|

چاپ تازه‌ای از «شادکامان دره قره‌سو»

بافته‌های رنج

علی‌محمد افغانی بیش از هر کتاب دیگرش با «شوهر آهوخانم» شناخته می‌شود؛ رمانی که تصویری از زندگی یک خانواده است و به ماجراهای سیدمیران سرابی با همسرش آهو و همسر دومش هما می‌پردازد و در پیوند با مسایل و تضادهای روحی و اجتماعی آن دوره نوشته شده و انقلاب در خانواده‌ای کوچک را به تصویر می‌کشد. افغانی در شرایطی شروع به نوشتن «شوهر آهوخانم» کرد که به زندان افتاده بود و به قول خودش تمام وقتش در آنجا به فکرکردن و نوشتن این رمان می‌گذشت. جمالزاده، هدایت و چوبک نویسندگانی بودند که افغانی در سال‌های جوانی‌اش بیش از هر نویسنده ایرانی دیگری از آنها تاثیر گرفته بود. اگرچه شوهر آهوخانم برای چاپ اولش توسط ناشر پذیرفته نشد و خود افغانی آن را به چاپ رساند، اما بعد از انتشارش با استقبال روبه‌رو شد و برای چاپ‌های بعدی‌اش ناشر پیدا شد و به چاپ‌های متعدد رسید.
افغانی بعد از «شوهر آهوخانم» کتاب‌های دیگری از جمله «شادکامان دره قره‌سو»، «شلغم میوه بهشته»، «سیندخت»، «بافته‌های رنج»، «دکتر بکتاش»، «همسفر» و «بوته‌زار» را نوشت. مسایلی اجتماعی مثل فقر و بیکاری و درد و رنج مردم جامعه از مضامینی است که افغانی در داستان‌هایش به شیوه‌ای رئالیستی آنها را توصیف کرده است. شادکامان دره قره‌سو بعد از شوهر آهوخانم منتشر شد و برخلاف تصوری که خود افغانی داشت، از این رمان به اندازه شوهر آهوخانم استقبال نشد. با این حال محمدعلی جما‌لزاده دی‌‌ماه سال1347 در یادداشتی کوتاه که در نشریه «نگین» منتشر شده بود، درباره افغانی و دورمان شوهر آهوخانم و شادکامان دره‌قره‌سو نوشت: «من هر دوکتاب افغانی یعنی «شوهر آهوخانم» و «شادکامان دره قره‌سو» را دو شاهکار ادبی بی‌نظیر در زمینه رمان‌نویسی اجتماعی بزبان فارسی در این عهد اخیر می‌دانم و اگر عیب و نقصی در آنها باشد نسبت بمحسنات عالی و مزایای ممتاز آن، آن را باندازه‌ای کوچک و خرد میشمارم که بگفتن و شمردن شاید هیچ نیرزد.»
شادکامان دره قره‌سو با فضایی روستایی شروع می‌شود و بعد توصیفی از فضای روستا و حال‌و‌هوای اجتماعی آن در رمان داده می‌شود. رمان با سفر بهرام به دهی که پدرش در آن مشغول به کار است، شروع می‌شود: «بهرام ساویز که در تاریک و روشن صبح آن‌روز یعنی لحظه‌ای که زنگ ساعت مسجد عماد‌الدوله با پنج‌ضربه متوالی پایان شب را اعلام می‌داشت با مادرش بدرود گفته و شهر را پشت‌سر نهاده بود پس از شش‌فرسخ راه‌پیمایی مداوم اینک موقعی به ده می‌رسید که سه بعدازظهر بود. با این وصف و با آنکه بیش از بیست‌کیلو بار داشت و تمام راه را در گرمای خردادماه پیاده و به شتاب پیموده بود ابدا احساس خستگی نمی‌کرد. زن کدخدا بوچان سیاهگلی میهماندار او و پدرش در ده، همین که از دور به همهمه سگ‌ها متوجه ورود وی شد تا جلوی آلاچیق‌ها به استقبالش دوید و با آنکه محسوسا خلق خوشی نداشت به شیرین‌ترین لفظ‌ها و تکیه‌کلام‌ها قربان‌صدقه‌اش رفت و به وی خبر داد که روستاییان هنوز میان رودخانه بر سر سدی که می‌خواستند بنا کنند مشغول تلاشند؛ پدرش استادباشی، آن روز به علت کار فراوان وقت نکرده ناهار به آلاچیق‌ها بیاورد، تا عصر نیز ممکن است جویبار ده که از رودخانه قره‌سو کشیده شده بود آبی بشود و کار چندین‌ماهه آنان سرانجام به نتیجه برسد.» بهرام جوانی است از اهالی شهر که همراه با موج زندگی به روستا پرتاب شده و پدرش هم پیرمردی کرمانشاهی است که حالا در 60سالگی‌اش چیزی جر «ناکامی‌ها و سستی‌های دوران پیری»اش ندارد و در این وضعیت حاضر شده در مسیر رود قره‌سو سدی برای مالکان آنجا بسازد. ماجرای اصلی کتاب با این زمینه شروع می‌شود و پیش می‌رود اما در بین داستان توصیف‌هایی از وضعیت اجتماعی حاکم بر روستا داده می‌شود: «هنگامی که پسر جوان به حوالی درخت نارون رسید، پرتوهای لغزان آفتاب مثل تارهای نرمی که موج‌زنان از دوردست می‌آید دامنه تپه‌ها و قله‌ خرمن‌ها را زراندود کرده بود. رعایای دودهکده با چهره‌های انتظارآلود، خاموش و فرمانبردار، عقب خرمن‌های جو و گاودانه ایستاده بودند. خان، کلاه شاپوی دور لگنی‌اش را برای آنکه باد نبرد تا روی گوش به سر فرو کرده، دستش را زیر چانه‌اش گرفته بود تماشا می‌کرد. اولین بار بود که بهرام از نزدیک وی را می‌دید. تعجب می‌کرد در آن قامت نسبتا کوچک و قیافه معمولی چه جذبه‌ای نهفته بود که نامش لرزه بر دل‌ها می‌افکند. او موهای کمی داشت که روی طاسی سر از طرفی به طرف دیگر شانه می‌کرد. چهره‌اش سفید و گوشتی سبیل‌های خاکستری‌شده‌اش به علت بالا رفتن سن اندکی لرزان بود. نگاهش به زیردستان مانند شاهان آن حالتی را داشت که می‌گفت از هیچ‌کس راضی نیست. اسب او جلوی خرمنگاه با افسار شل بدون دهانه به پارویی که در زمین فرو کرده بودند بسته شده بود. هم‌اکنون خرمن یکی از رعیت‌های اهل سیاهنوش پیمانه شده نزدیک به پایان بود. در املاک بسیاری از مالکین غرب به خصوص آنها که خرده‌پاتر بودند، خرمن وقتی که به جارو کردن زمین می‌رسید، کار پیمودن تمام شده به حساب می‌آمد؛ کوزلها نیز هرچه بود مال رعیت بود.» چاپ نهم «شادکامان دره قره‌سو» این‌روزها توسط نشر نگاه به چاپ رسیده است.
علی‌محمد افغانی بیش از هر کتاب دیگرش با «شوهر آهوخانم» شناخته می‌شود؛ رمانی که تصویری از زندگی یک خانواده است و به ماجراهای سیدمیران سرابی با همسرش آهو و همسر دومش هما می‌پردازد و در پیوند با مسایل و تضادهای روحی و اجتماعی آن دوره نوشته شده و انقلاب در خانواده‌ای کوچک را به تصویر می‌کشد. افغانی در شرایطی شروع به نوشتن «شوهر آهوخانم» کرد که به زندان افتاده بود و به قول خودش تمام وقتش در آنجا به فکرکردن و نوشتن این رمان می‌گذشت. جمالزاده، هدایت و چوبک نویسندگانی بودند که افغانی در سال‌های جوانی‌اش بیش از هر نویسنده ایرانی دیگری از آنها تاثیر گرفته بود. اگرچه شوهر آهوخانم برای چاپ اولش توسط ناشر پذیرفته نشد و خود افغانی آن را به چاپ رساند، اما بعد از انتشارش با استقبال روبه‌رو شد و برای چاپ‌های بعدی‌اش ناشر پیدا شد و به چاپ‌های متعدد رسید.
افغانی بعد از «شوهر آهوخانم» کتاب‌های دیگری از جمله «شادکامان دره قره‌سو»، «شلغم میوه بهشته»، «سیندخت»، «بافته‌های رنج»، «دکتر بکتاش»، «همسفر» و «بوته‌زار» را نوشت. مسایلی اجتماعی مثل فقر و بیکاری و درد و رنج مردم جامعه از مضامینی است که افغانی در داستان‌هایش به شیوه‌ای رئالیستی آنها را توصیف کرده است. شادکامان دره قره‌سو بعد از شوهر آهوخانم منتشر شد و برخلاف تصوری که خود افغانی داشت، از این رمان به اندازه شوهر آهوخانم استقبال نشد. با این حال محمدعلی جما‌لزاده دی‌‌ماه سال1347 در یادداشتی کوتاه که در نشریه «نگین» منتشر شده بود، درباره افغانی و دورمان شوهر آهوخانم و شادکامان دره‌قره‌سو نوشت: «من هر دوکتاب افغانی یعنی «شوهر آهوخانم» و «شادکامان دره قره‌سو» را دو شاهکار ادبی بی‌نظیر در زمینه رمان‌نویسی اجتماعی بزبان فارسی در این عهد اخیر می‌دانم و اگر عیب و نقصی در آنها باشد نسبت بمحسنات عالی و مزایای ممتاز آن، آن را باندازه‌ای کوچک و خرد میشمارم که بگفتن و شمردن شاید هیچ نیرزد.»
شادکامان دره قره‌سو با فضایی روستایی شروع می‌شود و بعد توصیفی از فضای روستا و حال‌و‌هوای اجتماعی آن در رمان داده می‌شود. رمان با سفر بهرام به دهی که پدرش در آن مشغول به کار است، شروع می‌شود: «بهرام ساویز که در تاریک و روشن صبح آن‌روز یعنی لحظه‌ای که زنگ ساعت مسجد عماد‌الدوله با پنج‌ضربه متوالی پایان شب را اعلام می‌داشت با مادرش بدرود گفته و شهر را پشت‌سر نهاده بود پس از شش‌فرسخ راه‌پیمایی مداوم اینک موقعی به ده می‌رسید که سه بعدازظهر بود. با این وصف و با آنکه بیش از بیست‌کیلو بار داشت و تمام راه را در گرمای خردادماه پیاده و به شتاب پیموده بود ابدا احساس خستگی نمی‌کرد. زن کدخدا بوچان سیاهگلی میهماندار او و پدرش در ده، همین که از دور به همهمه سگ‌ها متوجه ورود وی شد تا جلوی آلاچیق‌ها به استقبالش دوید و با آنکه محسوسا خلق خوشی نداشت به شیرین‌ترین لفظ‌ها و تکیه‌کلام‌ها قربان‌صدقه‌اش رفت و به وی خبر داد که روستاییان هنوز میان رودخانه بر سر سدی که می‌خواستند بنا کنند مشغول تلاشند؛ پدرش استادباشی، آن روز به علت کار فراوان وقت نکرده ناهار به آلاچیق‌ها بیاورد، تا عصر نیز ممکن است جویبار ده که از رودخانه قره‌سو کشیده شده بود آبی بشود و کار چندین‌ماهه آنان سرانجام به نتیجه برسد.» بهرام جوانی است از اهالی شهر که همراه با موج زندگی به روستا پرتاب شده و پدرش هم پیرمردی کرمانشاهی است که حالا در 60سالگی‌اش چیزی جر «ناکامی‌ها و سستی‌های دوران پیری»اش ندارد و در این وضعیت حاضر شده در مسیر رود قره‌سو سدی برای مالکان آنجا بسازد. ماجرای اصلی کتاب با این زمینه شروع می‌شود و پیش می‌رود اما در بین داستان توصیف‌هایی از وضعیت اجتماعی حاکم بر روستا داده می‌شود: «هنگامی که پسر جوان به حوالی درخت نارون رسید، پرتوهای لغزان آفتاب مثل تارهای نرمی که موج‌زنان از دوردست می‌آید دامنه تپه‌ها و قله‌ خرمن‌ها را زراندود کرده بود. رعایای دودهکده با چهره‌های انتظارآلود، خاموش و فرمانبردار، عقب خرمن‌های جو و گاودانه ایستاده بودند. خان، کلاه شاپوی دور لگنی‌اش را برای آنکه باد نبرد تا روی گوش به سر فرو کرده، دستش را زیر چانه‌اش گرفته بود تماشا می‌کرد. اولین بار بود که بهرام از نزدیک وی را می‌دید. تعجب می‌کرد در آن قامت نسبتا کوچک و قیافه معمولی چه جذبه‌ای نهفته بود که نامش لرزه بر دل‌ها می‌افکند. او موهای کمی داشت که روی طاسی سر از طرفی به طرف دیگر شانه می‌کرد. چهره‌اش سفید و گوشتی سبیل‌های خاکستری‌شده‌اش به علت بالا رفتن سن اندکی لرزان بود. نگاهش به زیردستان مانند شاهان آن حالتی را داشت که می‌گفت از هیچ‌کس راضی نیست. اسب او جلوی خرمنگاه با افسار شل بدون دهانه به پارویی که در زمین فرو کرده بودند بسته شده بود. هم‌اکنون خرمن یکی از رعیت‌های اهل سیاهنوش پیمانه شده نزدیک به پایان بود. در املاک بسیاری از مالکین غرب به خصوص آنها که خرده‌پاتر بودند، خرمن وقتی که به جارو کردن زمین می‌رسید، کار پیمودن تمام شده به حساب می‌آمد؛ کوزلها نیز هرچه بود مال رعیت بود.» چاپ نهم «شادکامان دره قره‌سو» این‌روزها توسط نشر نگاه به چاپ رسیده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.