|

شکل‌های زندگی: کمدی فلاکت‌بار ابلوموف و شازده احتجاب

گلشیری، راوی پرتوان ناتوانی

نادر شهریوری‌(صدقی)‌

«شازده احتجاب سنگینی عظیم سرش را بردست‌هایش حس کرد، دست‌هایش می‌لرزید»:1
شازده احتجاب می‌دانست که نام‌ها، القاب و گذشته‌ها حی‌وحاضر و حتی حاضرتر از زنده‌ها و زنده‌تر از او به زندگی ادامه می‌دهند و او نمی‌تواند خود را از سیطره سهمگین آنان دور کند. «شازده احتجاب می‌دانست که فایده‌ای ندارد، که نمی‌تواند، که پدربزرگ همیشه مثل همان عکس سیاه‌وسفیدش خواهد ماند، مثل پوستی که توی آن کاه کرده باشند، سطحی که دور از او و در آن‌همه کتاب و عکس و روایت‌های متناقض به زندگی‌اش ادامه خواهد داد.»2
رمان شازده احتجاب از یک‌نظر بیان دقیق و کامل ناتوانی است، این ناتوانی خود را در سیطره حضور سنگین «گذشته» به نمایش درمی‌آورد، حضور سنگین گذشته شازده احتجاب را ناتوان کرده است، او باجود آنکه با صدای بلند می‌گوید‌«باید کاری بکنم»3 ناتوان از هر کاری است، گذشتگان با تمامی وزن خود، پا بر دوش شازده احتجاب گذاشته‌اند تا به آن حد که، امکان هر تحرکی را از او سلب کرده‌اند. در این میانه شازده احتجاب میراث‌دار خاطره‌ها، القاب، عناوین و تصاویر اجداد گذشته، تنها سنگینی عظیم سرش را بر دست‌هایش حس می‌کند و دست‌هایش از این بابت می‌لرزد.
با شازده احتجاب در ادبیات معاصر فارسی است که درمی‌یابیم راه گریز از گذشته بسته است، که از گذشته گریزی نیست، اما این موضوع در عین حال به منزله آن هم نیست که آدمیان تماما در گذشته «حبس» می‌شوند. نیروی مقدر تاریخ از یک‌طرف و توانایی و ناتوانی آدمی برای تغییر وضع خود از طرفی دیگر، زندگی را مشابه صحنه تئاتری کرده است که سرنوشت آدمی روی صحنه یا به‌عنوان تراژدی بزرگ رقم می‌خورد یا آنکه به کمدی فلاکت‌بار منجر می‌شود.
اکنون هرگاه زندگی را همچون صحنه تئاتر در نظر آوریم - که البته بی‌شباهت به آن هم نیست - در این صورت صحنه زندگی از ایده تئاتر پیروی می‌کند. در تئاتر مقوله «تکرار» اهمیت اساسی دارد، علاوه بر آن، تئاتر از طریق «تکرار اجرا» تداوم می‌یابد. اما این تکرار لزوما به معنای ثابت و نعل‌به‌نعل پرده‌ها و نقش‌های ثابت گذشته نیست، بنابراین هر اجرا پتانسیل آن را دارد که به تکراری متفاوت از اجراهای قبل بدل شود. از طرفی دیگر اساسا مساله تئاتر و زندگی در حیطه تاریخ آن است که آیا اجرای ناگزیر و مکرر یک‌متن، تفاوت بالقوه‌ای را که در بطن آن پنهان است، فعلیت می‌بخشد؟ به بیانی ساده‌تر در جهان تئاترگونه‌ای که هرکس در آن نقشی ایفا می‌کند آیا این امکان وجود دارد که از بطن تکرار، شکل جدید و متفاوتی از زندگی به اجرا درآید؟ شکل متفاوتی از اجرا در صحنه تئاتر و تاریخ را همچنین می‌توان نقطه عطفی در نظر آورد که آدمی را درعین‌حال از بار سنگین گذشتگان رهایی می‌بخشد.
شازده احتجاب می‌داند که نمی‌تواند کاری کند، که نسلش رو به زوال است؛ او که انرژی‌اش برای تداوم زندگی به پایان رسیده، تنها می‌خواهد با نوستالژی‌های غم‌افزا که حتی از آنها دیگر به وجد هم نمی‌آید تشفی‌خاطری بیابد «می‌خواست بداند به‌خاطر خودش و فخرالنسا هم که شده بود می‌خواست بفهمد که پشت آن پوست، پشت آن سایه‌روشن عکس و لابه‌لای سطور آن همه کتاب... چه نهفته است؟»4
اجرای نقشی متفاوت در تئاتر زندگی، نقشی است که پتانسیل‌های واپس‌زده شده را با امیدهای بربادرفته یکجا و توامان، آن هم در لحظه حال به نمایش درآورد. این اجرا لاجرم بر ضرورت تفاوت تاکید می‌کند اما ناتوانی شازده احتجاب توجیه مهمی برای انجام‌ندادن هر کار متفاوتی است. گلشیری این ناتوانی را در حال و مزاج جسمی وخیم شازده به نمایش درمی‌آورد: او که دایما سرفه می‌کند، بر عصا تکیه می‌زند و با وجود اینکه سن زیادی ندارد، پیر و فرتوت است. او ناتوان است؛ ناتوان از اینکه خط گریزی پیدا کند تا لااقل خود را از زیر نگاه شماتت‌بار پدربزرگ، مادربزرگ، پدر و مادر و حتی همسرش فخرالنسا رهایی بخشد، گلشیری از این بیماری مزمن به عنوان «تب اجدادی»5 نام می‌برد. تبی که لحظه‌ای رهایش نمی‌کند و از او یک‌نقش ثابت را طلب می‌کند. اینگونه می‌شود که «گذشته» برای شازده احتجاب به‌هیچ‌عنوان به دستمایه‌ای برای تداوم منجر نمی‌شود «تو خیلی عقبی، شازده، پس کی می‌خوای شروع کنی هان؟»6
در عالم ادبیات پدیده‌‌ای همچون شازده احتجاب را می‌توان با ابلوموف مقایسه کرد، ایوان گنجاروف نویسنده کتاب در توصیف شخصیت ابلوموف از گردش ایام طبیعت و تکرار آن استفاده می‌کند، به بیانی دیگر گنجاروف گردش ایام طبیعت و تکرار آن را نماد گردش زندگی ابلوموف قرار داده، این موضوع البته به منزله آن است که ضرباهنگ تغییر احوالات ابلوموف با ضرباهنگ طبیعت همگام می‌شود و زمان همچون گذر روز و شب و تغییر فصول تکرار و دایما تکرار می‌شود «... و اندیشه‌ها ناگهان در درونش به جولان درمی‌آیند و مثل امواج دریا به مغزش هجوم می‌آورند. سپس اندیشه‌ها به‌صورت اهداف درمی‌آیند و خونش را به جوش می‌آورند، عضلاتش کشیده و رگ‌هایش منقبض می‌شوند و اهداف به تلاش مبدل می‌شود، او به تحریک‌ نیرویی درونی، موقعیت خویش را دو یا سه‌بار در ظرف یک‌دقیقه عوض می‌کند... اما صبح به سرعت سپری می‌شود، روز افول می‌کند و همراه با آن نیروهای تحلیل‌رفته در ابلوموف به رخوت می‌گرایید.»7 گنجاروف نیز از نیروهای تحلیل‌رفته در ابلوموف سخن می‌گوید به همین دلیل نیز در ابلوموف همچون شازده احتجاب هیچ دگرگونی و مداومتی شکل نمی‌گیرد، حتی عشق ابلوموف نیز همراه با ضرباهنگ طبیعی تنظیم می‌شود مثلا عشق او به اولگا زمان یک تابستان را دارد و به‌محض آنکه تابستان به پایان می‌رسید و پاییز می‌آمد عشقش نیز گرمی خود را از دست می‌داد و به دوره سرما و زوال می‌رسید.
مساله اصلا آن نیست که همه‌چیز تکرار می‌شود، البته که همه‌چیز تکرار می‌شود، تکرار بنیادی‌ترین قدرت حیات است اما تفاوت که از دل تکرار بیرون می‌آید نیز بنیادی‌ترین قدرت‌ حیات است. مساله تماما آن است که در اجراهای مدام و بی‌وقفه زندگی، گاه اجرایی متفاوت می‌تواند از دل تکرار دایمی راه گریزی بیابد، از روندهای پیشین و ذهنیت‌های موجود و کلیشه‌های کهنه فاصله بگیرد و با گسستن دور تکرار دایمی، امری تازه و نو را به نمایش بگذارند.
نام‌ها، القاب و اشباح گذشتگان دایما بر ذهن و دوش زندگان سنگینی‌ می‌کند. گاه می‌توان از ارواح آنان مدد گرفت و حتی نام‌هایشان را به عاریت گرفت و در قالب امر نو در صحنه جدید تاریخ، نمایش تازه را به اجرا درآورد و گاه همچون شازده احتجاب و ابلوموف می‌توان زیر قدرت سهمگین‌شان فرسوده شد و از فرط ضعف به رویا و دامان گذشتگان پناه ‌برد تا آنها دایما خود را تکرار کنند. ابلوموف نیز به رویا می‌رود و گذشته برایش دایما تکرار می‌شود. او به یاد می‌آورد آن هنگام که پسربچه‌ای سرزنده و سرکش بود تنها خود را با طبیعت آبلوموفوکا هماهنگ می‌دانست تا به آن حد که تنها تابستان را ناظر بر عشق خود به اولگا در نظر می‌گرفت، سنگینی تصویر طبیعی آبلوموفوکا آن‌چنان بود که امکان هرگونه تحرکی از ابلوموف سلب شده بود و این دقیقا همان وضعی بود که شازده احتجاب با آن مواجه بود که تمامی اجراهایش- که فی‌الواقع اجرایی ثابت و فیکس بود - حداکثر، دری می‌شد که تنها رو به گذشته باز می‌شد اما با این حال گشودن این در نیز رهایی از آنجا نبود که بالعکس تنها قدرت و نیروی گذشتگان را بیشتر می‌کرد. به همین دلیل هم، شازده احتجاب کاری نداشت جز آنکه در اندیشه حفظ جهان خود به رویا فرو رود و مرگ خود را انتظار بکشد. اولین کلمه‌های داستان شازده احتجاب در اشاره به رخوت و به رویا فرورفتنش با این جمله آغاز می‌شود «شازده احتجاب توی همان صندلی راحتی‌اش فرو رفته بود و پیشانی داغش را روی دوستون گذاشته بود و سرفه می‌کرد.»8
آنچه ابلوموف و شازده احتجاب را به وضعیتی کمدی، آن هم به‌گونه‌ای کمدی فلاکت‌آور و نه تراژدی بزرگ که از آن انسان‌های دیگر است، می‌کشاند، همانا ناهمزمانی ایده و دریافتن زمان برای اجرایی متفاوت است. به بیانی دیگر هم ابلوموف و هم شازده احتجاب می‌خواهند همچنان خود را در موقعیت سوژه مقتدر ببینند که گویا هنوز از حشمت و جبروت گذشته برخوردارند و می‌توانند دنیا را از درون همان مناسبات گذشته تفسیر کنند، درصورتی‌که دنیایی متفاوت، اجرایی متفاوت می‌طلبد.
پی‌نوشت‌:
1، 2، 3، 4، 5، 6. شازده احتجاب،‌ هوشنگ گلشیری
7،‌ 8. ایوان گنجاروف،‌ حشمت کامرانی
«شازده احتجاب سنگینی عظیم سرش را بردست‌هایش حس کرد، دست‌هایش می‌لرزید»:1
شازده احتجاب می‌دانست که نام‌ها، القاب و گذشته‌ها حی‌وحاضر و حتی حاضرتر از زنده‌ها و زنده‌تر از او به زندگی ادامه می‌دهند و او نمی‌تواند خود را از سیطره سهمگین آنان دور کند. «شازده احتجاب می‌دانست که فایده‌ای ندارد، که نمی‌تواند، که پدربزرگ همیشه مثل همان عکس سیاه‌وسفیدش خواهد ماند، مثل پوستی که توی آن کاه کرده باشند، سطحی که دور از او و در آن‌همه کتاب و عکس و روایت‌های متناقض به زندگی‌اش ادامه خواهد داد.»2
رمان شازده احتجاب از یک‌نظر بیان دقیق و کامل ناتوانی است، این ناتوانی خود را در سیطره حضور سنگین «گذشته» به نمایش درمی‌آورد، حضور سنگین گذشته شازده احتجاب را ناتوان کرده است، او باجود آنکه با صدای بلند می‌گوید‌«باید کاری بکنم»3 ناتوان از هر کاری است، گذشتگان با تمامی وزن خود، پا بر دوش شازده احتجاب گذاشته‌اند تا به آن حد که، امکان هر تحرکی را از او سلب کرده‌اند. در این میانه شازده احتجاب میراث‌دار خاطره‌ها، القاب، عناوین و تصاویر اجداد گذشته، تنها سنگینی عظیم سرش را بر دست‌هایش حس می‌کند و دست‌هایش از این بابت می‌لرزد.
با شازده احتجاب در ادبیات معاصر فارسی است که درمی‌یابیم راه گریز از گذشته بسته است، که از گذشته گریزی نیست، اما این موضوع در عین حال به منزله آن هم نیست که آدمیان تماما در گذشته «حبس» می‌شوند. نیروی مقدر تاریخ از یک‌طرف و توانایی و ناتوانی آدمی برای تغییر وضع خود از طرفی دیگر، زندگی را مشابه صحنه تئاتری کرده است که سرنوشت آدمی روی صحنه یا به‌عنوان تراژدی بزرگ رقم می‌خورد یا آنکه به کمدی فلاکت‌بار منجر می‌شود.
اکنون هرگاه زندگی را همچون صحنه تئاتر در نظر آوریم - که البته بی‌شباهت به آن هم نیست - در این صورت صحنه زندگی از ایده تئاتر پیروی می‌کند. در تئاتر مقوله «تکرار» اهمیت اساسی دارد، علاوه بر آن، تئاتر از طریق «تکرار اجرا» تداوم می‌یابد. اما این تکرار لزوما به معنای ثابت و نعل‌به‌نعل پرده‌ها و نقش‌های ثابت گذشته نیست، بنابراین هر اجرا پتانسیل آن را دارد که به تکراری متفاوت از اجراهای قبل بدل شود. از طرفی دیگر اساسا مساله تئاتر و زندگی در حیطه تاریخ آن است که آیا اجرای ناگزیر و مکرر یک‌متن، تفاوت بالقوه‌ای را که در بطن آن پنهان است، فعلیت می‌بخشد؟ به بیانی ساده‌تر در جهان تئاترگونه‌ای که هرکس در آن نقشی ایفا می‌کند آیا این امکان وجود دارد که از بطن تکرار، شکل جدید و متفاوتی از زندگی به اجرا درآید؟ شکل متفاوتی از اجرا در صحنه تئاتر و تاریخ را همچنین می‌توان نقطه عطفی در نظر آورد که آدمی را درعین‌حال از بار سنگین گذشتگان رهایی می‌بخشد.
شازده احتجاب می‌داند که نمی‌تواند کاری کند، که نسلش رو به زوال است؛ او که انرژی‌اش برای تداوم زندگی به پایان رسیده، تنها می‌خواهد با نوستالژی‌های غم‌افزا که حتی از آنها دیگر به وجد هم نمی‌آید تشفی‌خاطری بیابد «می‌خواست بداند به‌خاطر خودش و فخرالنسا هم که شده بود می‌خواست بفهمد که پشت آن پوست، پشت آن سایه‌روشن عکس و لابه‌لای سطور آن همه کتاب... چه نهفته است؟»4
اجرای نقشی متفاوت در تئاتر زندگی، نقشی است که پتانسیل‌های واپس‌زده شده را با امیدهای بربادرفته یکجا و توامان، آن هم در لحظه حال به نمایش درآورد. این اجرا لاجرم بر ضرورت تفاوت تاکید می‌کند اما ناتوانی شازده احتجاب توجیه مهمی برای انجام‌ندادن هر کار متفاوتی است. گلشیری این ناتوانی را در حال و مزاج جسمی وخیم شازده به نمایش درمی‌آورد: او که دایما سرفه می‌کند، بر عصا تکیه می‌زند و با وجود اینکه سن زیادی ندارد، پیر و فرتوت است. او ناتوان است؛ ناتوان از اینکه خط گریزی پیدا کند تا لااقل خود را از زیر نگاه شماتت‌بار پدربزرگ، مادربزرگ، پدر و مادر و حتی همسرش فخرالنسا رهایی بخشد، گلشیری از این بیماری مزمن به عنوان «تب اجدادی»5 نام می‌برد. تبی که لحظه‌ای رهایش نمی‌کند و از او یک‌نقش ثابت را طلب می‌کند. اینگونه می‌شود که «گذشته» برای شازده احتجاب به‌هیچ‌عنوان به دستمایه‌ای برای تداوم منجر نمی‌شود «تو خیلی عقبی، شازده، پس کی می‌خوای شروع کنی هان؟»6
در عالم ادبیات پدیده‌‌ای همچون شازده احتجاب را می‌توان با ابلوموف مقایسه کرد، ایوان گنجاروف نویسنده کتاب در توصیف شخصیت ابلوموف از گردش ایام طبیعت و تکرار آن استفاده می‌کند، به بیانی دیگر گنجاروف گردش ایام طبیعت و تکرار آن را نماد گردش زندگی ابلوموف قرار داده، این موضوع البته به منزله آن است که ضرباهنگ تغییر احوالات ابلوموف با ضرباهنگ طبیعت همگام می‌شود و زمان همچون گذر روز و شب و تغییر فصول تکرار و دایما تکرار می‌شود «... و اندیشه‌ها ناگهان در درونش به جولان درمی‌آیند و مثل امواج دریا به مغزش هجوم می‌آورند. سپس اندیشه‌ها به‌صورت اهداف درمی‌آیند و خونش را به جوش می‌آورند، عضلاتش کشیده و رگ‌هایش منقبض می‌شوند و اهداف به تلاش مبدل می‌شود، او به تحریک‌ نیرویی درونی، موقعیت خویش را دو یا سه‌بار در ظرف یک‌دقیقه عوض می‌کند... اما صبح به سرعت سپری می‌شود، روز افول می‌کند و همراه با آن نیروهای تحلیل‌رفته در ابلوموف به رخوت می‌گرایید.»7 گنجاروف نیز از نیروهای تحلیل‌رفته در ابلوموف سخن می‌گوید به همین دلیل نیز در ابلوموف همچون شازده احتجاب هیچ دگرگونی و مداومتی شکل نمی‌گیرد، حتی عشق ابلوموف نیز همراه با ضرباهنگ طبیعی تنظیم می‌شود مثلا عشق او به اولگا زمان یک تابستان را دارد و به‌محض آنکه تابستان به پایان می‌رسید و پاییز می‌آمد عشقش نیز گرمی خود را از دست می‌داد و به دوره سرما و زوال می‌رسید.
مساله اصلا آن نیست که همه‌چیز تکرار می‌شود، البته که همه‌چیز تکرار می‌شود، تکرار بنیادی‌ترین قدرت حیات است اما تفاوت که از دل تکرار بیرون می‌آید نیز بنیادی‌ترین قدرت‌ حیات است. مساله تماما آن است که در اجراهای مدام و بی‌وقفه زندگی، گاه اجرایی متفاوت می‌تواند از دل تکرار دایمی راه گریزی بیابد، از روندهای پیشین و ذهنیت‌های موجود و کلیشه‌های کهنه فاصله بگیرد و با گسستن دور تکرار دایمی، امری تازه و نو را به نمایش بگذارند.
نام‌ها، القاب و اشباح گذشتگان دایما بر ذهن و دوش زندگان سنگینی‌ می‌کند. گاه می‌توان از ارواح آنان مدد گرفت و حتی نام‌هایشان را به عاریت گرفت و در قالب امر نو در صحنه جدید تاریخ، نمایش تازه را به اجرا درآورد و گاه همچون شازده احتجاب و ابلوموف می‌توان زیر قدرت سهمگین‌شان فرسوده شد و از فرط ضعف به رویا و دامان گذشتگان پناه ‌برد تا آنها دایما خود را تکرار کنند. ابلوموف نیز به رویا می‌رود و گذشته برایش دایما تکرار می‌شود. او به یاد می‌آورد آن هنگام که پسربچه‌ای سرزنده و سرکش بود تنها خود را با طبیعت آبلوموفوکا هماهنگ می‌دانست تا به آن حد که تنها تابستان را ناظر بر عشق خود به اولگا در نظر می‌گرفت، سنگینی تصویر طبیعی آبلوموفوکا آن‌چنان بود که امکان هرگونه تحرکی از ابلوموف سلب شده بود و این دقیقا همان وضعی بود که شازده احتجاب با آن مواجه بود که تمامی اجراهایش- که فی‌الواقع اجرایی ثابت و فیکس بود - حداکثر، دری می‌شد که تنها رو به گذشته باز می‌شد اما با این حال گشودن این در نیز رهایی از آنجا نبود که بالعکس تنها قدرت و نیروی گذشتگان را بیشتر می‌کرد. به همین دلیل هم، شازده احتجاب کاری نداشت جز آنکه در اندیشه حفظ جهان خود به رویا فرو رود و مرگ خود را انتظار بکشد. اولین کلمه‌های داستان شازده احتجاب در اشاره به رخوت و به رویا فرورفتنش با این جمله آغاز می‌شود «شازده احتجاب توی همان صندلی راحتی‌اش فرو رفته بود و پیشانی داغش را روی دوستون گذاشته بود و سرفه می‌کرد.»8
آنچه ابلوموف و شازده احتجاب را به وضعیتی کمدی، آن هم به‌گونه‌ای کمدی فلاکت‌آور و نه تراژدی بزرگ که از آن انسان‌های دیگر است، می‌کشاند، همانا ناهمزمانی ایده و دریافتن زمان برای اجرایی متفاوت است. به بیانی دیگر هم ابلوموف و هم شازده احتجاب می‌خواهند همچنان خود را در موقعیت سوژه مقتدر ببینند که گویا هنوز از حشمت و جبروت گذشته برخوردارند و می‌توانند دنیا را از درون همان مناسبات گذشته تفسیر کنند، درصورتی‌که دنیایی متفاوت، اجرایی متفاوت می‌طلبد.
پی‌نوشت‌:
1، 2، 3، 4، 5، 6. شازده احتجاب،‌ هوشنگ گلشیری
7،‌ 8. ایوان گنجاروف،‌ حشمت کامرانی

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.