظر آدمی را بیشتر یک بداقبال کائناتی میداند. دورنمات با این نگاه به بدبینی خاص پوچگرایی نزدیک میشود. با این حال آثارش تکیهای قوی بر انساندوستی دارد، بر سنتی که در اروپا با تمدن یونان شروع میشود، در وجود فیلسوفانی مثل سقراط، مسیحیت را همراهی میکند و با نهضت روشنگری، فروغ تازهای میگیرد.
دورنمات در هزارتو، با استفاده از تمثیل هزارتوی مینوتائور، به گمگشتگی انسان در پهنه هزارتووار زندگی اشاره میکند و نگاهی بدبینانه به وضعیت کلی انسان دارد. او در جاهایی از هزارتو حتی به آینده علم و از آن بیشتر به تاریخ در جهان سرمایهداری بدبین است. این بدبینی چقدر برگرفته از زمانهای است که دورنمات در آن زندگی میکرد؟
از قضا اسطوره یا تمثیل هزارتو محور و معیار گزینش من از این مجموعه بوده است. چون دورنمات تاکید میکند عمیقترین احساسی که در سراسر زندگی داشته است، احساس گمشدگی در هزارتو است، یعنی در همان زندان پیچاپیچ و بیبرونرفتی که مینوتائور، انسان گاوسر اسطورههای یونانی، در آن گرفتار بود؛ حسی همانند کلام حافظ، آنجا که میگوید: «از هر طرف که رفتم، جز وحشتم نیفزود/ زنهار از این بیابان وین راه بینهایت». از این چشمانداز، دورنمات تصریح میکند هر انسانی یک مینوتائور است، یک موجود تنها. چون انسانیت آدمها به فردیت آنها تکیه دارد. این هویت فردی دشوار درون یک سیستم میگنجد. بلکه انسانها وقتی به هم میرسند، در برقراری رابطه عقلانیتی ندارند و حتی نتیجه رویارویی آنها واقعه هابیل است. دورنمات به این مفهوم، بازگوکننده آن عقیده کهن است که انسان را گرگ انسان میشمرد. پس بدبینی او به تاریخ سرمایهداری محدود نمیشود. منتها چنانکه گفتم، برابر نهاد او در مقابل این نگاه بدبین، انساندوستی است. کمترین آشنایی با دورنمات نشان میدهد که او تعهد روشن اجتماعی و حتی سیاسی دارد و به سرنوشت انسان بیاعتنا نیست.
کافکا از نویسندگان مورد علاقه دورنمات بوده و او در این کتاب هم، به کافکا و جهان هزارتویی او اشاره میکند. تاثیر کافکا را چقدر میتوان در آثار دورنمات دید و این تاثیر بیش از هرچیز در چه مواردی است؟
راستش بخشی از این کتاب به نقد ادبی میپردازد. در همین چارچوب هم هست که دورنمات خودش را به کافکا نزدیک میبیند. چون هزارتو را احساس و نقشمایه مشترک آثار خود و کافکا میداند. بهتر است در این رابطه از خود او نقلقول بیاوریم که میگوید: «در دنیای تخییل هیچچیز تازه نیست. هر تمثیل یا تصوری پیشتر به کار رفته است. همه ساختارها از سرساختارها و همه موتیفها از سرموتیفها جانمایه میگیرند. هرآنچه نخستین و سرچشمهای است، مشترک تمامی انسانهاست. نویسندهها را باید براساس سرتصویرهایشان ردهبندی کرد. با این حال آن برداشتها که بر پایه تاثیرات پیشاادبی بدل به ادبیات میشوند، مهمترند.» علاقه او به کافکا چنین توجیهی دارد. نمیتوان گفت رابطهای بینامتنی در آثار این دو هست، ولی در دریافت عاطفی جهان به هم نزدیک میشوند، مگر بگوییم واکنش کافکا رنجکشانه است، ولی دورنمات به مضحکه و طنز پناه میبرد. در منش عملی، دورنمات گرایشی بارز به نقد اجتماعی دارد.
دورنمات با کمی فاصله، همدوره برشت هم بوده است. مهمترین تفاوت آثار دورنمات و برشت در چیست؟
یکی از پیوستها که به کتاب اضافه کردهام، تحلیلی است که به ارتباط دورنمات با برشت میپردازد. نویسنده این تحلیل، شخصی به نام هاینس آرنولد، در همان ابتدای نوشتهاش میگوید: «برشت به حرفی که میزد، یقین داشت، اما دورنمات از چیزی که میگفت خوب اطلاع داشت.» نمیدانم آیا این تحلیل نقدی یکطرفه است یا منصفانه بههرحال بحثی را مطرح میکند. برشت و دورنمات با هم مراوده داشتهاند. دورنمات از فن نمایشی برشت تاثیر میگیرد. استفاده از تکنیک آشناییزدایی و تمثیل، چیزی که در نمایشنامههای دورنمات بسیار میبینیم، از فنون برشت هم هست. منتها برشت را باید از پیروان نهضت روشنگری با گرایش سوسیالیستی دانست. بر همین اساس برشت، خاصه تا پیش از جنگ جهانی دوم، به فرجام تاریخ خوشبین بوده است. اما دورنمات همانطور که اشاره شد، به عکس؛ نه تنها به نظامهای اجتماعی، بلکه به خود انسان هم نگاهی حاکی از بیم و تردید دارد. چون قدرت غریزه را در وجود او چربتر از نیروی عقل میداند. تئاتر برشت، تئاتر آموزش و روشنگری است، تئاتر دورنمات تئاتر تردید. جا دارد بگوییم دورنمات خود درباره رابطهاش با برشت مقالهای دارد و در این مقاله تصریح میکند که این هر دو هنرمند در مقابل یک واقعیت هیولایی ایستادهاند، در دایره گم گرههای غولآسای واقعیتهای غریب در تاریخ بیشرمانهترین رویدادهای تصادفی را پدید میآورند. سپس اضافه میکند، من، به عکس برشت، امکانی نمیبینم که بشود کفِدستی احساس قانونمندی در شط حریص و خونین این رویدادها وارد کرد. این مقاله البته در متون اسطورهشناسی دورنمات و در تحلیل سرنوشت ادیپوس میآید. در ضمن نمایشنامه «فیزیکدانها»ی دورنمات روایتی دیگر از «گالیله» برشت است.
دورنمات در جایی از هزارتو درباره ویژگیهای زبانش نوشته: «زبان آلمانیام را از ادبیات گرفته بودم و این برایم زبانی بیگانه بود، چون که زبان خودم در جمع، تنها و تنها گویش محلی بود». زبانی که دورنمات در آثارش بهکار میبرد چقدر با زبان معیار دوره او تفاوت داشته؟
زبان آلمانی در اروپای میانه، زبان چند ملت است. تا پیش از همهگیرشدن مدارس و رسانهها، گویشهای محلی در ادبیات این ملتها حضور بیشتری داشته است. این حرف دورنمات که نقل کردید، اشاره به آن دوران دارد. ما حتی در آثار کلاسیک این دوران، برای نمونه در شعرهای هلدرلین که به قرون هجده و نوزده تعلق دارد، حضور عناصری را از گویش خاص مردم اشواب، از لهجه جنوبی آلمان، میبینیم. اما زبان هنری دورنمات، طبیعی است، زبان شخصیتهایی هم است که او به نمایش درمیآورد. حال بپرسیم چه شخصیتهایی در آثار او به نمایش درمیآیند؟ گانگسترها، شیادان سیاسی، کلاشان اقتصادی، قاچاقچیان انسان، دلالان اسلحه، دزدهای دست به رشوه و... طبیعی است که زبان، اگر بخواهد به فراخور واقعیت به توصیف این اشخاص بپردازد، نمیتواند به پاکیزگی و معصومیت زبان رایج در مهدکودکها باشد. از این نظر کتاب در سه، چهار مورد با وتوی سلیقه رسمی روبهرو شد.
هزارتو در جاهایی لحنی شاعرانه هم پیدا کرده است، مثل این جمله در صفحه 47: «دریاچه در دمدمه غروب سطحی نقرهای بود و خم شبنم ریز ابر همچون پردهای سیاه و سترگ پسزمینهاش». این لحن شاعرانه چقدر در نثر دورنمات وجود دارد و آیا این ویژگی در آثار نمایشی و داستانهای او هم دیده میشود؟
سبک بیان چیزی نیست که بهطور کامل به ذوق شخصی نویسنده بستگی داشته باشد. زبان، همانطور که مطرح شد، نمیتواند خودش را بر واقعیت تحمیل کند. بلکه تا حد بسیار زیادی بازتاب واقعیتها در ساحت زبان است. بله، زبان دورنمات در این کتاب، آنجا که به مساله مرگ میپردازد، خاصه مرگ نزدیکانش، لحنی عاطفی، یا به قول شما شاعرانه به خودش میگیرد. این چرخش به طرف احساس و عاطفه، این شخصیتر و صمیمیترشدن بیشتر از همه در جستار «روبهروییها» اتفاق میافتد که دورنمات به مرگ همسر و پدرش میپردازد. منتها نگاه او در این لحظات غمبار هم از دیدن جوانب مسخرهآمیز زندگی انسانی غافل نمیماند.
در ترجمه شما از «هزارتو»، آنچه بیش از هرچیز توجهم را جلب کرد، زبان و نثری بود که انتخاب کرده بودید؛ زبان و نثری که در عین فخامت و آهنگینبودن، تصنعی و مغلق نیست و شاید تا حدودی یادآور نثر برخی آثار کلاسیک فارسی هم باشد. میشود حدس زد که این زبان را به فراخور متن اصلی انتخاب کردهاید اما این زبان چقدر وامدار آثار کلاسیک فارسی است؟
وقتی ترجمهای میکنیم، دست به یک کار کیفی میزنیم. بنابراین نمیتوانیم به زبانی که در حد تصادفی و خودرو از اطرافیانمان شنیدهایم و یاد گرفتهایم بسنده کنیم. برای اینکه در تاریکی بیمعیاری گم نشویم، مطمئنترین راه، تکیه بر زبان آثار کهن فارسی است. این آثار بازتاب سلیقه جاافتاده و سنتشده زبان فارسی است. این سنت از نثر بیهقی تا به دوره قاجار و قصاید بهار تداوم دارد، تا به ادبیات دوره مشروطه. رجوع به آنها معیار میبخشد. البته مخاطب این توصیه، خودم هستم. برای کسی نسخه نمیپیچم. اما کثرت تولید ادبی در روزگار صنعت چاپ، طبیعی است که ادبیات سست را هم وارد بازار میکند.
ویژگیهای سبک شما در ترجمه «هزارتو» چنان که اشاره شد، بیشوکم در برخی دیگر از ترجمههایتان هم، مثل «گوشهنشین یونان» فریدریش هلدرلین و «عروسی خونین پاریس» هاینریش مان دیده میشود. به طور کلی زبانی که شما در ترجمه به کار میبرید، حتی در آثار معاصری که ترجمه کردهاید مثل برخی قصههای «از نگاه جنون» یا «فرجام نیچه»، به لحاظ ساختاری، برخی ویژگیهای مشترک دارد و از جمله اینکه اصلا به زبان محاوره نزدیک نمیشود. آیا موافق وجود یک ساختار کلی مشترک در زبان ترجمههایتان هستید؟
هلدرلین در اساس شاعر است و زبان بسیار پرشوری دارد. متن وزین و تاریخی «عروسی خونین پاریس» هم چندان میدانی به زبان محاوره نمیدهد. اما خود من هم چندان مهارتی در پرورش زبان محاوره ندارم. بنابراین در انتخاب کتاب، به طرف آثاری نمیروم که به زبان محاوره تکیه دارند. اما زبان شاعرانه هم باز باید از موضوعی عینی مشروعیت بگیرد، وگرنه طنطنه توخالی یا لفاظی آبکی خواهد بود.
در هزارتو برخی جملات در صفت یا قید مرکب خلاصه شدهاند و به صورت شبهجمله درآمدهاند. این ترکیبها اتفاقا خوب از کار درآمدهاند و جملات خوشخوانی به دست داده شده است. از جمله در صفحه 146: «با دیدن این پلیسِ از غایتِ خونسردی کودن که دمغ از لکی فرو رفته در بدنه اتومبیلش بر زین دوچرخهاش نشست...» و باز در همان صفحه: «ولی نه وکسلر حساب وقتِ برای من ضروری را کرده بود» یا در جایی دیگر، در صفحه 125: «در تاریکی بهدلیل جنگ مطلقِِ شهر به گردش میرفتم»؛ ترکیبی که از کسره اضافه بهره گرفته است. این ترکیبها و ساختار جملات چقدر در متون فارسی سابقه دارد؟
راستش تمایل نثر فارسی بیشتر به جملههای ساده و پرهیز از جملههای مرکب است. اما صفت مرکب یا جملهواره هم در متون فارسی ترکیب ناآشنایی نیست. در زبان منظوم و شعر که جملهواره جای خود دارد. زبان آلمانی این ترکیبها را از لاتین گرفته است. گاهی به این وسیله میتوان از آوردن افعال بدیهی چشمپوشی کرد و روانی بیشتر به متن بخشید. طبیعی است خواندن چنین ترکیبی کمی دقت و حوصله میخواهد در حالیکه ذوق غالب به طرف جملههای ساده میکشد.
شاهکار دورنمات پیش از این با نام «ملاقات بانوی سالخورده» در ایران ترجمه و شناخته شده بود اما در هزارتو چندجایی که از این نمایشنامه نام برده شده، شما آن را «دیدار بانوی پیر» ترجمه کردهاید. آیا این دومی ترجمه دقیقتری است؟
راستش فرقی نمیکند. میشد به همان عنوان مشهور و جاافتاده اقتدا کرد. اگر هم بخواهیم مته به خشخاش بگذاریم میشود نمایشنامه را «بازدید بانوی پیر» ترجمه کرد. چون این بانوی پیر در روال نمایشنامه به بازدید از شهر سالهای جوانیاش است که برمیگردد.
در حال حاضر چه کاری در دست ترجمه دارید؟
در نشر نیلوفر گزیدهای از شعرهای هلدرلین را در دست چاپ دارم، به علاوه زندگینامه او را به قلم اشتفان سوایگ، نویسنده صاحبنام اتریشی که در ایران اسمش را به غلط تسوایگ مینویسند. اگر فرصتی باشد، در حیطه ترجمه به معرفی جامعتر هلدرلین میپردازم. باز اگر فرصتی باشد، مجموعه چند مقاله از دورنمات را هم، در حیطه اسطورهشناسی، انتخاب کردهام و کنار گذاشتهام. یکی، دو داستان هم از توماس مان در نشر افق در انتظار چاپ است. اما بیش از همه جا دارد از نشر پریان تشکر کنم که رمان جادویی «جهان آخر»، اثر مشهور رانس مایر، نویسنده معاصر اتریشی را برایم در دست چاپ دارد.
«هزارتو»، اثری است که ظاهرا کار نوشتنش از دوره پختگی و تثبیت دورنمات شروع میشود و تا آخر عمر او ادامه مییابد و دورنمات به واسطه خاطرهنگاریهایش در این اثر نقبی به سالهای بعد از جنگ جهانی اول میزند و بعد تا سالهای جنگ سرد پیش میآید. چه شد که به سراغ ترجمه این کار دورنمات رفتید؟
ما نویسندگان را بیش از همه با رمانها، اشعار یا نمایشنامههایشان میشناسیم. ولی در پس این آثار نوعی جهانبینی، تفکر یا تعریفی نهفته که لزوما در این متون بیان مستقیمی نمییابند. اثر هنری تجسمی است و قاعدتا جای زیادی برای بحث نظری نمیگذارد. شناخت مستقیم نظریات نویسنده بیشتر از راه خاطرهنویسیهای او، یا جستارها و نامهنگاریهایش دست میدهد. از این حیث نیمایوشیج در ادبیات فارسی و فرانتس کافکا در ادبیات آلمانی نمونههای شاخصی هستند. چه بسا شعر نیما، یا تمثیلهای کافکا را به واسطه نامههایشان بتوان بهتر درک کرد. در ایران، فریدریش دورنمات را بیش از همه با نمایشنامههایش میشناسیم، با آثار تئاتریای مثل «بازدید بانوی پیر»، یا «فیزیکدانها» که نقد تند اجتماعی دارند، یا با رمانهای جنایی این نویسنده که بیش از دیگر آثارش جهانبینی او را منعکس میکنند. درباره این نوع رمان او، مثل «قول»، میشود گفت که بیشتر، نگاهی فلسفیاند به ورطههای خطرناک روح انسانی. از آنجا که این نویسنده بزرگ سوییسی از 50سالگی تا آخر عمرش در سال 1991، خاطرات زندگی خود را، همراه نقد زمانه و تحلیل آثارش مینوشته است، من مجموعه این خاطرات را رسانه بسیار مناسبی برای شناساندن تفکرات او تشخیص دادم. این مجموعه با یادها و کابوسهای کودکی نویسنده شروع میشود، دوران دلآزار مدرسهاش را شرح میدهد، از آزمون و خطای پیاپی دوران جوانیاش حکایت میکند و سرانجام به شکلگیری هویت هنریاش میرسد.
«هزارتو» در نسخه اصلیاش گویا مفصلتر از ترجمهای است که شما به دست دادهاید. چرا هر دو جلد این کتاب را ترجمه نکردید و معیار گزینشتان در ترجمه بخشهایی از این اثر چه بود؟ برای انتخاب بخشهایی از این کتاب مفصل آیا نگران ازدسترفتن انسجام کلی کار نبودید؟
گزیده من شامل هر دو جلد میشود. منتها این دو جلد همهاش خاطرهنگاری نیست. بلکه نویسنده چندین داستان مستقل یا طرح اولیه آثارش را هم در این دو کتاب گنجانده است. سرمشق او شاید کتاب خاطرات گوته باشد که عنوانش «واقعیت و خیال» است و منطبق با این عنوان، هم تجربیات عینی گوته را دربر میگیرد، هم برخی شعرها و داستانهایش را. در مجموعه هزارتو هم بعضی از داستانهای مستقل، مثل «مرگ سقراط» پیشتر ترجمه شدهاند. از طرحهای اولیه این مجموعه هم به این دلیل چشمپوشی کردم که به هر حال پایه آثار نهاییاش هستند، مثل داستان «ماه گرفتگی» که در بنیاد فکری و رواییاش در نهایت همان تمثیل نمایشی «بازدید بانوی پیر» است. ترجمه این داستان نوعی دوبارهکاری میبود. گرانی کتاب، مهجورافتادن بیش از پیش ادبیات و توان و فرصت محدود خودم را هم در نظر گرفتهام. البته به جبران تقریبی اینکه بخشی از این مجموعه را کنار گذاشتهام، چند پیوست به کتاب اضافه کردهام که جهانبینی نویسنده را روشنتر میکند.
از الگوی گوته یاد کردم. البته خود دورنمات در این زمینه اشاره صریحی به گوته ندارد. اما میفهماند هم که بدعتی در روش کارش نداشته است: «برای نگارش زندگینامهام راهی جز این نبوده است که از سیاههبرداری رایج الگو بگیرم و بر اساس توالی هر واقعه به بازخوانی آن بپردازم. به این ترتیب این مجموعه دفتر خاطرات مردی خنزرپنزری است، کهنهفروش کتابچههایی دستچندم و پر از لک خون».
دورنمات دارای چهرهای چندسویه بوده و در هزارتو نیز به شرح آشناییاش با فلسفه، نجوم، فیزیک، تاریخ و نقاشی پرداخته است. آیا تاثیر این نگاه چندسویه را در آثار ادبی دورنمات میتوان دید؟
بله، او تا مدتها دودل بوده است که آیا در درجه اول نقاش شود یا نویسنده. در دبیرستان با فیزیک آشنا میشود و رشته دانشگاهیاش فلسفه بوده است. در تاریخ هم تا به گذشتههای اسطورهای میرود. حتی در تفسیر اسطوره، آثاری مینویسد. چون معتقد بوده است که در پشت اسطوره تاریخ ابتدایی بشر سوسو میزند. با نجوم از دوران مدرسه سرگرمیای داشته است و از این منظر آدمی را بیشتر یک بداقبال کائناتی میداند. دورنمات با این نگاه به بدبینی خاص پوچگرایی نزدیک میشود. با این حال آثارش تکیهای قوی بر انساندوستی دارد، بر سنتی که در اروپا با تمدن یونان شروع میشود، در وجود فیلسوفانی مثل سقراط، مسیحیت را همراهی میکند و با نهضت روشنگری، فروغ تازهای میگیرد.
دورنمات در هزارتو، با استفاده از تمثیل هزارتوی مینوتائور، به گمگشتگی انسان در پهنه هزارتووار زندگی اشاره میکند و نگاهی بدبینانه به وضعیت کلی انسان دارد. او در جاهایی از هزارتو حتی به آینده علم و از آن بیشتر به تاریخ در جهان سرمایهداری بدبین است. این بدبینی چقدر برگرفته از زمانهای است که دورنمات در آن زندگی میکرد؟
از قضا اسطوره یا تمثیل هزارتو محور و معیار گزینش من از این مجموعه بوده است. چون دورنمات تاکید میکند عمیقترین احساسی که در سراسر زندگی داشته است، احساس گمشدگی در هزارتو است، یعنی در همان زندان پیچاپیچ و بیبرونرفتی که مینوتائور، انسان گاوسر اسطورههای یونانی، در آن گرفتار بود؛ حسی همانند کلام حافظ، آنجا که میگوید: «از هر طرف که رفتم، جز وحشتم نیفزود/ زنهار از این بیابان وین راه بینهایت». از این چشمانداز، دورنمات تصریح میکند هر انسانی یک مینوتائور است، یک موجود تنها. چون انسانیت آدمها به فردیت آنها تکیه دارد. این هویت فردی دشوار درون یک سیستم میگنجد. بلکه انسانها وقتی به هم میرسند، در برقراری رابطه عقلانیتی ندارند و حتی نتیجه رویارویی آنها واقعه هابیل است. دورنمات به این مفهوم، بازگوکننده آن عقیده کهن است که انسان را گرگ انسان میشمرد. پس بدبینی او به تاریخ سرمایهداری محدود نمیشود. منتها چنانکه گفتم، برابر نهاد او در مقابل این نگاه بدبین، انساندوستی است. کمترین آشنایی با دورنمات نشان میدهد که او تعهد روشن اجتماعی و حتی سیاسی دارد و به سرنوشت انسان بیاعتنا نیست.
کافکا از نویسندگان مورد علاقه دورنمات بوده و او در این کتاب هم، به کافکا و جهان هزارتویی او اشاره میکند. تاثیر کافکا را چقدر میتوان در آثار دورنمات دید و این تاثیر بیش از هرچیز در چه مواردی است؟
راستش بخشی از این کتاب به نقد ادبی میپردازد. در همین چارچوب هم هست که دورنمات خودش را به کافکا نزدیک میبیند. چون هزارتو را احساس و نقشمایه مشترک آثار خود و کافکا میداند. بهتر است در این رابطه از خود او نقلقول بیاوریم که میگوید: «در دنیای تخییل هیچچیز تازه نیست. هر تمثیل یا تصوری پیشتر به کار رفته است. همه ساختارها از سرساختارها و همه موتیفها از سرموتیفها جانمایه میگیرند. هرآنچه نخستین و سرچشمهای است، مشترک تمامی انسانهاست. نویسندهها را باید براساس سرتصویرهایشان ردهبندی کرد. با این حال آن برداشتها که بر پایه تاثیرات پیشاادبی بدل به ادبیات میشوند، مهمترند.» علاقه او به کافکا چنین توجیهی دارد. نمیتوان گفت رابطهای بینامتنی در آثار این دو هست، ولی در دریافت عاطفی جهان به هم نزدیک میشوند، مگر بگوییم واکنش کافکا رنجکشانه است، ولی دورنمات به مضحکه و طنز پناه میبرد. در منش عملی، دورنمات گرایشی بارز به نقد اجتماعی دارد.
دورنمات با کمی فاصله، همدوره برشت هم بوده است. مهمترین تفاوت آثار دورنمات و برشت در چیست؟
یکی از پیوستها که به کتاب اضافه کردهام، تحلیلی است که به ارتباط دورنمات با برشت میپردازد. نویسنده این تحلیل، شخصی به نام هاینس آرنولد، در همان ابتدای نوشتهاش میگوید: «برشت به حرفی که میزد، یقین داشت، اما دورنمات از چیزی که میگفت خوب اطلاع داشت.» نمیدانم آیا این تحلیل نقدی یکطرفه است یا منصفانه بههرحال بحثی را مطرح میکند. برشت و دورنمات با هم مراوده داشتهاند. دورنمات از فن نمایشی برشت تاثیر میگیرد. استفاده از تکنیک آشناییزدایی و تمثیل، چیزی که در نمایشنامههای دورنمات بسیار میبینیم، از فنون برشت هم هست. منتها برشت را باید از پیروان نهضت روشنگری با گرایش سوسیالیستی دانست. بر همین اساس برشت، خاصه تا پیش از جنگ جهانی دوم، به فرجام تاریخ خوشبین بوده است. اما دورنمات همانطور که اشاره شد، به عکس؛ نه تنها به نظامهای اجتماعی، بلکه به خود انسان هم نگاهی حاکی از بیم و تردید دارد. چون قدرت غریزه را در وجود او چربتر از نیروی عقل میداند. تئاتر برشت، تئاتر آموزش و روشنگری است، تئاتر دورنمات تئاتر تردید. جا دارد بگوییم دورنمات خود درباره رابطهاش با برشت مقالهای دارد و در این مقاله تصریح میکند که این هر دو هنرمند در مقابل یک واقعیت هیولایی ایستادهاند، در دایره گم گرههای غولآسای واقعیتهای غریب در تاریخ بیشرمانهترین رویدادهای تصادفی را پدید میآورند. سپس اضافه میکند، من، به عکس برشت، امکانی نمیبینم که بشود کفِدستی احساس قانونمندی در شط حریص و خونین این رویدادها وارد کرد. این مقاله البته در متون اسطورهشناسی دورنمات و در تحلیل سرنوشت ادیپوس میآید. در ضمن نمایشنامه «فیزیکدانها»ی دورنمات روایتی دیگر از «گالیله» برشت است.
دورنمات در جایی از هزارتو درباره ویژگیهای زبانش نوشته: «زبان آلمانیام را از ادبیات گرفته بودم و این برایم زبانی بیگانه بود، چون که زبان خودم در جمع، تنها و تنها گویش محلی بود». زبانی که دورنمات در آثارش بهکار میبرد چقدر با زبان معیار دوره او تفاوت داشته؟
زبان آلمانی در اروپای میانه، زبان چند ملت است. تا پیش از همهگیرشدن مدارس و رسانهها، گویشهای محلی در ادبیات این ملتها حضور بیشتری داشته است. این حرف دورنمات که نقل کردید، اشاره به آن دوران دارد. ما حتی در آثار کلاسیک این دوران، برای نمونه در شعرهای هلدرلین که به قرون هجده و نوزده تعلق دارد، حضور عناصری را از گویش خاص مردم اشواب، از لهجه جنوبی آلمان، میبینیم. اما زبان هنری دورنمات، طبیعی است، زبان شخصیتهایی هم است که او به نمایش درمیآورد. حال بپرسیم چه شخصیتهایی در آثار او به نمایش درمیآیند؟ گانگسترها، شیادان سیاسی، کلاشان اقتصادی، قاچاقچیان انسان، دلالان اسلحه، دزدهای دست به رشوه و... طبیعی است که زبان، اگر بخواهد به فراخور واقعیت به توصیف این اشخاص بپردازد، نمیتواند به پاکیزگی و معصومیت زبان رایج در مهدکودکها باشد. از این نظر کتاب در سه، چهار مورد با وتوی سلیقه رسمی روبهرو شد.
هزارتو در جاهایی لحنی شاعرانه هم پیدا کرده است، مثل این جمله در صفحه 47: «دریاچه در دمدمه غروب سطحی نقرهای بود و خم شبنم ریز ابر همچون پردهای سیاه و سترگ پسزمینهاش». این لحن شاعرانه چقدر در نثر دورنمات وجود دارد و آیا این ویژگی در آثار نمایشی و داستانهای او هم دیده میشود؟
سبک بیان چیزی نیست که بهطور کامل به ذوق شخصی نویسنده بستگی داشته باشد. زبان، همانطور که مطرح شد، نمیتواند خودش را بر واقعیت تحمیل کند. بلکه تا حد بسیار زیادی بازتاب واقعیتها در ساحت زبان است. بله، زبان دورنمات در این کتاب، آنجا که به مساله مرگ میپردازد، خاصه مرگ نزدیکانش، لحنی عاطفی، یا به قول شما شاعرانه به خودش میگیرد. این چرخش به طرف احساس و عاطفه، این شخصیتر و صمیمیترشدن بیشتر از همه در جستار «روبهروییها» اتفاق میافتد که دورنمات به مرگ همسر و پدرش میپردازد. منتها نگاه او در این لحظات غمبار هم از دیدن جوانب مسخرهآمیز زندگی انسانی غافل نمیماند.
در ترجمه شما از «هزارتو»، آنچه بیش از هرچیز توجهم را جلب کرد، زبان و نثری بود که انتخاب کرده بودید؛ زبان و نثری که در عین فخامت و آهنگینبودن، تصنعی و مغلق نیست و شاید تا حدودی یادآور نثر برخی آثار کلاسیک فارسی هم باشد. میشود حدس زد که این زبان را به فراخور متن اصلی انتخاب کردهاید اما این زبان چقدر وامدار آثار کلاسیک فارسی است؟
وقتی ترجمهای میکنیم، دست به یک کار کیفی میزنیم. بنابراین نمیتوانیم به زبانی که در حد تصادفی و خودرو از اطرافیانمان شنیدهایم و یاد گرفتهایم بسنده کنیم. برای اینکه در تاریکی بیمعیاری گم نشویم، مطمئنترین راه، تکیه بر زبان آثار کهن فارسی است. این آثار بازتاب سلیقه جاافتاده و سنتشده زبان فارسی است. این سنت از نثر بیهقی تا به دوره قاجار و قصاید بهار تداوم دارد، تا به ادبیات دوره مشروطه. رجوع به آنها معیار میبخشد. البته مخاطب این توصیه، خودم هستم. برای کسی نسخه نمیپیچم. اما کثرت تولید ادبی در روزگار صنعت چاپ، طبیعی است که ادبیات سست را هم وارد بازار میکند.
ویژگیهای سبک شما در ترجمه «هزارتو» چنان که اشاره شد، بیشوکم در برخی دیگر از ترجمههایتان هم، مثل «گوشهنشین یونان» فریدریش هلدرلین و «عروسی خونین پاریس» هاینریش مان دیده میشود. به طور کلی زبانی که شما در ترجمه به کار میبرید، حتی در آثار معاصری که ترجمه کردهاید مثل برخی قصههای «از نگاه جنون» یا «فرجام نیچه»، به لحاظ ساختاری، برخی ویژگیهای مشترک دارد و از جمله اینکه اصلا به زبان محاوره نزدیک نمیشود. آیا موافق وجود یک ساختار کلی مشترک در زبان ترجمههایتان هستید؟
هلدرلین در اساس شاعر است و زبان بسیار پرشوری دارد. متن وزین و تاریخی «عروسی خونین پاریس» هم چندان میدانی به زبان محاوره نمیدهد. اما خود من هم چندان مهارتی در پرورش زبان محاوره ندارم. بنابراین در انتخاب کتاب، به طرف آثاری نمیروم که به زبان محاوره تکیه دارند. اما زبان شاعرانه هم باز باید از موضوعی عینی مشروعیت بگیرد، وگرنه طنطنه توخالی یا لفاظی آبکی خواهد بود.
در هزارتو برخی جملات در صفت یا قید مرکب خلاصه شدهاند و به صورت شبهجمله درآمدهاند. این ترکیبها اتفاقا خوب از کار درآمدهاند و جملات خوشخوانی به دست داده شده است. از جمله در صفحه 146: «با دیدن این پلیسِ از غایتِ خونسردی کودن که دمغ از لکی فرو رفته در بدنه اتومبیلش بر زین دوچرخهاش نشست...» و باز در همان صفحه: «ولی نه وکسلر حساب وقتِ برای من ضروری را کرده بود» یا در جایی دیگر، در صفحه 125: «در تاریکی بهدلیل جنگ مطلقِِ شهر به گردش میرفتم»؛ ترکیبی که از کسره اضافه بهره گرفته است. این ترکیبها و ساختار جملات چقدر در متون فارسی سابقه دارد؟
راستش تمایل نثر فارسی بیشتر به جملههای ساده و پرهیز از جملههای مرکب است. اما صفت مرکب یا جملهواره هم در متون فارسی ترکیب ناآشنایی نیست. در زبان منظوم و شعر که جملهواره جای خود دارد. زبان آلمانی این ترکیبها را از لاتین گرفته است. گاهی به این وسیله میتوان از آوردن افعال بدیهی چشمپوشی کرد و روانی بیشتر به متن بخشید. طبیعی است خواندن چنین ترکیبی کمی دقت و حوصله میخواهد در حالیکه ذوق غالب به طرف جملههای ساده میکشد.
شاهکار دورنمات پیش از این با نام «ملاقات بانوی سالخورده» در ایران ترجمه و شناخته شده بود اما در هزارتو چندجایی که از این نمایشنامه نام برده شده، شما آن را «دیدار بانوی پیر» ترجمه کردهاید. آیا این دومی ترجمه دقیقتری است؟
راستش فرقی نمیکند. میشد به همان عنوان مشهور و جاافتاده اقتدا کرد. اگر هم بخواهیم مته به خشخاش بگذاریم میشود نمایشنامه را «بازدید بانوی پیر» ترجمه کرد. چون این بانوی پیر در روال نمایشنامه به بازدید از شهر سالهای جوانیاش است که برمیگردد.
در حال حاضر چه کاری در دست ترجمه دارید؟
در نشر نیلوفر گزیدهای از شعرهای هلدرلین را در دست چاپ دارم، به علاوه زندگینامه او را به قلم اشتفان سوایگ، نویسنده صاحبنام اتریشی که در ایران اسمش را به غلط تسوایگ مینویسند. اگر فرصتی باشد، در حیطه ترجمه به معرفی جامعتر هلدرلین میپردازم. باز اگر فرصتی باشد، مجموعه چند مقاله از دورنمات را هم، در حیطه اسطورهشناسی، انتخاب کردهام و کنار گذاشتهام. یکی، دو داستان هم از توماس مان در نشر افق در انتظار چاپ است. اما بیش از همه جا دارد از نشر پریان تشکر کنم که رمان جادویی «جهان آخر»، اثر مشهور رانس مایر، نویسنده معاصر اتریشی را برایم در دست چاپ دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.