|

آزادسازی یک‌میلیاردمترمکعب آب

امیر محمدی‌نژاد . استادیار اقتصاد کشاورزی دانشگاه آزاد

بی‌تردید عملکرد بالا و صرفه‌جویی قابل ملاحظه در حجم آب مصرفی، مهم‌ترین مزیت تولید در محیط گلخانه است. این مزیت به‌ویژه در ایران که به‌لحاظ جغرافیایی در منطقه خشک و نیمه‌خشک واقع شده و با معضل بهره‌برداری بی‌رویه از سفره‌های آب زیرزمینی مواجه است، بسیار حایزاهمیت است. هرچند تولید محصولاتی همگن، باکیفیت و مطابق با سلیقه بازار در خارج از فصل تولید نیز از دیگر مزایای این نوع کشت محسوب می‌شود. بر اساس آمار رسمی منتشره توسط وزارت جهاد کشاورزی در سال 1391 از مجموع 5/7هزارهکتار مساحت گلخانه‌های کشور، حدود 2/4هزارهکتار آن (معادل60-55 درصد) به کشت خیار، 15درصد به کشت گوجه‌فرنگی و مابقی به تولید گل‌ها و گیاهان زینتی و محصولاتی مانند توت‌فرنگی، فلفل و بادمجان اختصاص داشته است. سطح زیرکشت خیار در فضای باز، موسوم به خیار رسمی نیز در سال یادشده حدود 7/63هزارهکتار، یعنی حدود 16برابر مساحت گلخانه‌های خیار بوده است. در حالی که متوسط عملکرد تولید خیار در فضای باز نزدیک به4/2کیلوگرم/مترمربع و در گلخانه‌ها حدود 7/17کیلوگرم/مترمربع (بیش از 4/7برابر) است. همین عملکرد بالا باعث شده حجم آب مصرفی که برای تولید یک‌کیلو خیار رسمی (فضای باز) حدود 500 لیتر (معادل 360 بطری آب 5/1لیتری) است، در تولید خیار گلخانه‌ای به کمتر از یک‌دهم (حدود 40 لیتر) تنزل یابد.
پتانسیل صرفه‌جویی در منابع آب و زمین: با یک حساب سرانگشتی می‌توان دریافت که درصورت حمایت و توسعه از کشت محصولات گلخانه‌ای و فراهم کردن زمینه لازم برای بهره‌مندی کامل از ظرفیت بالقوه و بالفعل آنها، فقط از طریق جایگزینی خیار گلخانه‌ای به‌جای خیار رسمی بدون کاهش مقدار تولید، امکان آزادسازی بیش از 55هزارهکتار زمین (معادل 90درصد وسعت تهران بزرگ) و 707میلیون‌مترمکعب آب فراهم می‌شود. لازم به ذکر است، این حجم آب معادل کل مقدار آب مصرفی سالانه 8میلیون شهروند تهرانی و بیش از مجموع ذخایر اسمی سدهای لار، لتیان و کرج است. روشن است درصورت جایگزینی تولید گلخانه‌ای سایر محصولات، پتانسیل لازم برای صرفه‌جویی یک‌میلیاردمترمکعب آب در بخش کشاورزی آن‌هم با تکنولوژی نه‌چندان مطلوب فعلی گلخانه‌های کشور وجود دارد.
دلایل عدم توسعه مناسب کشت گلخانه‌ای در ایران: از آنجایی که تکنولوژی تولید در گلخانه‌ها در مقایسه با فضای باز از نوع سرمایه‌بر (Capital intensive) آب‌اندوز (water Saving) است و با عنایت به‌ گران‌بودن سرمایه در ایران و رایگان‌بودن تقریبی آب کشاورزی، تولید در فضای باز ارزان‌تر و به صرفه‌تر از گلخانه‌ها تمام شده و در نتیجه انگیزه اقتصادی لازم برای بهره‌گیری کامل از ظرفیت گلخانه‌های موجود یا احداث گلخانه‌های جدید وجود نخواهد داشت.
بدیهی است اتخاذ این رویکرد غیراقتصادی در 50سال گذشته، باعث شده الگوی کشت محصولات کشاورزی به‌گونه‌ای شکل بگیرد که تولید سرانه محصولات آب‌بری مانند خیار (30کیلوگرم/نفر)، هندوانه، طالبی و امثالهم که جایگاه چندانی نیز در سبد امنیت غذایی خانوارها ندارند، در کشور خشک و نیمه‌خشک ایران‌زمین بیش از 2/5برابر نُرم جهانی آن باشد. هرچند به نظر می‌رسد ضایعات بالا، ماندگاری پایین این محصولات و سرانه مصرف آن تفاوت زیادی با میانگین جهانی نداشته باشد. لذا اصلاح مدیریت تقاضای منابع آب در کشاورزی صرفا در گرو اصلاح قیمت نسبی عوامل تولید، یعنی سرمایه و آب در بلندمدت و محدودکردن برداشت از منابع آب زیرزمینی در کوتاه‌مدت است.
پیشنهادات: لذا به مسوولان وزارت جهاد کشاورزی و نیرو توصیه می‌شود، با کنارگذاشتن ملاحظات سال‌های قبل و بهره‌گیری همزمان از ابزارهای قیمتی (نظیر سهمیه‌بندی آب، واقعی‌کردن قیمت آب و درصورت امکان تشکیل بازار آب کشاورزی) و غیرقیمتی (مانند تجهیز چاه‌ها به کنتور حجمی، نظارت و کنترل دقیق و مستمر بر میزان برداشت از منابع آب زیرزمینی) به‌سمت مدیریت بهینه تقاضای آب حرکت کنند. امید است متولیان امر با اتکا بر خداوند متعال و احساس مسوولیت در قبال نسل‌های آینده، با برنامه‌ریزی، فرهنگ‌سازی و سیاستگذاری مناسب، مانع از تخریب بیشتر منابع آب زیرزمینی و نابودی حیات (علاوه بر کشاورزی) در آن دسته از دشت‌ها و حوضه‌های آبریز شوند که باوجود برداشت بی‌رویه، هنوز آب‌های زیرزمینی آن شور نشده و زمین‌های کشاورزی آن نشست نکرده است.
بی‌تردید عملکرد بالا و صرفه‌جویی قابل ملاحظه در حجم آب مصرفی، مهم‌ترین مزیت تولید در محیط گلخانه است. این مزیت به‌ویژه در ایران که به‌لحاظ جغرافیایی در منطقه خشک و نیمه‌خشک واقع شده و با معضل بهره‌برداری بی‌رویه از سفره‌های آب زیرزمینی مواجه است، بسیار حایزاهمیت است. هرچند تولید محصولاتی همگن، باکیفیت و مطابق با سلیقه بازار در خارج از فصل تولید نیز از دیگر مزایای این نوع کشت محسوب می‌شود. بر اساس آمار رسمی منتشره توسط وزارت جهاد کشاورزی در سال 1391 از مجموع 5/7هزارهکتار مساحت گلخانه‌های کشور، حدود 2/4هزارهکتار آن (معادل60-55 درصد) به کشت خیار، 15درصد به کشت گوجه‌فرنگی و مابقی به تولید گل‌ها و گیاهان زینتی و محصولاتی مانند توت‌فرنگی، فلفل و بادمجان اختصاص داشته است. سطح زیرکشت خیار در فضای باز، موسوم به خیار رسمی نیز در سال یادشده حدود 7/63هزارهکتار، یعنی حدود 16برابر مساحت گلخانه‌های خیار بوده است. در حالی که متوسط عملکرد تولید خیار در فضای باز نزدیک به4/2کیلوگرم/مترمربع و در گلخانه‌ها حدود 7/17کیلوگرم/مترمربع (بیش از 4/7برابر) است. همین عملکرد بالا باعث شده حجم آب مصرفی که برای تولید یک‌کیلو خیار رسمی (فضای باز) حدود 500 لیتر (معادل 360 بطری آب 5/1لیتری) است، در تولید خیار گلخانه‌ای به کمتر از یک‌دهم (حدود 40 لیتر) تنزل یابد.
پتانسیل صرفه‌جویی در منابع آب و زمین: با یک حساب سرانگشتی می‌توان دریافت که درصورت حمایت و توسعه از کشت محصولات گلخانه‌ای و فراهم کردن زمینه لازم برای بهره‌مندی کامل از ظرفیت بالقوه و بالفعل آنها، فقط از طریق جایگزینی خیار گلخانه‌ای به‌جای خیار رسمی بدون کاهش مقدار تولید، امکان آزادسازی بیش از 55هزارهکتار زمین (معادل 90درصد وسعت تهران بزرگ) و 707میلیون‌مترمکعب آب فراهم می‌شود. لازم به ذکر است، این حجم آب معادل کل مقدار آب مصرفی سالانه 8میلیون شهروند تهرانی و بیش از مجموع ذخایر اسمی سدهای لار، لتیان و کرج است. روشن است درصورت جایگزینی تولید گلخانه‌ای سایر محصولات، پتانسیل لازم برای صرفه‌جویی یک‌میلیاردمترمکعب آب در بخش کشاورزی آن‌هم با تکنولوژی نه‌چندان مطلوب فعلی گلخانه‌های کشور وجود دارد.
دلایل عدم توسعه مناسب کشت گلخانه‌ای در ایران: از آنجایی که تکنولوژی تولید در گلخانه‌ها در مقایسه با فضای باز از نوع سرمایه‌بر (Capital intensive) آب‌اندوز (water Saving) است و با عنایت به‌ گران‌بودن سرمایه در ایران و رایگان‌بودن تقریبی آب کشاورزی، تولید در فضای باز ارزان‌تر و به صرفه‌تر از گلخانه‌ها تمام شده و در نتیجه انگیزه اقتصادی لازم برای بهره‌گیری کامل از ظرفیت گلخانه‌های موجود یا احداث گلخانه‌های جدید وجود نخواهد داشت.
بدیهی است اتخاذ این رویکرد غیراقتصادی در 50سال گذشته، باعث شده الگوی کشت محصولات کشاورزی به‌گونه‌ای شکل بگیرد که تولید سرانه محصولات آب‌بری مانند خیار (30کیلوگرم/نفر)، هندوانه، طالبی و امثالهم که جایگاه چندانی نیز در سبد امنیت غذایی خانوارها ندارند، در کشور خشک و نیمه‌خشک ایران‌زمین بیش از 2/5برابر نُرم جهانی آن باشد. هرچند به نظر می‌رسد ضایعات بالا، ماندگاری پایین این محصولات و سرانه مصرف آن تفاوت زیادی با میانگین جهانی نداشته باشد. لذا اصلاح مدیریت تقاضای منابع آب در کشاورزی صرفا در گرو اصلاح قیمت نسبی عوامل تولید، یعنی سرمایه و آب در بلندمدت و محدودکردن برداشت از منابع آب زیرزمینی در کوتاه‌مدت است.
پیشنهادات: لذا به مسوولان وزارت جهاد کشاورزی و نیرو توصیه می‌شود، با کنارگذاشتن ملاحظات سال‌های قبل و بهره‌گیری همزمان از ابزارهای قیمتی (نظیر سهمیه‌بندی آب، واقعی‌کردن قیمت آب و درصورت امکان تشکیل بازار آب کشاورزی) و غیرقیمتی (مانند تجهیز چاه‌ها به کنتور حجمی، نظارت و کنترل دقیق و مستمر بر میزان برداشت از منابع آب زیرزمینی) به‌سمت مدیریت بهینه تقاضای آب حرکت کنند. امید است متولیان امر با اتکا بر خداوند متعال و احساس مسوولیت در قبال نسل‌های آینده، با برنامه‌ریزی، فرهنگ‌سازی و سیاستگذاری مناسب، مانع از تخریب بیشتر منابع آب زیرزمینی و نابودی حیات (علاوه بر کشاورزی) در آن دسته از دشت‌ها و حوضه‌های آبریز شوند که باوجود برداشت بی‌رویه، هنوز آب‌های زیرزمینی آن شور نشده و زمین‌های کشاورزی آن نشست نکرده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.