|

اصولگرایی و اصلاح‌طلبی‌

جهان‌بخش محبی‌نیا . عضو هیات‌علمی دانشگاه آزاد

از منظر تاریخی یکی از علل و عوامل توسعه‌نیافتگی در جامعه ایران ابهام در ساختارهایی چون تحزب، تعاون، جامعه‌پذیری و نحوه به‌کارگیری قدرت توسط امانتداران است که نقشه راه و مسیر روشنی پیش روی شهروندان نگذاشته است و به همین سبب پیشینیان از ابزارهای موصوف در توسعه سیاسی، اقتصادی و فرهنگی استفاده مناسب نکرده‌اند و پسینیان نیز به‌مثابه مارگزیده از تجربه‌های نو هراسیده‌اند و راهی دگر رفته‌اند. یکی از رگه‌های آسیب‌شناختی مزبور، فقدان همگرایی در افکار و اندیشه‌هاست. ما عادت داریم برای رسیدن به توسعه به هر میزان که ممکن است، نظریه‌پردازی کنیم. البته اگر سطح تحلیل، فرد و مناسبات مربوط به حوزه خصوصی باشد، خیلی جای دغدغه نیست. فاجعه آنگاه آغاز می‌شود که فراخنای تئوری‌پردازی‌های رها و مدیریت‌ناپذیر، قواعد حاکم بر جامعه را دربر‌می‌گیرد و واحدهای سیاسی چون دولت- ملت یا عام‌تر از آن به تصرف درمی‌آید و جولانگاه قوم، قبیله و فرقه می‌شود. در شناسنامه روانشناسی ما ایرانیان به حق یا ناحق، ثبت شده است که کارها را بدون مطالعه و مشاوره و با شتاب شروع می‌کنیم و دیر به پایان می‌بریم، خلاف جماعتی که در جهان پیشرفته مطالعات و بررسی‌ها را طول می‌دهند اما سریع به انجام می‌رسانند. فقدان همبستگی در حل مساله هم، مولود همین هویت است. در نتیجه ما به جای تضارب آرا به مجادله می‌پردازیم و به جای تعاون و همکاری، مقابله و مقاتله را برمی‌گزینیم. پارادایم‌ها هم در حوزه نظر و عمل گسل‌ سازند و بخش اعظمی از سرمایه‌های انسانی، مادی و معنوی در اصطکاک‌ها و دعواهای خانگی از دست می‌رود و بر این اساس نه‌تنها مدیریت کلان، بلکه در حوزه‌های محدودتر مثل تئاتر، سینما، خانواده، اداره و محله به هم‌افزایی اجتماعی، سیاسی و فرهنگی نمی‌رسیم. فیلم‌های سینمایی با عشق آغاز می‌شود و با خیانت یا بدرفتاری به جدایی می‌انجامد. ما بدجوری درگیر و گرفتاریم. نگاه باستانی به تامین عزت ایران در دوران طلایی با نگاه دینی، فلسفی و حکیمانه ‌فارابی، خواجه نصیر طوسی، فردوسی، امام محمد غزالی و سایر نحله‌ها و فحول هم‌افزایی داشت، اما هم‌اینک از نگاه پراگماتیستی یک‌نگاه غرق در پان‌ایرانیسم است که اگر نمود بیشتری یابد، شعله‌های سوزان پان‌عربیسم، پان‌عبریسم و پان‌ترکیسم را که متاسفانه از دین و مدنیت استفاده ابزاری می‌کنند، شعله‌ورتر خواهد کرد و نگاه دیگر اگر از منهج حکمت متعالیه و مشرب معاصران فاصله زیادی بگیرد، بدون شک از اخباری‌گری و شیخی‌گری سر درخواهد آورد که زمینه را برای رادیکالیسم مهیا می‌کند تا انکارها و تکفیرها شروع شود. نگاه به غرب و آن‌ور آب هم گرفتار همین قاعده است. رابطه با غرب اگر با روزنه دید عزت، مصلحت و حکمت تنظیم نشود، قومی آن را مصادره به مطلوب خواهند کرد کمااینکه عده‌ای فرهنگ را پایه سلطنت قرار می‌دهند و هنوز هویت سیاسی مردم را فراتر از دربار نمی‌دانند. دربار آیینه سیاسی 500سال قبل ملل و اقوام بوده است.
جهانیان در حال حاضر حداقل 20الی 30نوع نماد را تجربه می‌کنند و اکنون دموکراسی‌های بومی با قرائت‌های قابل قبول ملی در ویترین‌ها جانمایی شده است. بالاخره منطق ارتباط با جهان را در آموزه‌های مرحوم مطهری، علامه محمدتقی جعفری، مرحوم شریعتی و معاصران می‌توان ردیابی کرد، هرچند دیدگاه‌هایی از این عزیزان هم در مراحلی سخت محتاج نقد است. غرب زمانی از ما جان گرفته است، نفَسی که در حوزه سخت‌افزاری و مدرنیزاسیون دارد در گذشته نه چندان دور از نایی است که ما در جانش دمیدیم. هرچند حوزه عمومی ساختارشکنانه، نمادهای واسط دوران مدرنیته را به کناری نهاده است، اما رویکرد نهادگرایی، ما را به سمت راه‌اندازی حلقه‌های واسط سوق می‌دهد که از ایجاد حفره‌های گفتمانی و دست‌اندازهای کلاسیک توسعه‌نیافتگی حتی‌المقدور جلوگیری کنیم. یکی از ابزارهای واسط، تحزب است. بیش از یک‌صدسال زمان برده است که نخبگان جامعه با گذر از گردنه‌های صعب‌العبور و خداحافظی با تفنگ و دشنه هم‌اینک با قلم، کلام و گفتمان با هم حرف ردوبدل می‌کنند و آرام‌آرام به مدیریت رقابتی، ارایه برنامه و مشروعیت برگرفته از افکار عمومی تن می‌دهند که حاصل کار به شکل اصولگرایی و اصلاح‌طلبی درآمده است. در حال حاضر هم طبیعی است که موانع بزرگی فرارویمان قرار دارد. متغیرهای مزاحم و مداخله‌گر همه جا حضور دارند. متأسفانه نخبگان عجول به جای حصول معرفت همه‌جانبه و رفع موانع زنجیره‌ای به تقلیل‌سازی متدولوژیک متوسل می‌شوند و عوامل زیرساختی را علت‌العلل ناکارآمدی‌ها جلوه می‌دهند. نظریه‌پردازی شتابان، ما را به جنگ ساختارها و خاستگاه‌ها می‌کشاند. همان‌طوری که از منظر اقتصاددانان در مقطعی برای رسیدن به رشد اقتصادی، به انباشت سرمایه و جهش به آینده نیاز است، در عرصه سیاست هم در اردوگاه‌های رقابت باید تراکم تجربه و حضور نیروهای صاحب تجربه میسر شود. ما باید تلاش کنیم این دوتشکل به حزب ملی و واقعی تبدیل شوند. دانشگاه، بازار، کشاورزان، کارمندان و صنوف در این دو آوردگاه حضور دارند. آنان باید بپذیرند که برای کسب قدرت لازم است جوابگو باشند، برنامه ارایه کنند و مهم‌تر اینکه وقتی زمان قدرت سرآمد، طبق قانون آن را به منتخب بعدی ملت تحویل دهند. با این اوصاف، رویگردانی از تشکل‌های شناخته‌شده، شناسنامه‌دار و صاحب‌هویت و پناه‌آوردن به خرده‌جریانات و کاشت جزایر غیرمرتبط و مُثله‌کردن این دوجریان، ما را از داشتن دوبال برای پرواز محروم خواهد کرد. جغرافیای خاورمیانه نیز برای نظام‌های چندحزبی مساعد نیست و متاسفانه به دعوا، درگیری، سقوط پی‌درپی دولت‌ها و ائتلاف‌های لرزان مصلحتی می‌انجامد و در بعضی مواقع حضور قدرت‌های خارجی متخاصم را در درون فراهم می‌کند. عراق، پاکستان، لبنان و حتی ترکیه نمونه‌ای از کشورهایی است که تفکر آنارشیستی پنهان در آن کشورها مدیریت، برنامه‌ریزی و تمامیت ارضی را مورد آسیب قرار می‌دهد. جغرافیا و موقعیت ایران بدون استثنا با نظام‌های چندحزبی ناسازگار است. دوحزب ملی مسوولیت‌پذیر و شناسنامه‌دار برای سروسامان‌دادن به رقابت‌ها و رسیدن به قدرت کافی است. البته لازمه صیانت از استمرار حیات سیاسی در اردوگاه‌های کلان کشور به این است که آنها به قواعد زندگی تشکیلاتی، شفاف و مردمی تن دهند. آنها باید خودشان را از پستو‌نشینی و قایم‌موشک‌بازی سنتی برهانند و قواعد زندگی حزبی را بپذیرند. کنگره‌های حزبی، اندام‌های تشکیلاتی در استان‌ها، شهرستان‌ها و روستاها را گسترش دهند و کادرهای مورد نیاز کشور را تربیت کنند و با صداقت که بهترین سیاست است به سراغ مدیریت کشور روند، برای اداره هر بخشی از جامعه برنامه داشته باشند و پرونده کودتای حزبی را برای همیشه مختومه اعلام کنند. در پایان به نخبگان یادآوری می‌کنیم بهمن حوزه عمومی در راه است، اگر حلقه‌های واسط به شکل ضرب‌الاجل تاسیس نشوند شاید امکان جبران فراهم نشود.
از منظر تاریخی یکی از علل و عوامل توسعه‌نیافتگی در جامعه ایران ابهام در ساختارهایی چون تحزب، تعاون، جامعه‌پذیری و نحوه به‌کارگیری قدرت توسط امانتداران است که نقشه راه و مسیر روشنی پیش روی شهروندان نگذاشته است و به همین سبب پیشینیان از ابزارهای موصوف در توسعه سیاسی، اقتصادی و فرهنگی استفاده مناسب نکرده‌اند و پسینیان نیز به‌مثابه مارگزیده از تجربه‌های نو هراسیده‌اند و راهی دگر رفته‌اند. یکی از رگه‌های آسیب‌شناختی مزبور، فقدان همگرایی در افکار و اندیشه‌هاست. ما عادت داریم برای رسیدن به توسعه به هر میزان که ممکن است، نظریه‌پردازی کنیم. البته اگر سطح تحلیل، فرد و مناسبات مربوط به حوزه خصوصی باشد، خیلی جای دغدغه نیست. فاجعه آنگاه آغاز می‌شود که فراخنای تئوری‌پردازی‌های رها و مدیریت‌ناپذیر، قواعد حاکم بر جامعه را دربر‌می‌گیرد و واحدهای سیاسی چون دولت- ملت یا عام‌تر از آن به تصرف درمی‌آید و جولانگاه قوم، قبیله و فرقه می‌شود. در شناسنامه روانشناسی ما ایرانیان به حق یا ناحق، ثبت شده است که کارها را بدون مطالعه و مشاوره و با شتاب شروع می‌کنیم و دیر به پایان می‌بریم، خلاف جماعتی که در جهان پیشرفته مطالعات و بررسی‌ها را طول می‌دهند اما سریع به انجام می‌رسانند. فقدان همبستگی در حل مساله هم، مولود همین هویت است. در نتیجه ما به جای تضارب آرا به مجادله می‌پردازیم و به جای تعاون و همکاری، مقابله و مقاتله را برمی‌گزینیم. پارادایم‌ها هم در حوزه نظر و عمل گسل‌ سازند و بخش اعظمی از سرمایه‌های انسانی، مادی و معنوی در اصطکاک‌ها و دعواهای خانگی از دست می‌رود و بر این اساس نه‌تنها مدیریت کلان، بلکه در حوزه‌های محدودتر مثل تئاتر، سینما، خانواده، اداره و محله به هم‌افزایی اجتماعی، سیاسی و فرهنگی نمی‌رسیم. فیلم‌های سینمایی با عشق آغاز می‌شود و با خیانت یا بدرفتاری به جدایی می‌انجامد. ما بدجوری درگیر و گرفتاریم. نگاه باستانی به تامین عزت ایران در دوران طلایی با نگاه دینی، فلسفی و حکیمانه ‌فارابی، خواجه نصیر طوسی، فردوسی، امام محمد غزالی و سایر نحله‌ها و فحول هم‌افزایی داشت، اما هم‌اینک از نگاه پراگماتیستی یک‌نگاه غرق در پان‌ایرانیسم است که اگر نمود بیشتری یابد، شعله‌های سوزان پان‌عربیسم، پان‌عبریسم و پان‌ترکیسم را که متاسفانه از دین و مدنیت استفاده ابزاری می‌کنند، شعله‌ورتر خواهد کرد و نگاه دیگر اگر از منهج حکمت متعالیه و مشرب معاصران فاصله زیادی بگیرد، بدون شک از اخباری‌گری و شیخی‌گری سر درخواهد آورد که زمینه را برای رادیکالیسم مهیا می‌کند تا انکارها و تکفیرها شروع شود. نگاه به غرب و آن‌ور آب هم گرفتار همین قاعده است. رابطه با غرب اگر با روزنه دید عزت، مصلحت و حکمت تنظیم نشود، قومی آن را مصادره به مطلوب خواهند کرد کمااینکه عده‌ای فرهنگ را پایه سلطنت قرار می‌دهند و هنوز هویت سیاسی مردم را فراتر از دربار نمی‌دانند. دربار آیینه سیاسی 500سال قبل ملل و اقوام بوده است.
جهانیان در حال حاضر حداقل 20الی 30نوع نماد را تجربه می‌کنند و اکنون دموکراسی‌های بومی با قرائت‌های قابل قبول ملی در ویترین‌ها جانمایی شده است. بالاخره منطق ارتباط با جهان را در آموزه‌های مرحوم مطهری، علامه محمدتقی جعفری، مرحوم شریعتی و معاصران می‌توان ردیابی کرد، هرچند دیدگاه‌هایی از این عزیزان هم در مراحلی سخت محتاج نقد است. غرب زمانی از ما جان گرفته است، نفَسی که در حوزه سخت‌افزاری و مدرنیزاسیون دارد در گذشته نه چندان دور از نایی است که ما در جانش دمیدیم. هرچند حوزه عمومی ساختارشکنانه، نمادهای واسط دوران مدرنیته را به کناری نهاده است، اما رویکرد نهادگرایی، ما را به سمت راه‌اندازی حلقه‌های واسط سوق می‌دهد که از ایجاد حفره‌های گفتمانی و دست‌اندازهای کلاسیک توسعه‌نیافتگی حتی‌المقدور جلوگیری کنیم. یکی از ابزارهای واسط، تحزب است. بیش از یک‌صدسال زمان برده است که نخبگان جامعه با گذر از گردنه‌های صعب‌العبور و خداحافظی با تفنگ و دشنه هم‌اینک با قلم، کلام و گفتمان با هم حرف ردوبدل می‌کنند و آرام‌آرام به مدیریت رقابتی، ارایه برنامه و مشروعیت برگرفته از افکار عمومی تن می‌دهند که حاصل کار به شکل اصولگرایی و اصلاح‌طلبی درآمده است. در حال حاضر هم طبیعی است که موانع بزرگی فرارویمان قرار دارد. متغیرهای مزاحم و مداخله‌گر همه جا حضور دارند. متأسفانه نخبگان عجول به جای حصول معرفت همه‌جانبه و رفع موانع زنجیره‌ای به تقلیل‌سازی متدولوژیک متوسل می‌شوند و عوامل زیرساختی را علت‌العلل ناکارآمدی‌ها جلوه می‌دهند. نظریه‌پردازی شتابان، ما را به جنگ ساختارها و خاستگاه‌ها می‌کشاند. همان‌طوری که از منظر اقتصاددانان در مقطعی برای رسیدن به رشد اقتصادی، به انباشت سرمایه و جهش به آینده نیاز است، در عرصه سیاست هم در اردوگاه‌های رقابت باید تراکم تجربه و حضور نیروهای صاحب تجربه میسر شود. ما باید تلاش کنیم این دوتشکل به حزب ملی و واقعی تبدیل شوند. دانشگاه، بازار، کشاورزان، کارمندان و صنوف در این دو آوردگاه حضور دارند. آنان باید بپذیرند که برای کسب قدرت لازم است جوابگو باشند، برنامه ارایه کنند و مهم‌تر اینکه وقتی زمان قدرت سرآمد، طبق قانون آن را به منتخب بعدی ملت تحویل دهند. با این اوصاف، رویگردانی از تشکل‌های شناخته‌شده، شناسنامه‌دار و صاحب‌هویت و پناه‌آوردن به خرده‌جریانات و کاشت جزایر غیرمرتبط و مُثله‌کردن این دوجریان، ما را از داشتن دوبال برای پرواز محروم خواهد کرد. جغرافیای خاورمیانه نیز برای نظام‌های چندحزبی مساعد نیست و متاسفانه به دعوا، درگیری، سقوط پی‌درپی دولت‌ها و ائتلاف‌های لرزان مصلحتی می‌انجامد و در بعضی مواقع حضور قدرت‌های خارجی متخاصم را در درون فراهم می‌کند. عراق، پاکستان، لبنان و حتی ترکیه نمونه‌ای از کشورهایی است که تفکر آنارشیستی پنهان در آن کشورها مدیریت، برنامه‌ریزی و تمامیت ارضی را مورد آسیب قرار می‌دهد. جغرافیا و موقعیت ایران بدون استثنا با نظام‌های چندحزبی ناسازگار است. دوحزب ملی مسوولیت‌پذیر و شناسنامه‌دار برای سروسامان‌دادن به رقابت‌ها و رسیدن به قدرت کافی است. البته لازمه صیانت از استمرار حیات سیاسی در اردوگاه‌های کلان کشور به این است که آنها به قواعد زندگی تشکیلاتی، شفاف و مردمی تن دهند. آنها باید خودشان را از پستو‌نشینی و قایم‌موشک‌بازی سنتی برهانند و قواعد زندگی حزبی را بپذیرند. کنگره‌های حزبی، اندام‌های تشکیلاتی در استان‌ها، شهرستان‌ها و روستاها را گسترش دهند و کادرهای مورد نیاز کشور را تربیت کنند و با صداقت که بهترین سیاست است به سراغ مدیریت کشور روند، برای اداره هر بخشی از جامعه برنامه داشته باشند و پرونده کودتای حزبی را برای همیشه مختومه اعلام کنند. در پایان به نخبگان یادآوری می‌کنیم بهمن حوزه عمومی در راه است، اگر حلقه‌های واسط به شکل ضرب‌الاجل تاسیس نشوند شاید امکان جبران فراهم نشود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.