|

چون علم در معارف

نقش بزرگ کاتوزیان در تدوین قانون اساسی

محمدصالح نیکبخت

بار دیگر دست تقدیر و مرگ سراغ کسی رفت که نام او در سپهر علم حقوق زبانزد خاص و عام بود و بیش از 60سال از عمر گرانبهای خود را با استقلال و آزادگی در راه کسب این علم و آموزش آن به دیگران صرف کرد. دکتر امیر ناصر کاتوزیان کسی نیست که فقط در ایران شناخته شده ‌باشد بلکه نام و آوازه او در حقوق خصوصی از مرزهای ایران نیز فراتر رفته بود. همچنین در کشورهای غربی با نظام‌های حقوقی نوشته
COMMON LOW ایشان آشنا و هم در کشورهای اسلامی نام او در میان دانشمندان علم حقوق چون علم در میان معارف بود. وی طی چهار دهه در کشور ما به هزاران نفر آموزش داد که بعدها در منصب قضاوت یا در کسوت وکالت یا مدیران حقوقی وزارتخانه‌ها خدمات ارزنده‌ای به این کهنه‌دیار کردند. اینجانب از سال 1339 به عنوان یکی از دانشجویان رشته حقوق در محضر درس این استاد فرزانه حاضر بودم. ایشان بر اثر بی‌مهری‌های مدیران دانشگاه تهران از دانشکده حقوق دور مانده بودند و در سال 1349 دوباره به دانشگاه بازگشتند، من هم مانند دیگر دانشجویان حقوق قضایی ورودی سال‌های 1349 تا 1357 در تمامی دروس حقوق مدنی از مقدمه علم حقوق و اهلیت گرفته تا وصیت و ارث -که به قول ایشان دروس حقوق را بر اساس دوران‌های زندگی ترتیب داده‌بودند- حضور داشتم و دکتر کاتوزیان در همه زمینه‌ها متواضعانه و مقتدرانه مشکلات دادگاه‌ها و دانشگاه‌ها را با درس و بحث و کتاب و نظرات خود در کتاب‌ها و مقالات حل می‌کردند. اینجانب کسی نیستم که درباره مراتب علم و فضل آن استاد بزرگ اظهارنظر کنم ولی او تنها درس حقوق را به ما نمی‌آموخت. او به دانشجویان یاد می‌داد که در هر شغلی که قرار می‌گیرند، باید شأن علمی خود را ارج بگذارند و مبادا استقلال رای و حرمت آبروی شغل خود را فدای جیفه دنیوی مقام و منزلت اداری کنند.
به همین جهت بسیارند کسانی‌که در مناصب قضایی یا در شغل وکالت راه این استاد را در پیش گرفته‌اند. غیر از مراتب عالی علمیه استاد که به آن شهره بود، وی سال‌ها به عنوان قاضی در دادگستری مشهد، اراک و تهران به قضاوت اشتغال داشت. او به راستی سرباز خط مقدم جبهه عدالت و احقاق حق مردم بود. استقلال رای، پایمردی و بزرگمردی آن مرد عمل از صفاتی بود که آنان که از او آموختند سرفرازمندند. دکتر کاتوزیان از معدود استادان رشته‌های علوم انسانی در رژیم گذشته بود که در کنفرانس‌های موسوم به همایش اندیشمندان برای بررسی اصول انقلاب سپید شرکت نکرد و همیشه خار چشم کسانی بود که دارای این عزت و حرمت نبودند. با آغاز طلیعه انقلاب که 17 شهریور سال 57 افق تهران گلگون شد و بعد از آن دکتر کاتوزیان به درخواست رهبران انقلاب در مقام تدوینگر پیش‌نویس قانون اساسی ایران برای نظام جمهوری برآمد و نخستین پیش‌نویس قانون اساسی همراه با دیگر استادان دانشگاه به ریاست ایشان تدوین شد و در زمانی که من خبرنگار سرویس سیاسی کیهان بودم و معاونت وزارت کشور با آقای دکتر صادق طباطبایی بود وی تدوین این پیش‌نویس را اعلام کرد و بعدها در اختیار خبرنگاران قرار گرفت. نباید فراموش کنیم در میان طرح‌های متعددی که به عنوان پیش‌نویس قانون اساسی تهیه شده‌بود این طرح که به وسیله آن استاد فرزانه تدوین و سامان‌یافته‌بود با تغییراتی در اختیار معاونت طرح و برنامه‌های انقلابی دولت موقت که در آن زمان تصدی این معاونت برعهده دکتر سحابی بود، قرار گرفت و این طرح با تغییراتی جزیی مبنای طرحی بود که قانون اساسی کنونی ایران با تغییراتی که در مجلس برای بررسی نهایی قانون اساسی در آن صورت گرفت به عنوان قانون اساسی ایران به تصویب رسید.
لازم است این توضیح را اضافه کنم که در آن طرح تغییرات اساسی و متعددی صورت گرفت ولی اساس آن در سطر سوم این قانون است که به‌عنوان حقوق ملت شناخته می‌شود و تا آنجا که به یاد دارم همان بود که در آن پیش‌نویس وجود داشت مگر برخی عبارات که در آخر این فصل اضافه شده‌است. با این‌حال در سال‌های اولیه انقلاب برخی از اندیشه‌ها و عقاید این استاد فرزانه با نظر بعضی افراد کم‌تدبیر و کم‌فکر، سازگار نیامد و برای او تنگناهایی فراهم آمد اما از آنجایی که خورشید زیر ابر نمی‌ماند و در همان زمان آن اقدامات مورد اعتراض بسیاری از قضات، وکلا، حقوقدانان و اندیشمندان واقعی قرار گرفت آن استاد گرانپایه دوباره جایگاه خود را در دانشگاه تهران بازیافت و تا آخرین روزهای عمر خود پیروان راستین و شاگردان این استاد از محضر او کسب علم کردند و این استاد تمام عمر خود را صرف خدمت به مردم و میهن خویش کرد و شایگان زیست و شایگان مرد.
صبر بسیار بباید پدر پیر فلک را
تا دگر بار مادر گیتی چون تو فرزند بزاید
بار دیگر دست تقدیر و مرگ سراغ کسی رفت که نام او در سپهر علم حقوق زبانزد خاص و عام بود و بیش از 60سال از عمر گرانبهای خود را با استقلال و آزادگی در راه کسب این علم و آموزش آن به دیگران صرف کرد. دکتر امیر ناصر کاتوزیان کسی نیست که فقط در ایران شناخته شده ‌باشد بلکه نام و آوازه او در حقوق خصوصی از مرزهای ایران نیز فراتر رفته بود. همچنین در کشورهای غربی با نظام‌های حقوقی نوشته
COMMON LOW ایشان آشنا و هم در کشورهای اسلامی نام او در میان دانشمندان علم حقوق چون علم در میان معارف بود. وی طی چهار دهه در کشور ما به هزاران نفر آموزش داد که بعدها در منصب قضاوت یا در کسوت وکالت یا مدیران حقوقی وزارتخانه‌ها خدمات ارزنده‌ای به این کهنه‌دیار کردند. اینجانب از سال 1339 به عنوان یکی از دانشجویان رشته حقوق در محضر درس این استاد فرزانه حاضر بودم. ایشان بر اثر بی‌مهری‌های مدیران دانشگاه تهران از دانشکده حقوق دور مانده بودند و در سال 1349 دوباره به دانشگاه بازگشتند، من هم مانند دیگر دانشجویان حقوق قضایی ورودی سال‌های 1349 تا 1357 در تمامی دروس حقوق مدنی از مقدمه علم حقوق و اهلیت گرفته تا وصیت و ارث -که به قول ایشان دروس حقوق را بر اساس دوران‌های زندگی ترتیب داده‌بودند- حضور داشتم و دکتر کاتوزیان در همه زمینه‌ها متواضعانه و مقتدرانه مشکلات دادگاه‌ها و دانشگاه‌ها را با درس و بحث و کتاب و نظرات خود در کتاب‌ها و مقالات حل می‌کردند. اینجانب کسی نیستم که درباره مراتب علم و فضل آن استاد بزرگ اظهارنظر کنم ولی او تنها درس حقوق را به ما نمی‌آموخت. او به دانشجویان یاد می‌داد که در هر شغلی که قرار می‌گیرند، باید شأن علمی خود را ارج بگذارند و مبادا استقلال رای و حرمت آبروی شغل خود را فدای جیفه دنیوی مقام و منزلت اداری کنند.
به همین جهت بسیارند کسانی‌که در مناصب قضایی یا در شغل وکالت راه این استاد را در پیش گرفته‌اند. غیر از مراتب عالی علمیه استاد که به آن شهره بود، وی سال‌ها به عنوان قاضی در دادگستری مشهد، اراک و تهران به قضاوت اشتغال داشت. او به راستی سرباز خط مقدم جبهه عدالت و احقاق حق مردم بود. استقلال رای، پایمردی و بزرگمردی آن مرد عمل از صفاتی بود که آنان که از او آموختند سرفرازمندند. دکتر کاتوزیان از معدود استادان رشته‌های علوم انسانی در رژیم گذشته بود که در کنفرانس‌های موسوم به همایش اندیشمندان برای بررسی اصول انقلاب سپید شرکت نکرد و همیشه خار چشم کسانی بود که دارای این عزت و حرمت نبودند. با آغاز طلیعه انقلاب که 17 شهریور سال 57 افق تهران گلگون شد و بعد از آن دکتر کاتوزیان به درخواست رهبران انقلاب در مقام تدوینگر پیش‌نویس قانون اساسی ایران برای نظام جمهوری برآمد و نخستین پیش‌نویس قانون اساسی همراه با دیگر استادان دانشگاه به ریاست ایشان تدوین شد و در زمانی که من خبرنگار سرویس سیاسی کیهان بودم و معاونت وزارت کشور با آقای دکتر صادق طباطبایی بود وی تدوین این پیش‌نویس را اعلام کرد و بعدها در اختیار خبرنگاران قرار گرفت. نباید فراموش کنیم در میان طرح‌های متعددی که به عنوان پیش‌نویس قانون اساسی تهیه شده‌بود این طرح که به وسیله آن استاد فرزانه تدوین و سامان‌یافته‌بود با تغییراتی در اختیار معاونت طرح و برنامه‌های انقلابی دولت موقت که در آن زمان تصدی این معاونت برعهده دکتر سحابی بود، قرار گرفت و این طرح با تغییراتی جزیی مبنای طرحی بود که قانون اساسی کنونی ایران با تغییراتی که در مجلس برای بررسی نهایی قانون اساسی در آن صورت گرفت به عنوان قانون اساسی ایران به تصویب رسید.
لازم است این توضیح را اضافه کنم که در آن طرح تغییرات اساسی و متعددی صورت گرفت ولی اساس آن در سطر سوم این قانون است که به‌عنوان حقوق ملت شناخته می‌شود و تا آنجا که به یاد دارم همان بود که در آن پیش‌نویس وجود داشت مگر برخی عبارات که در آخر این فصل اضافه شده‌است. با این‌حال در سال‌های اولیه انقلاب برخی از اندیشه‌ها و عقاید این استاد فرزانه با نظر بعضی افراد کم‌تدبیر و کم‌فکر، سازگار نیامد و برای او تنگناهایی فراهم آمد اما از آنجایی که خورشید زیر ابر نمی‌ماند و در همان زمان آن اقدامات مورد اعتراض بسیاری از قضات، وکلا، حقوقدانان و اندیشمندان واقعی قرار گرفت آن استاد گرانپایه دوباره جایگاه خود را در دانشگاه تهران بازیافت و تا آخرین روزهای عمر خود پیروان راستین و شاگردان این استاد از محضر او کسب علم کردند و این استاد تمام عمر خود را صرف خدمت به مردم و میهن خویش کرد و شایگان زیست و شایگان مرد.
صبر بسیار بباید پدر پیر فلک را
تا دگر بار مادر گیتی چون تو فرزند بزاید

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.