|

درباره «جامعه نمایش» گی دوبور

پیشاهنگ حضور

اردوان تراکمه

«کسی که همیشه نگاه می‌کند تا دنباله ماجرا را دنبال کند، هیچ‌گاه عمل نخواهد کرد و چنین کسی می‌باید تماشاچی باشد»
گی دوبور
نوشتن درباره گی دوبور، نوشتن درباره یک فیگور بی‌نام است که به‌هیچ‌وجه تحت بازنمایی فرهنگ کالایی‌شده جهان نمایش و سرمایه قرار نمی‌گیرد؛ فرهنگی که با نام‌گذاری روی جریان‌ها، جنبش‌ها و وضعیت‌ها آنها را بدل به اجناسی قابل‌مصرف در بازار می‌کند و عجیب نیست که آپاراتوس‌های نمایش در مواجهه با گی دوبور به سرعت دست به کار نام‌گذاری و در نتیجه بی‌خطرکردن او برآیند. عناوینی همچون «فیلسوف»، «انقلابی حرفه‌ای»، «سینماگر آوانگارد» ناتوان از تعیین‌تکلیف با گی دوبور و قراردادنش در طبقه‌بندی دانش و معرفت است تا توده تماشاگران جامعه نمایش با خیالی آسوده آثارش را مصرف کنند. دوبور از پذیرفتن تمام این نقش‌ها امتناع می‌کرد و خود را «استراتژیست» می‌دانست. استراتژیست کسی است که می‌تواند خود را جای دشمن بگذارد. دقت اعجاب‌انگیز کتاب «جامعه نمایش» در توصیف سرمایه‌داری پس از جنگ جهانی دوم، محصول همین جابه‌جایی استراتژیک است، تا جایی که برخی این کتاب را متناظر «کاپیتال» مارکس برای سرمایه‌داری مصرف‌گرا می‌دانند. تنها یک استراتژیست می‌تواند نقاط ضعف و پتانسیل‌های دشمن خود را بشناسد.
در اوایل سال‌های 1950 گی دوبور 20ساله، که اینک به لتریسم پیوسته بود، با همفکرانش تصمیم گرفتند خط‌مشی تعدادی از گروه‌های آوانگارد اوایل قرن را دنبال کنند. او بعدها از آن روزها اینگونه یاد می‌کند: «با حضور در بدنام‌ترین محفل موجود، بی‌درنگ خود را در خانه خود احساس کردم.» آنها بر این باور بودند که هنر، به‌عنوان عنصری جدا از زندگی، مرده است و از این پس شعر باید در زندگی وارد شود. به نظر آنها داداییسم هنر را بدون محقق‌شدنش حذف می‌کرد و در ادامه، هدف سوررئالیسم تحقق هنر بدون حذف آن بود بنابراین دقیقا همین تعارض است که باید پشت‌سر گذاشته شود. همچنان‌که در مقابلِ منفیت محض داداییست‌ها، که با اعلام مرگ هنر، خود را از پیشاهنگان غیاب می‌دانستند، دوبور و رفقایش با نگاهی ایجابی به هنر، خود را «پیشاهنگ حضور» می‌نامیدند. زندگی را نه تحمل بلکه باید خلق کرد و شهر (در اینجا پاریس) مرکز «انحرافات» و ماجراجویی‌ها شد (پرسه‌زنی در شهر از رفتارهای ترویج شده موقعیت‌گرایان بود). هدف خلق و ایجاد موقعیت‌های مختلف است و لازمه این امر، نگاهی تحقیرآمیز به هر نوع هنر موجود و هر فرهنگ بیگانه از خودی است که از تجربه مستقیم بریده باشد. در اینجاست که می‌توان اضمحلال فرهنگ را اعلام کرد و به سمت تکنیک‌هایی نشانه رفت که می‌توانند این فرهنگ را «منحرف» کنند.
در دوره دوم، گی دوبور که سعی در فراتررفتن از لتریست‌ها داشت، از تشکل انترناسیونال لتریست به انترناسیونال سیتواسیونیست (موقعیت‌گرایان) گذر کرد؛ و البته به ملاقات با مارکسیسم رفت. مارکسیسم برای دوبور کاملا در مقابل کمونیسم رسمی اتحاد جماهیر شوروی و احزاب برادر بود؛ چراکه برای دوبور، جایگزین‌شدن دولت توتالیتر به‌جای قدرت شوراها یا سرکوب و خیانت به قیام آزادیخواهانه جنگ داخلی اسپانیا توسط بوروکراسی استالینی، پیروزی ضدانقلاب در قرن بیستم محسوب می‌شد.
گی دوبور به همراه دوست و همکارش هانری لوفور و تحت‌تاثیر ایده‌هایی از لوکاچ که انتشار تاریخ و آگاهی طبقاتی‌اش مارکسیسم غربی را تکان داد بر این عقیده بودند که منطق «کالایی» که مارکس پیوندهای آن را با نظام تولیدی تحلیل و بررسی کرده بود اینک بر تمام جنبه‌های زندگی روزمره سایه افکنده است؛ یا به تعبیر لوفور سرمایه‌داری مصرفی خودِ زندگی روزمره را مستعمره خویش کرده است. از طرفی با پیشرفت روزافزون تکنولوژی و اوقات فراغتی که از پی آن آزاد خواهد شد، بدون آنکه به آزادی‌های بیشتری منجر شود، به گسترش امر «نمایش» منجر شده است؛ اوقات فراغتی که با نیازهای کاذبی که مدام بازتولید می‌شوند پر شده است و زندگی‌های ما را تابع بازنمایی‌های دستکاری‌شده‌ای قرار می‌دهد که به رابطه ما با دنیا تبدیل می‌شود؛ ایده‌هایی که به همراه فعالیت شدید تئوریک در سال 67 منجر به نوشتن کتاب «جامعه نمایش» شد. این کتاب در کنار «رساله زندگی‌دانی برای استفاده نسل‌ها‌ی جوان» از رائول ونگم دو کتاب اصلی تئوری سیتواسیونیستی بودند.
نمایش، به عقیده دوبور، مجموعه‌ای از تصاویر نیست، بلکه یک رابطه اجتماعی است که توسط تصاویر همگانی شده. جامعه نمایش تنها برتری و تسلط الگوی رسانه‌ای یا تبلیغاتی نیست بلکه فراتر از آن، حکومت استبدادی استقلال کالایی و مجموعه تکنیک‌های جدید قدرت و حکومت است که این حکمروایی را همراهی می‌کند. بعد از نوشتن «جامعه نمایش» و فعالیت‌های گوناگون موقعیت‌گرایان در دهه 60 و نشر و پخش این افکار در محیط‌های دانشجویی فرانسه، فضا برای انفجار 68 - این بزرگ‌ترین «پارگی قرن»- آماده شده بود. اکنون دیگر مسلم شده است که سیتواسیونیست‌ها نقش قاطعی در ارایه محتوای رادیکال جنبش 68 ایفا کردند؛ از کمیته «اشغال» در سوربن تا اکثر پلاکاردها، آفیش‌ها و دیوارنوشته‌های پاریس آن روزها می‌توان رد پای آنها را مشاهده کرد.
در ادامه و در دهه 70 و در پی توجه روزافزون به گی دوبور، وی که «شهره‌شدن در اعتراض به این جامعه را به اندازه شهره‌شدن در خود این جامعه پست می‌شمارد» دست به انحلال گروه می‌زند و خود را مجبور به تحمل انزوا و تبعیدی داوطلبانه به ایتالیا می‌کند.
سبک نوشتاری دوبور هم کلاسیک، هم انقلابی و در عین حال مستقل و عاری از توهم است، که در نوشته‌های متاخرش در به‌کارگیری روایت اول شخص، تردیدی به خود راه نمی‌دهد. کتاب مهم دوره آخر بی‌شک «تفسیری بر جامعه نمایش» (1988) است. دوبور در اینجا با بسط و تعمیق ایده‌های 1967 خود کلیدهای اساسی را برای فهم دنیای معاصر ارایه می‌کند. درست یک‌سال قبل از فروریختن دیوار برلین او پیش‌بینی می‌کند که تضاد میان نمایشگری «متمرکز» (در دولت‌ها‌ی توتالیتر، بوروکراسی روس و نظام‌های به اصطلاح سوسیالیستی) و نمایشگری «منتشر» (سرمایه‌داری غربی) در حال ازمیان‌رفتن است و در «نمایشگری انتگره»ای که دیگر از این پس بر همه دنیا حکم خواهد راند، حل می‌شود. به باور او، مشخصات ویژه این دوران عبارتند از: نوسازی پیوسته تکنولوژی، جذب دولت در بازار، پنهان‌کاری عمومیت‌یافته به شکلی که الگوی مافیایی در همه نهادهای سیاسی الگوی مسلط است، اخبار کذب بدون جواب (برای اولین‌بار صاحبان دنیا صاحبان ابزارهای بازنمایی و رسانه‌ای آن نیز هستند) و یک زمان حال همیشگی (که به معنای نفی هر نوع وجدان تاریخی است).
شاید پر بیراه نباشد که اعلام کنیم تفکر دوبور بینشی است که امروز می‌تواند تمام جنبه‌های کالایی‌شدن جهان و وجدان و آگاهی کاذبی را که ترویج داده به شیوه انتقادی تفسیر و تبیین کند.
گی‌دوبور عمیقا تصاحب‌ناپذیر باقی می‌ماند، یا به گفته خودش: «این واضح است که من در هیچ‌جا کوچک‌ترین امتیازی به ایده‌های مسلط دورانم ندادم.»
«کسی که همیشه نگاه می‌کند تا دنباله ماجرا را دنبال کند، هیچ‌گاه عمل نخواهد کرد و چنین کسی می‌باید تماشاچی باشد»
گی دوبور
نوشتن درباره گی دوبور، نوشتن درباره یک فیگور بی‌نام است که به‌هیچ‌وجه تحت بازنمایی فرهنگ کالایی‌شده جهان نمایش و سرمایه قرار نمی‌گیرد؛ فرهنگی که با نام‌گذاری روی جریان‌ها، جنبش‌ها و وضعیت‌ها آنها را بدل به اجناسی قابل‌مصرف در بازار می‌کند و عجیب نیست که آپاراتوس‌های نمایش در مواجهه با گی دوبور به سرعت دست به کار نام‌گذاری و در نتیجه بی‌خطرکردن او برآیند. عناوینی همچون «فیلسوف»، «انقلابی حرفه‌ای»، «سینماگر آوانگارد» ناتوان از تعیین‌تکلیف با گی دوبور و قراردادنش در طبقه‌بندی دانش و معرفت است تا توده تماشاگران جامعه نمایش با خیالی آسوده آثارش را مصرف کنند. دوبور از پذیرفتن تمام این نقش‌ها امتناع می‌کرد و خود را «استراتژیست» می‌دانست. استراتژیست کسی است که می‌تواند خود را جای دشمن بگذارد. دقت اعجاب‌انگیز کتاب «جامعه نمایش» در توصیف سرمایه‌داری پس از جنگ جهانی دوم، محصول همین جابه‌جایی استراتژیک است، تا جایی که برخی این کتاب را متناظر «کاپیتال» مارکس برای سرمایه‌داری مصرف‌گرا می‌دانند. تنها یک استراتژیست می‌تواند نقاط ضعف و پتانسیل‌های دشمن خود را بشناسد.
در اوایل سال‌های 1950 گی دوبور 20ساله، که اینک به لتریسم پیوسته بود، با همفکرانش تصمیم گرفتند خط‌مشی تعدادی از گروه‌های آوانگارد اوایل قرن را دنبال کنند. او بعدها از آن روزها اینگونه یاد می‌کند: «با حضور در بدنام‌ترین محفل موجود، بی‌درنگ خود را در خانه خود احساس کردم.» آنها بر این باور بودند که هنر، به‌عنوان عنصری جدا از زندگی، مرده است و از این پس شعر باید در زندگی وارد شود. به نظر آنها داداییسم هنر را بدون محقق‌شدنش حذف می‌کرد و در ادامه، هدف سوررئالیسم تحقق هنر بدون حذف آن بود بنابراین دقیقا همین تعارض است که باید پشت‌سر گذاشته شود. همچنان‌که در مقابلِ منفیت محض داداییست‌ها، که با اعلام مرگ هنر، خود را از پیشاهنگان غیاب می‌دانستند، دوبور و رفقایش با نگاهی ایجابی به هنر، خود را «پیشاهنگ حضور» می‌نامیدند. زندگی را نه تحمل بلکه باید خلق کرد و شهر (در اینجا پاریس) مرکز «انحرافات» و ماجراجویی‌ها شد (پرسه‌زنی در شهر از رفتارهای ترویج شده موقعیت‌گرایان بود). هدف خلق و ایجاد موقعیت‌های مختلف است و لازمه این امر، نگاهی تحقیرآمیز به هر نوع هنر موجود و هر فرهنگ بیگانه از خودی است که از تجربه مستقیم بریده باشد. در اینجاست که می‌توان اضمحلال فرهنگ را اعلام کرد و به سمت تکنیک‌هایی نشانه رفت که می‌توانند این فرهنگ را «منحرف» کنند.
در دوره دوم، گی دوبور که سعی در فراتررفتن از لتریست‌ها داشت، از تشکل انترناسیونال لتریست به انترناسیونال سیتواسیونیست (موقعیت‌گرایان) گذر کرد؛ و البته به ملاقات با مارکسیسم رفت. مارکسیسم برای دوبور کاملا در مقابل کمونیسم رسمی اتحاد جماهیر شوروی و احزاب برادر بود؛ چراکه برای دوبور، جایگزین‌شدن دولت توتالیتر به‌جای قدرت شوراها یا سرکوب و خیانت به قیام آزادیخواهانه جنگ داخلی اسپانیا توسط بوروکراسی استالینی، پیروزی ضدانقلاب در قرن بیستم محسوب می‌شد.
گی دوبور به همراه دوست و همکارش هانری لوفور و تحت‌تاثیر ایده‌هایی از لوکاچ که انتشار تاریخ و آگاهی طبقاتی‌اش مارکسیسم غربی را تکان داد بر این عقیده بودند که منطق «کالایی» که مارکس پیوندهای آن را با نظام تولیدی تحلیل و بررسی کرده بود اینک بر تمام جنبه‌های زندگی روزمره سایه افکنده است؛ یا به تعبیر لوفور سرمایه‌داری مصرفی خودِ زندگی روزمره را مستعمره خویش کرده است. از طرفی با پیشرفت روزافزون تکنولوژی و اوقات فراغتی که از پی آن آزاد خواهد شد، بدون آنکه به آزادی‌های بیشتری منجر شود، به گسترش امر «نمایش» منجر شده است؛ اوقات فراغتی که با نیازهای کاذبی که مدام بازتولید می‌شوند پر شده است و زندگی‌های ما را تابع بازنمایی‌های دستکاری‌شده‌ای قرار می‌دهد که به رابطه ما با دنیا تبدیل می‌شود؛ ایده‌هایی که به همراه فعالیت شدید تئوریک در سال 67 منجر به نوشتن کتاب «جامعه نمایش» شد. این کتاب در کنار «رساله زندگی‌دانی برای استفاده نسل‌ها‌ی جوان» از رائول ونگم دو کتاب اصلی تئوری سیتواسیونیستی بودند.
نمایش، به عقیده دوبور، مجموعه‌ای از تصاویر نیست، بلکه یک رابطه اجتماعی است که توسط تصاویر همگانی شده. جامعه نمایش تنها برتری و تسلط الگوی رسانه‌ای یا تبلیغاتی نیست بلکه فراتر از آن، حکومت استبدادی استقلال کالایی و مجموعه تکنیک‌های جدید قدرت و حکومت است که این حکمروایی را همراهی می‌کند. بعد از نوشتن «جامعه نمایش» و فعالیت‌های گوناگون موقعیت‌گرایان در دهه 60 و نشر و پخش این افکار در محیط‌های دانشجویی فرانسه، فضا برای انفجار 68 - این بزرگ‌ترین «پارگی قرن»- آماده شده بود. اکنون دیگر مسلم شده است که سیتواسیونیست‌ها نقش قاطعی در ارایه محتوای رادیکال جنبش 68 ایفا کردند؛ از کمیته «اشغال» در سوربن تا اکثر پلاکاردها، آفیش‌ها و دیوارنوشته‌های پاریس آن روزها می‌توان رد پای آنها را مشاهده کرد.
در ادامه و در دهه 70 و در پی توجه روزافزون به گی دوبور، وی که «شهره‌شدن در اعتراض به این جامعه را به اندازه شهره‌شدن در خود این جامعه پست می‌شمارد» دست به انحلال گروه می‌زند و خود را مجبور به تحمل انزوا و تبعیدی داوطلبانه به ایتالیا می‌کند.
سبک نوشتاری دوبور هم کلاسیک، هم انقلابی و در عین حال مستقل و عاری از توهم است، که در نوشته‌های متاخرش در به‌کارگیری روایت اول شخص، تردیدی به خود راه نمی‌دهد. کتاب مهم دوره آخر بی‌شک «تفسیری بر جامعه نمایش» (1988) است. دوبور در اینجا با بسط و تعمیق ایده‌های 1967 خود کلیدهای اساسی را برای فهم دنیای معاصر ارایه می‌کند. درست یک‌سال قبل از فروریختن دیوار برلین او پیش‌بینی می‌کند که تضاد میان نمایشگری «متمرکز» (در دولت‌ها‌ی توتالیتر، بوروکراسی روس و نظام‌های به اصطلاح سوسیالیستی) و نمایشگری «منتشر» (سرمایه‌داری غربی) در حال ازمیان‌رفتن است و در «نمایشگری انتگره»ای که دیگر از این پس بر همه دنیا حکم خواهد راند، حل می‌شود. به باور او، مشخصات ویژه این دوران عبارتند از: نوسازی پیوسته تکنولوژی، جذب دولت در بازار، پنهان‌کاری عمومیت‌یافته به شکلی که الگوی مافیایی در همه نهادهای سیاسی الگوی مسلط است، اخبار کذب بدون جواب (برای اولین‌بار صاحبان دنیا صاحبان ابزارهای بازنمایی و رسانه‌ای آن نیز هستند) و یک زمان حال همیشگی (که به معنای نفی هر نوع وجدان تاریخی است).
شاید پر بیراه نباشد که اعلام کنیم تفکر دوبور بینشی است که امروز می‌تواند تمام جنبه‌های کالایی‌شدن جهان و وجدان و آگاهی کاذبی را که ترویج داده به شیوه انتقادی تفسیر و تبیین کند.
گی‌دوبور عمیقا تصاحب‌ناپذیر باقی می‌ماند، یا به گفته خودش: «این واضح است که من در هیچ‌جا کوچک‌ترین امتیازی به ایده‌های مسلط دورانم ندادم.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.