|

نگاهی به کتاب «قهقهه شهریاری»

شهریار نیچه‌ای باتای

سهند ستاری

با سورئالیسم کار را شروع کنیم؛ جریانی که ژرژ باتای در آغاز راه با آن همراه بود. سورئالیست‌ها در جست‌وجوی پیوندی میان فضای درونی از یک‌سو و فضای طبیعت فیزیکی و فضای اجتماعی [ارتباط و گفتار] از سوی دیگر بودند. آنها به‌دنبال ترکیبی خیالی میان فضای درونی و فضای طبیعت و اجتماعی بودند. در‌ حالی‌که سورئالیسم را به‌عنوان جنبشی ادبی می‌شناسیم، اما امروز شماری از ادعاهایی که در نیم‌قرن گذشته مطرح کرده بود رنگ باخته‌ است: جایگزینی شعر به‌جای سیاست، سیاست‌زدگی شعر و جست‌وجو برای رازگشایی استعلایی. اگرچه همراهی باتای با سورئالیست‌ها دیری نپایید، اما این ادعاها همان نقاطی است که باتای سیاست خود را با ایده درون‌ماندگاری در آنجا دنبال کرد. برای مثال آندره برتون در رمان «عشق دیوانه» می‌نویسد: «انگار که شب عمیق هستی انسانی ناگهان سوراخ شده بود، انگار که ضرورت طبیعی رضایت داده بود که به ضرورتی منطقی تبدیل ‌شود و تمام چیز‌ها را به شفافیتی کامل اندازد.» همانطور که خود برتون نیز اشاره می‌کند بنا بود پروژه‌ای با ریشه هگلی تنها از طریق اضافه‌بار عاطفی و بنابراین ذهنی، از طریق ستایش بیش از حد نماد‌ها تعقیب شود. درواقع تحریف یا ارجاع‌سازی صرفا زبانی در رابطه میان سوژه‌های جمعی [مردم]. همان چیزی که سورئالیست‌ها کوشیدند در حوزه زندگی روزمره بار معنا را بر آن اضافه کنند، هرچند نتوانستند چیزی را تغییر دهند.
از این‌رو، رابطه باتای با سورئالیسم رابطه‌ای پیچیده بود. او هرگز عضو رسمی هیچ‌یک از گروه‌های سورئالیستی نبود، هرچند با برخی افراد این حلقه از جمله آندره برتون، رابطه نزدیکی داشت. باتای با آنها بود ولی با تمام دلبستگی‌هایش از آنها دور شد و با آنها نماند. شاید به یک دلیل روشن: هیچ راهی به‌تنهایی به میانجی زبان برای جهش از مبادله کالا‌ها به مصرف آنها وجود نداشته و ندارد. برای باتای سورئالیست‌ها به حد کافی خواست فراروی نداشتند. آنها به متعلقات استعلایی‌شان می‌نازیدند، اما می‌ترسیدند به طراز بنیادین مسایلی چون کام‌جویی بپردازند. اگرچه در دهه 1930 باتای و برتون همزمان با اتفاقات سیاسی آن دوره، با هم سازمانی سیاسی‌ علیه فعالان جناح راست سیاسی فرانسه تشکیل دادند، اما این سازمان عمری کوتاه داشت. با تمام این اوصاف در دهه 1950، زمانی‌که سورئالیسم از هر منظر و منظوری، جنبشی مرده به حساب می‌آمد، باتای از اهمیت این سنت دفاع کرد. و ایده‌های سیاسی خود را بسط داد. از این‌رو، روش باتای حتی با جدایی کامل از سورئالیست‌ها نیز شیوه آستانه‌نشینان بود؛ آستانه‌نشین سورئالیسم.
با این حال روش باتای، شیوه‌ای نیچه‌ای بود؛ شیوه او طغیانی و مخرب بود. باتای اختلافات را برجسته می‌کرد و درواقع به‌جای آنکه به‌دنبال پرکردن شکاف‌ها باشد آنها را وسیع‌تر می‌ساخت تا آن «لحظه»ای که جرقه ناگهانی احساس/قصد از یک‌سو به سوی دیگر بجهد؛ از زمین به خورشید، از شب به روز، از زندگی به مرگ و به همین‌سان از امر منطقی به غیرمنطقی، از امر بهنجار به امر نابهنجار. از این‌رو، در باتای تمامیت فضای ذهنی، فیزیکی، اجتماعی تا جایی‌که مرکز و پیرامون از یکدیگر متمایزند، به نحو غم‌انگیزی درک می‌شود؛ هرچند مرکز واقعیت غم‌انگیز خودش را دارد. مهم‌ترین مساله‌ای که محور اندیشه سیاسی او را شکل می‌دهد.
باتای در کالج جامعه‌شناسی ایده‌های هگل و نیچه را خوانده بود. از این‌رو، نیچه و هگل پس‌زمینه هر آن چیزی است که باتای درباره آن نوشت و اندیشید. درک سیاسی او نیز در سایه تفسیر خاصی است که از آنها داشت. آنچه از هگل اقتباس کرد، رابطه میان خود و دیگری بود و نسبت این ارتباط با خشونت. و درست در زمانی‌که فاشیسم در آلمان، نیچه را متفکری برای خود و نازیسم می‌دانست، باتای در فرانسه نیچه را به‌عنوان متفکری ضد‌فاشیست معرفی کرد. برای باتای «اراده به قدرت» نیچه‌ای به معنای خواست بازپس‌گیری انرژی عظیم ضمیر یک فرد است و منع آن از حرکت به‌سوی قدرتی است که ویرانگر و سلطه‌گر خواهد بود. باتای کوشید با این تفسیر از هگل و نیچه، بفهمد چرا بعد از انقلاب مارکسیستی و جنبش‌های آوانگارد، در اتحاد جماهیر شوروی استالینیسم بر سر کار آمد و در ایتالیا و آلمان فاشیسم. البته برای باتای، گفتار فاشیسم در وجود انسان، محرکی برای قربانی‌کردن خود بنا می‌کند، ولی او مشخص نمی‌کند از خود‌گذشتگی مطرح‌شده در این گفتار اصیل نیست، بلکه به معنای قربانی‌شدن برای و در راه پیشوا است. با این‌حال کلیت تفکر سیاسی باتای را می‌توان در همین اثنا جست‌وجو کرد.
اخیرا مجموعه مقالاتی از باتای درباره سیاست با عنوان «قهقهه شهریاری» منتشر شده است؛ کتابی که منتخبی از مقالات سیاسی یا متن‌هایی است که باتای به مساله سیاست پرداخته. مقالاتی که در این کتاب جمع‌آوری شده به دوره‌های مختلف فکری او و فعالیت‌های سیاسی‌اش بازمی‌گردد. هرچند این متون بیشتر به دوره‌های فعالیت سیاسی باتای تعلق دارد؛ متونی سیاسی که برخاسته از خواست سیاسی رادیکال و انقلابی باتای بود. باتای در تمام آثارش، در پی تجربه‌های انسانی‌ است؛ تجربه‌هایی که حدود تفکر را آشکار می‌کند. از این‌رو، بر تجربه‌هایی تاکید داشت که فراتر از ساحت بازنمایی در زبان است: قهقهه، عشق اروتیک، قربانی‌کردن و اتحاد عرفانی؛ درواقع همان تجربیاتی که او را از سورئالیست‌ها دور کرد. از سوی دیگر مهم‌ترین مفهوم اندیشه سیاسی باتای، «شهریاری [حاکمیت]» است؛ مفهومی که نباید با شهریار ماکیاولی خلط شود. چرا که شهریار باتای دو سویه فردی و جمعی دارد. شهریار باتای آری‌گوی به حیات و ابرانسان است و در جایگاه جمعی خواست تصرف ابژه‌ای را ندارد. شهریار باتای پیرو نیچه‌ای است که تاکیدش بر درون‌ماندگاری است و تمام وجوه هستی را چیزی جز درجات گوناگونی از فشردگی خواست قدرت یا حیات بیشتر یا خلاقیت نمی‌داند. اگرچه به نظر می‌رسد با انتخابی زهدآمیز مواجهیم. چرا که با این تعبیر، امر کثیر در متن یک درون‌ماندگاری یا در متن گونه‌ای تک‌صدایی وجود گرفتار می‌شود. به‌هرحال، به‌نظر می‌رسد مترجمان، عنوان «قهقهه شهریاری» را از ترکیب دو ساحت تفکر سیاسی باتای به دست آورده‌اند. این کتاب از دو بخش تشکیل شده: بخش نخست، متن‌های خود باتای است و بخش دوم، متن‌هایی از آلن اس. وایس و ژولی ویلسون درباره باتای. در این کتاب مفهوم شهریاری در باتای در سنت نیچه - به‌عنوان فیلسوف فرهنگ - بررسی شده است.
با سورئالیسم کار را شروع کنیم؛ جریانی که ژرژ باتای در آغاز راه با آن همراه بود. سورئالیست‌ها در جست‌وجوی پیوندی میان فضای درونی از یک‌سو و فضای طبیعت فیزیکی و فضای اجتماعی [ارتباط و گفتار] از سوی دیگر بودند. آنها به‌دنبال ترکیبی خیالی میان فضای درونی و فضای طبیعت و اجتماعی بودند. در‌ حالی‌که سورئالیسم را به‌عنوان جنبشی ادبی می‌شناسیم، اما امروز شماری از ادعاهایی که در نیم‌قرن گذشته مطرح کرده بود رنگ باخته‌ است: جایگزینی شعر به‌جای سیاست، سیاست‌زدگی شعر و جست‌وجو برای رازگشایی استعلایی. اگرچه همراهی باتای با سورئالیست‌ها دیری نپایید، اما این ادعاها همان نقاطی است که باتای سیاست خود را با ایده درون‌ماندگاری در آنجا دنبال کرد. برای مثال آندره برتون در رمان «عشق دیوانه» می‌نویسد: «انگار که شب عمیق هستی انسانی ناگهان سوراخ شده بود، انگار که ضرورت طبیعی رضایت داده بود که به ضرورتی منطقی تبدیل ‌شود و تمام چیز‌ها را به شفافیتی کامل اندازد.» همانطور که خود برتون نیز اشاره می‌کند بنا بود پروژه‌ای با ریشه هگلی تنها از طریق اضافه‌بار عاطفی و بنابراین ذهنی، از طریق ستایش بیش از حد نماد‌ها تعقیب شود. درواقع تحریف یا ارجاع‌سازی صرفا زبانی در رابطه میان سوژه‌های جمعی [مردم]. همان چیزی که سورئالیست‌ها کوشیدند در حوزه زندگی روزمره بار معنا را بر آن اضافه کنند، هرچند نتوانستند چیزی را تغییر دهند.
از این‌رو، رابطه باتای با سورئالیسم رابطه‌ای پیچیده بود. او هرگز عضو رسمی هیچ‌یک از گروه‌های سورئالیستی نبود، هرچند با برخی افراد این حلقه از جمله آندره برتون، رابطه نزدیکی داشت. باتای با آنها بود ولی با تمام دلبستگی‌هایش از آنها دور شد و با آنها نماند. شاید به یک دلیل روشن: هیچ راهی به‌تنهایی به میانجی زبان برای جهش از مبادله کالا‌ها به مصرف آنها وجود نداشته و ندارد. برای باتای سورئالیست‌ها به حد کافی خواست فراروی نداشتند. آنها به متعلقات استعلایی‌شان می‌نازیدند، اما می‌ترسیدند به طراز بنیادین مسایلی چون کام‌جویی بپردازند. اگرچه در دهه 1930 باتای و برتون همزمان با اتفاقات سیاسی آن دوره، با هم سازمانی سیاسی‌ علیه فعالان جناح راست سیاسی فرانسه تشکیل دادند، اما این سازمان عمری کوتاه داشت. با تمام این اوصاف در دهه 1950، زمانی‌که سورئالیسم از هر منظر و منظوری، جنبشی مرده به حساب می‌آمد، باتای از اهمیت این سنت دفاع کرد. و ایده‌های سیاسی خود را بسط داد. از این‌رو، روش باتای حتی با جدایی کامل از سورئالیست‌ها نیز شیوه آستانه‌نشینان بود؛ آستانه‌نشین سورئالیسم.
با این حال روش باتای، شیوه‌ای نیچه‌ای بود؛ شیوه او طغیانی و مخرب بود. باتای اختلافات را برجسته می‌کرد و درواقع به‌جای آنکه به‌دنبال پرکردن شکاف‌ها باشد آنها را وسیع‌تر می‌ساخت تا آن «لحظه»ای که جرقه ناگهانی احساس/قصد از یک‌سو به سوی دیگر بجهد؛ از زمین به خورشید، از شب به روز، از زندگی به مرگ و به همین‌سان از امر منطقی به غیرمنطقی، از امر بهنجار به امر نابهنجار. از این‌رو، در باتای تمامیت فضای ذهنی، فیزیکی، اجتماعی تا جایی‌که مرکز و پیرامون از یکدیگر متمایزند، به نحو غم‌انگیزی درک می‌شود؛ هرچند مرکز واقعیت غم‌انگیز خودش را دارد. مهم‌ترین مساله‌ای که محور اندیشه سیاسی او را شکل می‌دهد.
باتای در کالج جامعه‌شناسی ایده‌های هگل و نیچه را خوانده بود. از این‌رو، نیچه و هگل پس‌زمینه هر آن چیزی است که باتای درباره آن نوشت و اندیشید. درک سیاسی او نیز در سایه تفسیر خاصی است که از آنها داشت. آنچه از هگل اقتباس کرد، رابطه میان خود و دیگری بود و نسبت این ارتباط با خشونت. و درست در زمانی‌که فاشیسم در آلمان، نیچه را متفکری برای خود و نازیسم می‌دانست، باتای در فرانسه نیچه را به‌عنوان متفکری ضد‌فاشیست معرفی کرد. برای باتای «اراده به قدرت» نیچه‌ای به معنای خواست بازپس‌گیری انرژی عظیم ضمیر یک فرد است و منع آن از حرکت به‌سوی قدرتی است که ویرانگر و سلطه‌گر خواهد بود. باتای کوشید با این تفسیر از هگل و نیچه، بفهمد چرا بعد از انقلاب مارکسیستی و جنبش‌های آوانگارد، در اتحاد جماهیر شوروی استالینیسم بر سر کار آمد و در ایتالیا و آلمان فاشیسم. البته برای باتای، گفتار فاشیسم در وجود انسان، محرکی برای قربانی‌کردن خود بنا می‌کند، ولی او مشخص نمی‌کند از خود‌گذشتگی مطرح‌شده در این گفتار اصیل نیست، بلکه به معنای قربانی‌شدن برای و در راه پیشوا است. با این‌حال کلیت تفکر سیاسی باتای را می‌توان در همین اثنا جست‌وجو کرد.
اخیرا مجموعه مقالاتی از باتای درباره سیاست با عنوان «قهقهه شهریاری» منتشر شده است؛ کتابی که منتخبی از مقالات سیاسی یا متن‌هایی است که باتای به مساله سیاست پرداخته. مقالاتی که در این کتاب جمع‌آوری شده به دوره‌های مختلف فکری او و فعالیت‌های سیاسی‌اش بازمی‌گردد. هرچند این متون بیشتر به دوره‌های فعالیت سیاسی باتای تعلق دارد؛ متونی سیاسی که برخاسته از خواست سیاسی رادیکال و انقلابی باتای بود. باتای در تمام آثارش، در پی تجربه‌های انسانی‌ است؛ تجربه‌هایی که حدود تفکر را آشکار می‌کند. از این‌رو، بر تجربه‌هایی تاکید داشت که فراتر از ساحت بازنمایی در زبان است: قهقهه، عشق اروتیک، قربانی‌کردن و اتحاد عرفانی؛ درواقع همان تجربیاتی که او را از سورئالیست‌ها دور کرد. از سوی دیگر مهم‌ترین مفهوم اندیشه سیاسی باتای، «شهریاری [حاکمیت]» است؛ مفهومی که نباید با شهریار ماکیاولی خلط شود. چرا که شهریار باتای دو سویه فردی و جمعی دارد. شهریار باتای آری‌گوی به حیات و ابرانسان است و در جایگاه جمعی خواست تصرف ابژه‌ای را ندارد. شهریار باتای پیرو نیچه‌ای است که تاکیدش بر درون‌ماندگاری است و تمام وجوه هستی را چیزی جز درجات گوناگونی از فشردگی خواست قدرت یا حیات بیشتر یا خلاقیت نمی‌داند. اگرچه به نظر می‌رسد با انتخابی زهدآمیز مواجهیم. چرا که با این تعبیر، امر کثیر در متن یک درون‌ماندگاری یا در متن گونه‌ای تک‌صدایی وجود گرفتار می‌شود. به‌هرحال، به‌نظر می‌رسد مترجمان، عنوان «قهقهه شهریاری» را از ترکیب دو ساحت تفکر سیاسی باتای به دست آورده‌اند. این کتاب از دو بخش تشکیل شده: بخش نخست، متن‌های خود باتای است و بخش دوم، متن‌هایی از آلن اس. وایس و ژولی ویلسون درباره باتای. در این کتاب مفهوم شهریاری در باتای در سنت نیچه - به‌عنوان فیلسوف فرهنگ - بررسی شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.