|

عصر طلایی سریال‌های تلویزیون

فرهاد پروین

«ابتدا شما را نادیده می‌گیرند، بعد با شما مخالفت می‌کنند و درنهایت شما را می‌پذیرند.» این جملات ممکن است برای خواننده یادآور مبارزات اقلیت‌ها در برابر اکثریت قدرتمند باشد، ممکن است گاندی آن را خطاب به آزادیخواهانی که با استعمار انگلیس در ستیز بودند گفته باشد، یا حتی یک پزشک متخصص درباره بیماری جدیدی که خطر شیوع دارد، اما به ذهن کمتر کسی می‌رسد که این جملات درواقع بیانگر رابطه سراسر عشق و نفرت سینما و تلویزیون نیز باشد. درواقع، نگاه به تاریخ سینما بعد از دوران طلایی استودیوها، بدون اشاره به نبرد تاریخی بین سینما و رسانه جدید چیزی کم دارد. تاریخ سینما و سربرآوردن هالیوود جدید از خاکسترهای نظام استودیویی قدیم، بدون درنظرگرفتن نقش تلویزیون و رقابت این رسانه نوپا با سینما، آشکارا غیرمنصفانه است. نظام استودیویی هالیوود در دوران اوجش پیش از قانون ضدانحصار دادگاه فدرال آمریکا در سال 1948، چنان عرصه را بی‌رقیب می‌دید که حتی ظهور رادیو را نیز به خدمت خود درآورد. تلویزیون اما از آنچه در ابتدا به نظر می‌رسید رقیب سرسخت‌تری بود. سینما در سال‌های دهه 50 میلادی با روی‌آوردن به پرده عریض و استفاده از فیلم رنگی، می‌کوشید در رقابت با تلویزیون که روزبه‌روز در خانه‌های بیشتری سر بر می‌آورد و با حفظ تمایز میان پرده نقره‌ای و صفحه کوچک، عملا بقایای نظام استودیویی را که تلویزیون به‌مثابه یکی از نشانه‌های دوران جدید تهدیدی جدی برایش محسوب می‌شد، حفظ کند. اما تمایز و رقابت سینما و تلویزیون، بدل به مصالحه‌ای استراتژیک شد و سیل فیلمسازانی که این‌بار نه در استودیوهای هالیوود که در تلویزیون پرورش یافته بودند هالیوود را پر کرد. نسل جدیدی از فیلمسازان آمریکایی که خود فرزند تلویزیون بودند، نه‌تنها زیبایی‌شناسی عصر جدید را با خود به هالیوود آوردند، که پایانی بودند بر رقابت دیرینه تلویزیون و سینما. امروزه استودیوهای هالیوود تبدیل به مجموعه‌های رسانه‌ای عظیمی شده‌اند که علاوه بر تولید فیلم‌های سینمایی و دردست‌داشتن کانال‌های تلویزیونی، حتی تولید و پخش آثار موسیقی عامه‌پسند را نیز در اختیار دارند. استودیوی برادران وارنر، تنها یکی از شرکت‌های تولید فیلم از مجموعه عظیم رسانه‌ای تایم وارنر است که علاوه بر شرکت‌های تولید فیلم دیگری مثل نیولاین و سالن‌های سین‌آمریکا، کانال‌های تلویزیونی بزرگی مثلCNN, HBO,Cartoon Network و همچنین شرکت‌های تولید آثار موسیقی مثل وارنر میوزیک و آتلانتیک را نیز در اختیار دارد.
این سالن‌های سینمایی کوچک و ارزان‌قیمت محلات کارگری بودند که نخستین‌بار پذیرای سریال‌ها شدند. سریال‌ها، با داستان‌های جنایی و خشونت و اکشن فراوان در دوران صامت، خوراک خوبی برای طبقات پایین‌دست جامعه و از نظر استودیوها روش مناسبی برای جذب این مخاطبان به سینما بودند. سریال‌ها عموما به دیده تحقیر نگریسته می‌شدند. این تکه از مقاله «سریال سخن می‌گوید» در سال 1916 به شکلی کنایی یادآور جبهه‌گیری بسیاری از منتقدان سینما نسبت به سریال‌های تلویزیونی نیز هست:
«من سریال هستم. من فرزند مطرود خانواده تصویرم. من نه اخلاق دارم و نه شخصیت و نه به نسل بشر تعالی می‌بخشم. آه! ‌ای‌کاش مورد احترام بودم. ‌ای‌کاش منتقدان بزرگ هنگام برخورد با من وحشت‌زده نمی‌شدند و فریاد نمی‌زدند: شرم بر تو! فرزند تجارت! حرامزاده هنر!»
هر قسمت از سریال، یک هفته روی پرده می‌ماند و هر اپیزود طوری به پایان می‌رسید که تماشاچی مشتاق تماشای قسمت بعدی باشد. اما با ورود تلویزیون، سریال‌ها از پرده سینما رخت بربستند و از طریق جعبه‌های کوچک جادویی، راهی خانه‌ها شدند.
دهه‌ها زمان لازم بود تا مطالعات فرهنگی، سریال را دیگر نه فرزند مطرود خانواده تصویر، که متنی قابل تحلیل و با اهمیت که بازتاب‌دهنده نیازهای جامعه و اقتضائات زمان و بازار است، ببیند و برایش ارزش تحلیلی، در حد و اندازه بسیاری از آثار بزرگ سینمای جهان قایل شود. به موازات آن، صنعت تولید سریال‌های تلویزیونی از تولیدات رده ب با بازیگران و کارگردان‌های درجه‌دو فاصله گرفت و حالا ستاره‌های تلویزیون با دستمزدهای نجومی‌شان، همان ستارگان سینما بودند. فاکس در سال1989 جسورانه اقدام به ساخت سریال انیمیشن خانواده سیمپسون‌ها کرد که هنوز بعد از گذشت 25سال، هر هفته توسط میلیون‌هانفر در سرتاسر جهان دیده می‌شود. سیمپسون‌ها نه‌تنها انیمیشنی کمدی برای خانواده‌های آمریکایی بود که تیغ تیز انتقادش از جامعه آمریکا از روسای‌جمهور آن تا مردمش هیچ‌وقت از کار نیفتاد و هرهفته به بخشی از مسایل روز اجتماع، در قالب شخصیت‌های زردرنگ و سه‌انگشتی شهر خیالی اسپرینگفیلد واکنش نشان می‌داد. این سریال که در بسیاری از نظرسنجی‌ها و فهرست‌ها (همچون فهرست 50سریال برتر نشریه امپایر) جایگاه نخست را به خود اختصاص داده، نه‌تنها بخش مهمی از تحول تلویزیون و اهمیت سریال‌سازی که عملا ربع‌قرن تاریخ معاصر آمریکا را نمایش و در عین حال به چالش می‌کشد. سریال دوستان (فرندز) طی 10سال نمایش از سال1994 تا2004 و با 236 اپیزود، سنت سیت‌کام‌های تلویزیونی را احیا کرد و بدل به پدیده‌ای مهم، فراتر از صفحه کوچک تلویزیون شد تا آنجا که بیش از 52میلیون‌نفر تماشاگر قسمت پایانی این سریال به‌طور همزمان بودند. فرندز، علاوه بر تاثیراتش بر سبک زندگی مخاطبانش، عملا سیت‌کام‌های تلویزیونی را به قبل و بعد از خود تقسیم کرد و بازیگرانش با دریافت دستمزد یک‌میلیون‌دلار برای فصل آخر، تبدیل به پول‌سازترین ستارگان دنیای تصویر شدند. لاست (گمشدگان) علاوه بر مخاطبان اصلی‌اش که از طریق تلویزیون به تماشایش می‌نشستند، برای مخاطبان ایرانی نیز به پدیده بدل شد و راه را برای بسیاری از سریال‌های دیگر که به‌طور قاچاق و روی دی‌وی‌دی تکثیر و توزیع می‌شدند، گشود. این لاست بود که مخاطبان ایرانی را با سریال‌دیدن آشنا کرد و این لاست بود که سریال‌دیدن را برای ما، ایرانیزه کرد. تماشای چندین‌قسمت از سریال به صورت پی‌درپی و در برخی موارد تماشای تمام سریال طی چندروز، نتیجه مستقیم فیلمنامه پرتعلیق و پرکشش لاست برای مخاطب ایرانی بود. گسترش طرح داستانی با طرح سوالات بزرگ‌تر در پاسخ سوالات ایجادشده در طول داستان و پرداخت مناسب به تک‌تک شخصیت‌ها، چیزی نبود که در فیلم‌های دوساعته سینمایی قابل اجرا باشد.
سریال‌ها اکنون به چیزی فراتر از مجموعه‌های درجه‌دوم تلویزیونی و فرزندان ناخلف تصویر بدل شده‌اند. صرف هزینه‌های فراوان و استفاده از بهترین کارگردانان، بازیگران و نویسنده‌ها، تاثیرات غیرقابل انکار سریال‌ها در صنعت سینما (بریکینگ بد از لحاظ فیلمنامه قابل قیاس با بهترین فیلمنامه‌ها و نمایشنامه‌هاست)، طیف گسترده مخاطبان در سرتاسر جهان که به صورت مجاز یا غیرمجاز به فاصله چندساعت از یکدیگر تازه‌ترین اپیزودهای سریال‌های محبوب‌شان را تماشا می‌کنند و رتبه‌های بالایی که بسیاری از سریال‌ها توسط منتقدان به دست می‌آورند، عصری را نوید می‌دهد که بی‌اغراق می‌توان آن را عصر طلایی سریال‌های آمریکایی نامید. مقاومت در برابر تماشای سریال‌های مهم به بهای پرداختن به فیلم‌ها، حالا دیگر تلاش مذبوحانه‌ای است برای اینکه همچنان سریال‌ها را به‌عنوان محصولات درجه‌چندم صنعت تصویر قلمداد کنیم. حالا دیگر اعلام برهم‌خوردن تمایز سینما-تلویزیون نه ذوق‌زدگی و شتابزدگی که خبر از درک درست زمانه جدید می‌دهد.
«ابتدا شما را نادیده می‌گیرند، بعد با شما مخالفت می‌کنند و درنهایت شما را می‌پذیرند.» این جملات ممکن است برای خواننده یادآور مبارزات اقلیت‌ها در برابر اکثریت قدرتمند باشد، ممکن است گاندی آن را خطاب به آزادیخواهانی که با استعمار انگلیس در ستیز بودند گفته باشد، یا حتی یک پزشک متخصص درباره بیماری جدیدی که خطر شیوع دارد، اما به ذهن کمتر کسی می‌رسد که این جملات درواقع بیانگر رابطه سراسر عشق و نفرت سینما و تلویزیون نیز باشد. درواقع، نگاه به تاریخ سینما بعد از دوران طلایی استودیوها، بدون اشاره به نبرد تاریخی بین سینما و رسانه جدید چیزی کم دارد. تاریخ سینما و سربرآوردن هالیوود جدید از خاکسترهای نظام استودیویی قدیم، بدون درنظرگرفتن نقش تلویزیون و رقابت این رسانه نوپا با سینما، آشکارا غیرمنصفانه است. نظام استودیویی هالیوود در دوران اوجش پیش از قانون ضدانحصار دادگاه فدرال آمریکا در سال 1948، چنان عرصه را بی‌رقیب می‌دید که حتی ظهور رادیو را نیز به خدمت خود درآورد. تلویزیون اما از آنچه در ابتدا به نظر می‌رسید رقیب سرسخت‌تری بود. سینما در سال‌های دهه 50 میلادی با روی‌آوردن به پرده عریض و استفاده از فیلم رنگی، می‌کوشید در رقابت با تلویزیون که روزبه‌روز در خانه‌های بیشتری سر بر می‌آورد و با حفظ تمایز میان پرده نقره‌ای و صفحه کوچک، عملا بقایای نظام استودیویی را که تلویزیون به‌مثابه یکی از نشانه‌های دوران جدید تهدیدی جدی برایش محسوب می‌شد، حفظ کند. اما تمایز و رقابت سینما و تلویزیون، بدل به مصالحه‌ای استراتژیک شد و سیل فیلمسازانی که این‌بار نه در استودیوهای هالیوود که در تلویزیون پرورش یافته بودند هالیوود را پر کرد. نسل جدیدی از فیلمسازان آمریکایی که خود فرزند تلویزیون بودند، نه‌تنها زیبایی‌شناسی عصر جدید را با خود به هالیوود آوردند، که پایانی بودند بر رقابت دیرینه تلویزیون و سینما. امروزه استودیوهای هالیوود تبدیل به مجموعه‌های رسانه‌ای عظیمی شده‌اند که علاوه بر تولید فیلم‌های سینمایی و دردست‌داشتن کانال‌های تلویزیونی، حتی تولید و پخش آثار موسیقی عامه‌پسند را نیز در اختیار دارند. استودیوی برادران وارنر، تنها یکی از شرکت‌های تولید فیلم از مجموعه عظیم رسانه‌ای تایم وارنر است که علاوه بر شرکت‌های تولید فیلم دیگری مثل نیولاین و سالن‌های سین‌آمریکا، کانال‌های تلویزیونی بزرگی مثلCNN, HBO,Cartoon Network و همچنین شرکت‌های تولید آثار موسیقی مثل وارنر میوزیک و آتلانتیک را نیز در اختیار دارد.
این سالن‌های سینمایی کوچک و ارزان‌قیمت محلات کارگری بودند که نخستین‌بار پذیرای سریال‌ها شدند. سریال‌ها، با داستان‌های جنایی و خشونت و اکشن فراوان در دوران صامت، خوراک خوبی برای طبقات پایین‌دست جامعه و از نظر استودیوها روش مناسبی برای جذب این مخاطبان به سینما بودند. سریال‌ها عموما به دیده تحقیر نگریسته می‌شدند. این تکه از مقاله «سریال سخن می‌گوید» در سال 1916 به شکلی کنایی یادآور جبهه‌گیری بسیاری از منتقدان سینما نسبت به سریال‌های تلویزیونی نیز هست:
«من سریال هستم. من فرزند مطرود خانواده تصویرم. من نه اخلاق دارم و نه شخصیت و نه به نسل بشر تعالی می‌بخشم. آه! ‌ای‌کاش مورد احترام بودم. ‌ای‌کاش منتقدان بزرگ هنگام برخورد با من وحشت‌زده نمی‌شدند و فریاد نمی‌زدند: شرم بر تو! فرزند تجارت! حرامزاده هنر!»
هر قسمت از سریال، یک هفته روی پرده می‌ماند و هر اپیزود طوری به پایان می‌رسید که تماشاچی مشتاق تماشای قسمت بعدی باشد. اما با ورود تلویزیون، سریال‌ها از پرده سینما رخت بربستند و از طریق جعبه‌های کوچک جادویی، راهی خانه‌ها شدند.
دهه‌ها زمان لازم بود تا مطالعات فرهنگی، سریال را دیگر نه فرزند مطرود خانواده تصویر، که متنی قابل تحلیل و با اهمیت که بازتاب‌دهنده نیازهای جامعه و اقتضائات زمان و بازار است، ببیند و برایش ارزش تحلیلی، در حد و اندازه بسیاری از آثار بزرگ سینمای جهان قایل شود. به موازات آن، صنعت تولید سریال‌های تلویزیونی از تولیدات رده ب با بازیگران و کارگردان‌های درجه‌دو فاصله گرفت و حالا ستاره‌های تلویزیون با دستمزدهای نجومی‌شان، همان ستارگان سینما بودند. فاکس در سال1989 جسورانه اقدام به ساخت سریال انیمیشن خانواده سیمپسون‌ها کرد که هنوز بعد از گذشت 25سال، هر هفته توسط میلیون‌هانفر در سرتاسر جهان دیده می‌شود. سیمپسون‌ها نه‌تنها انیمیشنی کمدی برای خانواده‌های آمریکایی بود که تیغ تیز انتقادش از جامعه آمریکا از روسای‌جمهور آن تا مردمش هیچ‌وقت از کار نیفتاد و هرهفته به بخشی از مسایل روز اجتماع، در قالب شخصیت‌های زردرنگ و سه‌انگشتی شهر خیالی اسپرینگفیلد واکنش نشان می‌داد. این سریال که در بسیاری از نظرسنجی‌ها و فهرست‌ها (همچون فهرست 50سریال برتر نشریه امپایر) جایگاه نخست را به خود اختصاص داده، نه‌تنها بخش مهمی از تحول تلویزیون و اهمیت سریال‌سازی که عملا ربع‌قرن تاریخ معاصر آمریکا را نمایش و در عین حال به چالش می‌کشد. سریال دوستان (فرندز) طی 10سال نمایش از سال1994 تا2004 و با 236 اپیزود، سنت سیت‌کام‌های تلویزیونی را احیا کرد و بدل به پدیده‌ای مهم، فراتر از صفحه کوچک تلویزیون شد تا آنجا که بیش از 52میلیون‌نفر تماشاگر قسمت پایانی این سریال به‌طور همزمان بودند. فرندز، علاوه بر تاثیراتش بر سبک زندگی مخاطبانش، عملا سیت‌کام‌های تلویزیونی را به قبل و بعد از خود تقسیم کرد و بازیگرانش با دریافت دستمزد یک‌میلیون‌دلار برای فصل آخر، تبدیل به پول‌سازترین ستارگان دنیای تصویر شدند. لاست (گمشدگان) علاوه بر مخاطبان اصلی‌اش که از طریق تلویزیون به تماشایش می‌نشستند، برای مخاطبان ایرانی نیز به پدیده بدل شد و راه را برای بسیاری از سریال‌های دیگر که به‌طور قاچاق و روی دی‌وی‌دی تکثیر و توزیع می‌شدند، گشود. این لاست بود که مخاطبان ایرانی را با سریال‌دیدن آشنا کرد و این لاست بود که سریال‌دیدن را برای ما، ایرانیزه کرد. تماشای چندین‌قسمت از سریال به صورت پی‌درپی و در برخی موارد تماشای تمام سریال طی چندروز، نتیجه مستقیم فیلمنامه پرتعلیق و پرکشش لاست برای مخاطب ایرانی بود. گسترش طرح داستانی با طرح سوالات بزرگ‌تر در پاسخ سوالات ایجادشده در طول داستان و پرداخت مناسب به تک‌تک شخصیت‌ها، چیزی نبود که در فیلم‌های دوساعته سینمایی قابل اجرا باشد.
سریال‌ها اکنون به چیزی فراتر از مجموعه‌های درجه‌دوم تلویزیونی و فرزندان ناخلف تصویر بدل شده‌اند. صرف هزینه‌های فراوان و استفاده از بهترین کارگردانان، بازیگران و نویسنده‌ها، تاثیرات غیرقابل انکار سریال‌ها در صنعت سینما (بریکینگ بد از لحاظ فیلمنامه قابل قیاس با بهترین فیلمنامه‌ها و نمایشنامه‌هاست)، طیف گسترده مخاطبان در سرتاسر جهان که به صورت مجاز یا غیرمجاز به فاصله چندساعت از یکدیگر تازه‌ترین اپیزودهای سریال‌های محبوب‌شان را تماشا می‌کنند و رتبه‌های بالایی که بسیاری از سریال‌ها توسط منتقدان به دست می‌آورند، عصری را نوید می‌دهد که بی‌اغراق می‌توان آن را عصر طلایی سریال‌های آمریکایی نامید. مقاومت در برابر تماشای سریال‌های مهم به بهای پرداختن به فیلم‌ها، حالا دیگر تلاش مذبوحانه‌ای است برای اینکه همچنان سریال‌ها را به‌عنوان محصولات درجه‌چندم صنعت تصویر قلمداد کنیم. حالا دیگر اعلام برهم‌خوردن تمایز سینما-تلویزیون نه ذوق‌زدگی و شتابزدگی که خبر از درک درست زمانه جدید می‌دهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.