|

از متن و حاشیه ادبیات معاصر

پرت‌کردن ایده‌ها

«روزنامه‌نگاری منصفانه و درست، نه‌فقط در زمان حال تاثیرگذار است، بلکه از آزمون تاریخ نیز سربلند بیرون می‌آید. اعتبار روزنامه‌نگار نه‌فقط به منابع معتبر، بلکه به تکوین تاریخ مرتبط است. این شیوه روزنامه‌نگاری 10‌سال، 20‌سال، 50 سال بعد از وقوع حادثه همچنان معتبر خواهد بود.» مصداق این گفته‌ تی‌ دی‌المن، کتاب «شعارنویسی بر دیوار کاغذی»، با عنوان فرعی «از متن و حاشیه ادبیات معاصر» است. مجموعه‌مقالاتی از امیر احمدی‌آریان، که برآیند بیش از 200 یادداشت و مقاله و نقد کتاب است که در دهه 80 در مطبوعات ایران منتشر شده و از قضا بیشتر آنها نیز در روزنامه «شرق» و ضمیمه‌های آن چاپ شده است. احمدی‌آریان در مقدمه «شعارنویسی بر دیوار کاغذی» می‌نویسد: ‌«آن شکل نوظهور ژورنالیسم در ایران بعد از اصلاحات، که تلفیقی بود از فلسفه و سیاست و فرهنگ با چاشنی شور و تعجیل، یا به قول امید مهرگان «تفکر اضطراری» و در صفحه ادبیات و اندیشه روزنامه‌ها ظهور کرد، بیش از هر چیز ریشه در این سنت دارد. روزنامه‌نویس صفحات لایی در مطبوعات امروز به‌نوعی وارث این عزلت‌نشینان خانه‌ها و کاغذفروشی‌هاست. او فکر منسجمی ندارد و نوشته‌هایش بر داشته‌های پراکنده از مطالعات پراکنده استوار است. کار روزنامه‌نویس ادبی دخالتی است از این‌دست در عالم ادبیات. خوراک فکری او متون ادبی و وضعیت ادبی یک عصر یا جامعه است. سلاح او شور تفکر است هرچند به معنایی بدوی و سطحی. روزنامه‌نویس ادبی ویروس ادبیات است یا باید باشد نه نظریه‌پرداز آن، کارش دخالت و گاه ضربه‌زدن است... او برای فرونشاندن کنجکاوی و ارضای میل تفکر است که مفاهیم را به‌کار می‌بندد، چیزهایی - ایده‌ها، مفاهیم، باورها- از اطراف و اکناف علوم انسانی وام می‌گیرد و بدل می‌کند به سلاحی برای نبرد با متن ادبی، با وضعیت ادبی. او خود را در فرآیند مبارزه می‌بیند و همراه و همرزم دارد، منتها در قیاس با ایدئولوگ‌های مبارزه که کتاب و جزوه می‌نویسند و نیروهای فیزیکی آنکه مبارزه خیابانی را پیش می‌برند، او شعارنویس دیوارهاست.» همان‌طور که نویسنده مقالات «شعارنویسی بر دیوار کاغذی» می‌نویسد، بسیاری، روزنامه را تنها جایی برای انتشار گذراترین شکل نوشتار می‌دانند و عرصه انتشار متونی با تاریخ مصرف یک‌روز. برای خوانده‌شدن در کوتاه‌ترین زمان و انتقال اطلاعات و اخبار در ساده‌ترین شکل ممکن. اما «در همین رسانه بود که بعضی از مهم‌ترین حوادث تاریخ روشنفکری رخ داد: از مقالات میرزا ملکم‌خان در روزنامه قانون بگیر تا ستون‌های ادوارد سعید در الاهرام، از یادداشت‌های داستایفسکی در روزنامه‌های سن‌پترزبورگ تا مقالات لوموند ژان‌پل سارتر در سال‌های جنگ الجزایر... اینها، مردمان عصر خود را خطاب قرار داده‌اند، از اتفاقات داغ روز سخن گفته‌اند و به‌ظاهر همه‌چیزشان محدود است به عصری که در آن آفریده شده‌اند و تمام نیازهای حرفه‌ای این رسانه را محقق می‌کنند. اما در عین حال متونی ازاین‌دست، برای ما که بعد از واقعه از راه رسیده‌ایم و ارتباط مستقیمی با زمینه ماجرا نداریم، به طرز غریبی زنده و تاثیرگذارند.» ‌در ادامه نویسنده معتقد است، روزنامه‌نویسانی که مردمان عصر خود را خطاب قرار داده‌اند، به واسطه فعالیت خلاقه‌شان می‌توانند واقعه‌ای محدود به زمان و مکانی خاص را به مساله‌ای جهانشمول بدل کنند و نوعی اتصال کوتاه با وضعیت برقرار سازند. و از این طریق روزنامه‌نگاری را اعتباری مضاعف ببخشند. و هدف نوشتن این کتاب و گردآوری و بازنویسی مقالات دهه گذشته را همین می‌داند. «تلاش برای گردآوردن و بازنویسی مضامین و تکه‌هایی بوده که علاوه بر واقعه خاص، ‌توان خطاب قراردادن کلیتی را داشته باشد که محیط است بر آن واقعه و به این طریق مخاطبانی که نیامده‌اند هنوز، برای آنان که ارتباط مستقیمی با آن واقعه خاص نداشته‌اند، خواندنی باشند و حرف داشته باشند، خواه آن واقعه انتشار کتابی باشد یا جایزه‌ای ادبی یا ایده‌ای که در دهه‌هشتاد به صحنه آمد و بعد کمرنگ شد و از یادها رفت.»
اما مقالات کتاب «شعارنویسی بر دیوار کاغذی» یا «از متن و حاشیه ادبیات معاصر»، در دو بخش گرد آورده شده است. بخش اول، «زمانه و زمینه ادبیات دهه‌هشتاد» همان‌طور که از عنوان آن برمی‌آید به زمینه‌ای می‌پردازد که ادبیات دهه80 را شکل داد. نویسنده اینجا از اتفاقات دهه80 می‌نویسد و تاثیر آن بر ادبیات آن دوران. و البته از تجربه شخصی خود، که در آن دوران توامان دوران دانشجویی و فضای آکادمیک و دانشگاه را سپری می‌کند و هم نوشتن در مطبوعات را آغاز می‌کند. و البته هدف از روایت تجربه خود را «بیشتر تاکید بر خصلت خودانتقادی این مقاله و نه خاطره‌گویی» می‌داند. از ظهور خیل نویسندگان و شاعران تازه می‌نویسد که حضور جوانان در جامعه ایران با سیطره فرهنگی آنان همراه شد و شاعران و نویسندگان جوان بسیار سریع‌تر از نسل‌های پیشین کتاب منتشر می‌کردند و خود را بیشتر از گذشتگان محق و آگاه می‌دانستند. و بعد از مدها و موج‌هایی که در ادبیات و نقد و نظریه ادبی به راه افتاد می‌نویسد و نتایج آن. «برای نویسنده‌بودن نوشتن شرط لازم است اما کافی نیست. بلافاصله باید افزود که نمی‌گوییم نویسنده‌بودن فضیلتی مترتب است... نفس نویسنده‌بودن هیچ‌چیز به هیچ‌کس نمی‌افزاید... بحث بر سر یک ادعاست: نویسنده آن کسی است که ادعا می‌کند نویسنده است، ادعا می‌کند آنچه نوشته ادبیات است و به این ترتیب اعلام می‌کند که به گفتار اجتماعی خاصی تعلق دارد؛ این تعلق یعنی که او مدعی ادامه راه عده خاصی از آدم‌هاست.»
بخش دوم کتاب؛ «چخوفیسم ایرانی و ادبیات زندگی روزمره»، بخش ادبی‌تر کتاب است. بخش اول را منتقد به بحث درباره حواشی ادبیات و بررسی تغییر و تحولات فضای ادبی و البته نسبت آن با ادبیات دورانش پرداخته و حالا در بخش دوم به متون ادبی دورانش نزدیک‌تر شده است. و بر آن است تا تحولی مهم در ادبیات دهه‌هشتاد را شناسایی و تشریح کند. اینکه ادبیات ما در دهه‌هشتاد به جای خلق موقعیت‌های استثنایی و خاص، تنها به روایت زندگی روزمره پرداخته است. نویسنده در این بخش مختصات و مشخصات این نوع داستان‌نویسی را بررسی کرده، مکان هندسی آن را در زمینه تاریخ ادبیات معاصر نشان می‌دهد. و بعد از بن‌بست‌های این نوع ادبیات می‌نویسد و امکانات و راه‌های خروج از این مسیر. «چخوفیسم ایرانی و ادبیات زندگی روزمره»، با پیش‌کشیدن این مساله آغاز می‌شود که «برخلاف اغلب کشورهای دنیا، در تاریخ ادبیات مدرن ایران داستان کوتاه گوی سبقت را از رمان ربوده است... دلایل این برتری جای تامل و تدقیق دارد، به‌خصوص که در مجموع، با وجود میانگین نازل کیفیت، بازار فروش رمان در ایران بهتر از داستان کوتاه بوده و رمان‌ها اقبال بیشتری دیده‌اند.» شعارنویسی‌های امیر احمدی‌آریان، بر دیوارهای کاغذی، حالا در کتابی چاپ شده است. منتقد و مترجمی که معتقد است «اگر یک کار قابل ذکر در دهه هزار‌وسیصدوهشتاد خورشیدی کرده باشم همکاری با این صفحات (روزنامه‌ها) بوده است. بخش عمده‌ای از زندگی من در این‌دهه وقف روزنامه‌نگاری ادبی شد... از نقد داستان و شعر و نظریه ادبی بگیر تا ستون‌نویسی در باب حواشی ادبیات ایران و احیانا ادبیات جهان، پرت‌کردن ایده‌ای و بیرون‌ریختن خشمی و ابراز شعفی.»
«روزنامه‌نگاری منصفانه و درست، نه‌فقط در زمان حال تاثیرگذار است، بلکه از آزمون تاریخ نیز سربلند بیرون می‌آید. اعتبار روزنامه‌نگار نه‌فقط به منابع معتبر، بلکه به تکوین تاریخ مرتبط است. این شیوه روزنامه‌نگاری 10‌سال، 20‌سال، 50 سال بعد از وقوع حادثه همچنان معتبر خواهد بود.» مصداق این گفته‌ تی‌ دی‌المن، کتاب «شعارنویسی بر دیوار کاغذی»، با عنوان فرعی «از متن و حاشیه ادبیات معاصر» است. مجموعه‌مقالاتی از امیر احمدی‌آریان، که برآیند بیش از 200 یادداشت و مقاله و نقد کتاب است که در دهه 80 در مطبوعات ایران منتشر شده و از قضا بیشتر آنها نیز در روزنامه «شرق» و ضمیمه‌های آن چاپ شده است. احمدی‌آریان در مقدمه «شعارنویسی بر دیوار کاغذی» می‌نویسد: ‌«آن شکل نوظهور ژورنالیسم در ایران بعد از اصلاحات، که تلفیقی بود از فلسفه و سیاست و فرهنگ با چاشنی شور و تعجیل، یا به قول امید مهرگان «تفکر اضطراری» و در صفحه ادبیات و اندیشه روزنامه‌ها ظهور کرد، بیش از هر چیز ریشه در این سنت دارد. روزنامه‌نویس صفحات لایی در مطبوعات امروز به‌نوعی وارث این عزلت‌نشینان خانه‌ها و کاغذفروشی‌هاست. او فکر منسجمی ندارد و نوشته‌هایش بر داشته‌های پراکنده از مطالعات پراکنده استوار است. کار روزنامه‌نویس ادبی دخالتی است از این‌دست در عالم ادبیات. خوراک فکری او متون ادبی و وضعیت ادبی یک عصر یا جامعه است. سلاح او شور تفکر است هرچند به معنایی بدوی و سطحی. روزنامه‌نویس ادبی ویروس ادبیات است یا باید باشد نه نظریه‌پرداز آن، کارش دخالت و گاه ضربه‌زدن است... او برای فرونشاندن کنجکاوی و ارضای میل تفکر است که مفاهیم را به‌کار می‌بندد، چیزهایی - ایده‌ها، مفاهیم، باورها- از اطراف و اکناف علوم انسانی وام می‌گیرد و بدل می‌کند به سلاحی برای نبرد با متن ادبی، با وضعیت ادبی. او خود را در فرآیند مبارزه می‌بیند و همراه و همرزم دارد، منتها در قیاس با ایدئولوگ‌های مبارزه که کتاب و جزوه می‌نویسند و نیروهای فیزیکی آنکه مبارزه خیابانی را پیش می‌برند، او شعارنویس دیوارهاست.» همان‌طور که نویسنده مقالات «شعارنویسی بر دیوار کاغذی» می‌نویسد، بسیاری، روزنامه را تنها جایی برای انتشار گذراترین شکل نوشتار می‌دانند و عرصه انتشار متونی با تاریخ مصرف یک‌روز. برای خوانده‌شدن در کوتاه‌ترین زمان و انتقال اطلاعات و اخبار در ساده‌ترین شکل ممکن. اما «در همین رسانه بود که بعضی از مهم‌ترین حوادث تاریخ روشنفکری رخ داد: از مقالات میرزا ملکم‌خان در روزنامه قانون بگیر تا ستون‌های ادوارد سعید در الاهرام، از یادداشت‌های داستایفسکی در روزنامه‌های سن‌پترزبورگ تا مقالات لوموند ژان‌پل سارتر در سال‌های جنگ الجزایر... اینها، مردمان عصر خود را خطاب قرار داده‌اند، از اتفاقات داغ روز سخن گفته‌اند و به‌ظاهر همه‌چیزشان محدود است به عصری که در آن آفریده شده‌اند و تمام نیازهای حرفه‌ای این رسانه را محقق می‌کنند. اما در عین حال متونی ازاین‌دست، برای ما که بعد از واقعه از راه رسیده‌ایم و ارتباط مستقیمی با زمینه ماجرا نداریم، به طرز غریبی زنده و تاثیرگذارند.» ‌در ادامه نویسنده معتقد است، روزنامه‌نویسانی که مردمان عصر خود را خطاب قرار داده‌اند، به واسطه فعالیت خلاقه‌شان می‌توانند واقعه‌ای محدود به زمان و مکانی خاص را به مساله‌ای جهانشمول بدل کنند و نوعی اتصال کوتاه با وضعیت برقرار سازند. و از این طریق روزنامه‌نگاری را اعتباری مضاعف ببخشند. و هدف نوشتن این کتاب و گردآوری و بازنویسی مقالات دهه گذشته را همین می‌داند. «تلاش برای گردآوردن و بازنویسی مضامین و تکه‌هایی بوده که علاوه بر واقعه خاص، ‌توان خطاب قراردادن کلیتی را داشته باشد که محیط است بر آن واقعه و به این طریق مخاطبانی که نیامده‌اند هنوز، برای آنان که ارتباط مستقیمی با آن واقعه خاص نداشته‌اند، خواندنی باشند و حرف داشته باشند، خواه آن واقعه انتشار کتابی باشد یا جایزه‌ای ادبی یا ایده‌ای که در دهه‌هشتاد به صحنه آمد و بعد کمرنگ شد و از یادها رفت.»
اما مقالات کتاب «شعارنویسی بر دیوار کاغذی» یا «از متن و حاشیه ادبیات معاصر»، در دو بخش گرد آورده شده است. بخش اول، «زمانه و زمینه ادبیات دهه‌هشتاد» همان‌طور که از عنوان آن برمی‌آید به زمینه‌ای می‌پردازد که ادبیات دهه80 را شکل داد. نویسنده اینجا از اتفاقات دهه80 می‌نویسد و تاثیر آن بر ادبیات آن دوران. و البته از تجربه شخصی خود، که در آن دوران توامان دوران دانشجویی و فضای آکادمیک و دانشگاه را سپری می‌کند و هم نوشتن در مطبوعات را آغاز می‌کند. و البته هدف از روایت تجربه خود را «بیشتر تاکید بر خصلت خودانتقادی این مقاله و نه خاطره‌گویی» می‌داند. از ظهور خیل نویسندگان و شاعران تازه می‌نویسد که حضور جوانان در جامعه ایران با سیطره فرهنگی آنان همراه شد و شاعران و نویسندگان جوان بسیار سریع‌تر از نسل‌های پیشین کتاب منتشر می‌کردند و خود را بیشتر از گذشتگان محق و آگاه می‌دانستند. و بعد از مدها و موج‌هایی که در ادبیات و نقد و نظریه ادبی به راه افتاد می‌نویسد و نتایج آن. «برای نویسنده‌بودن نوشتن شرط لازم است اما کافی نیست. بلافاصله باید افزود که نمی‌گوییم نویسنده‌بودن فضیلتی مترتب است... نفس نویسنده‌بودن هیچ‌چیز به هیچ‌کس نمی‌افزاید... بحث بر سر یک ادعاست: نویسنده آن کسی است که ادعا می‌کند نویسنده است، ادعا می‌کند آنچه نوشته ادبیات است و به این ترتیب اعلام می‌کند که به گفتار اجتماعی خاصی تعلق دارد؛ این تعلق یعنی که او مدعی ادامه راه عده خاصی از آدم‌هاست.»
بخش دوم کتاب؛ «چخوفیسم ایرانی و ادبیات زندگی روزمره»، بخش ادبی‌تر کتاب است. بخش اول را منتقد به بحث درباره حواشی ادبیات و بررسی تغییر و تحولات فضای ادبی و البته نسبت آن با ادبیات دورانش پرداخته و حالا در بخش دوم به متون ادبی دورانش نزدیک‌تر شده است. و بر آن است تا تحولی مهم در ادبیات دهه‌هشتاد را شناسایی و تشریح کند. اینکه ادبیات ما در دهه‌هشتاد به جای خلق موقعیت‌های استثنایی و خاص، تنها به روایت زندگی روزمره پرداخته است. نویسنده در این بخش مختصات و مشخصات این نوع داستان‌نویسی را بررسی کرده، مکان هندسی آن را در زمینه تاریخ ادبیات معاصر نشان می‌دهد. و بعد از بن‌بست‌های این نوع ادبیات می‌نویسد و امکانات و راه‌های خروج از این مسیر. «چخوفیسم ایرانی و ادبیات زندگی روزمره»، با پیش‌کشیدن این مساله آغاز می‌شود که «برخلاف اغلب کشورهای دنیا، در تاریخ ادبیات مدرن ایران داستان کوتاه گوی سبقت را از رمان ربوده است... دلایل این برتری جای تامل و تدقیق دارد، به‌خصوص که در مجموع، با وجود میانگین نازل کیفیت، بازار فروش رمان در ایران بهتر از داستان کوتاه بوده و رمان‌ها اقبال بیشتری دیده‌اند.» شعارنویسی‌های امیر احمدی‌آریان، بر دیوارهای کاغذی، حالا در کتابی چاپ شده است. منتقد و مترجمی که معتقد است «اگر یک کار قابل ذکر در دهه هزار‌وسیصدوهشتاد خورشیدی کرده باشم همکاری با این صفحات (روزنامه‌ها) بوده است. بخش عمده‌ای از زندگی من در این‌دهه وقف روزنامه‌نگاری ادبی شد... از نقد داستان و شعر و نظریه ادبی بگیر تا ستون‌نویسی در باب حواشی ادبیات ایران و احیانا ادبیات جهان، پرت‌کردن ایده‌ای و بیرون‌ریختن خشمی و ابراز شعفی.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.