اشاراتی درباره «خانه پدری»کیانوش عیاری
هزارتوی پدری
سعید احمدی
عناصری مانند تشبیه، مجاز، تناقض و استعاره در ذات اثر هنری نهفته است و اینکه گفته شود در «خانه پدری»، «خانه» مجازی خاص از عام خانههای ایران است، حرف تازهای نیست و نمیتوان با این روند به آشکار شدن رازهای فیلم کمکی کرد یا اگر تاریخ خانواده را تاریخ تحول رفتارهای جمعی یا جایگاه زنان ایران بدانیم، تمامی این موارد در لایههای سطحی فیلم قرار دارند و هر تماشاگری قادر به درک آن است. نوشتن درباره جنبه تخریبی «تعصبهای بیجا» یا تحول «جایگاه زنان ایران در صدسال اخیر» همگی بحثهایی خارج از نقد سینمایی است که منتقد را به بیراهه میبرد. باید ببینیم عیاری از چه تمهیداتی استفاده کرده تا بتواند حسی عمیق در مخاطب خود ایجاد کند. ریشههای این شگردها کجاست و از چه دریچهای وارد خانه پدری شدهاند؟ با توجه به تکرار دو عنصر اساسی در فیلم، یعنی فضا و شخصیتها (که در عین حال در طول دوران پیر میشوند) قطعا اگر بتوانیم به رازهای این دو پی ببریم، بخش مهمی از فیلم را درک خواهیم کرد.
1- فضاسازی
مهمترین وجه فضای خانه که از ابتدا تا انتها ساکن میماند، درهایی است که سراسر خانه را احاطه کردهاند. نهتنها آغاز تکتک اپیزودها، بلکه تیتراژ ابتدایی، اساسا تاکیدی است بر اهمیت بنیادین دلالتهای ضمنی «دربهای خانه». تصویر شماره یک که مربوط به یکی از خانههای قدیمی تهران است و قرابت ظاهری بسیاری با «خانه پدری» دارد، باعث میشود درکی ملموستر از نقش معماری در شکلگیری ماهیت سینمایی این فیلم داشته باشیم. شکی نیست که یکی از خصایص منحصر به فرد سینما، ایجاد حس حرکت در فضاست بهطوری که روحی انسانی در فضا دمیده میشود و آن را صاحب بعد چهارم میکند. در اثر مورد بحث ما فضا یک چهارضلعی ساده است، که طبیعتا بهدلیل معبر باریکی که تا در اصلی خانه دارد، شبیه زندان است. بهطوری که حتی آن حوض آب هم نمیتواند طراواتی خاص به خانه دهد، اولین باری هم که در فیلم شاهد استفاده از آب حوض هستیم، مربوط به شستن دست پدر خانه بعد از قتل دخترش است. بیروح بودن درختان هم نیازی به شاهد ندارد. اما در این میان دیوارها و درها هستند که مخاطب را در حسی عمیق فرومیبرند. تعداد بیشمار درها و پنجرهها، که با رفت و آمدهای اهالی خانه بیشتر آنها مورد تاکید قرار گرفتهاند، راه را برای گشایش راز این فیلم بازمیکنند. این همه راه برای وارد شدن، این خانه را به «هزارتویی بیانتها» تبدیل کرده است. اما آیا جز این است که هر پیچیدگی ظاهری برای پنهانکردن رازی بهکار گرفته میشود؟ این هزارتو اعضای خانواده را در میان درها و پنجرههای بیشمار خانه سرگردان میکند و کاری میکند که در زمانی حدود 80سال تنها چهاربار به مرز کشف راز برسند. خب! عنوان فیلم میگوید: این هزارتو، هزارتویی است که پدر خانه ایجاد کرده است؛ هزارتویی که در این خانه برای پنهان کردن راز توسط پدر ایجاد شده، شبیه آن هزارتویی است که در ناخودآگاه هر شخصی بهدلیل حضور پدر ایجاد میشود و راه را برای عقدهگشایی روانی سخت میکند که این مساله میتواند ما را به خوانشی روانکاوانه از این فضا برساند. نقطه ورود میتواند این گزاره باشد که از نظر لکان پدر خشمگین فروید تبدیل به «نام پدر» یا «قانون پدر» یا گاهی فقط قانون میشود. برای ورود به نظم نمادین تبعیت از قوانین زبان قانون پدر الزامی است» اما در این مجال اندک تنها میتوان گفت قوانین پدر در این خانه از طریق فضایی وضع شدهاند که حتی بعد از مرگ وی باقی میماند. این فضا ابتدا هزارتویی است که راه را برای پیدا کردن راز خانه سخت میکند و سپس تبدیل به قفلی میشود که به در «اتاق مرگ» زده میشود. در مرحله بعد دیواری میشود که بهطورکامل آن اتاق را از چرخه خانه محو میکند اما توسط پسر محتشم نابود میشود. توجه داشته باشیم که خانه به دلیل ساخت بنایی جدید ویران میشود. «نوسازی و بهینهسازی فضای شهر» قوانینی است که توسط نهادهای مهم کشوری ایجاد شده است. یعنی اگر پدر خشن در تداوم خشونتهای جمعی آن دوران علیه کودکان و زنان، چنین سیاستی را اتخاذ کرده، ویرانی آن هم به دلیل قوانینی است که در لایههای زیرین جامعه معاصر فرمان به نوسازی ظاهر و حذف سنتهای غلط میدهند. یعنی همانطور که پدر محتشم تحت تاثیر قوانین فرهنگی دوران خودش این سلطه را ایجاد کرده بود، محتشم هم در راستای قوانین جامعه جدید دستور به ویرانی این خانه میدهد. ویرانی هزارتوی پدری. فقط باید آن «نشانه پنهان» را برای همیشه از هزارتو خارج کرد چراکه هزارتو تنها برای تحکیم نظام سلطه و پنهانکردن راز وجود داشت، حال که رازی نیست و زن و کودکی نیست، هزارتو هم نابود میشود. هزارتویی که تا زمان ویرانی خانه گریبان همه نوادگان را گرفته و آنها را در موقعیتی متناقض قرار داده است، در عین اینکه نباید از آن آگاه باشند، باید مراقب باشند که کسی از ماجرا خبردار نشود.
با توجه به دلایل فوق میتوان دلیل مقاومت عیاری در مقابل حذف صحنه قتل را متوجه شد. اگر این صحنه حذف شود، اساس این فضا، معماری و روحی که در آن جاری است زیرسوال میرود و مخاطب فریب گریههای پدر بر قبر دختر را خواهد خورد. اگر سوالی در مورد پلان پایانی هر اپیزود که در آن مردی از اعضای خانه از پنجره زیرزمین حیاط را تماشا میکرد داشته باشید، باید بگویم «تنها زمانی میتوانید روشنایی را ببینید که خودتان در تاریکی ایستاده باشید.» بنابراین عیاری یک راز را در فضایی رازآلود پنهان میکند تا هر مخاطبی که به فیلم نگاه میکند از اینکه همه چیز را میداند، دلآزرده نشده و ناخودآگاهش با رازهای فضا درگیر شود. در بخش بعدی تقابل زنان و مردان خاندان را در چارچوب این فضا شرح خواهم داد.
2- شخصیتپردازی
برای اینکه ارتباط بین دو بخش مقاله حفظ شود، از دیالوگی شروع میکنم که در اپیزود سوم، وقتی اتاق را خالی میکنند، حین خروج، خواهر محتشم به برادر و پدرش میگوید: «شما دو تا چرا نمیمیرین!؟ » نکته عجیب واکنش پدر است. با آرامش تمام میگوید: «باشه... باشه» و دخترش را به آرامی به بیرون اتاق راهنمایی میکند. این آرامش یک پدر مهربان نیست. بیشتر شبیه آرام بودن دیکتاتورهایی است که موقع صادرکردن دستور قتلعام، در آرامترین حالت ممکن روی صندلی نشستهاند. آرامش پدر در مقابل دختری که مرگ خواهرش را تجربه کرده، دودلیل مهم دارد که در تقابلهایی که میان مردها و زنان فیلم رخ میدهد، نقش اصلی را بازی میکنند: 1- آنجا اتاقی است که مرد همه خشونت و قساوت خود را به بیرحمانهترین شکل ممکن، نشان داده و به واسطه کشتن جنس مخالف و ضعیفتر به اقتدار ابدی رسیده و برای یادآوری آن نیازی به داد و فریاد ندارد. 2- آنها هنوز در خانهای زندگی میکنند که پدر فضایی رازآلود و هزارتو را برای مسلطشدن بر دیگران طراحی کرده و حتی اگر آرزوی دختر برآورده شود و پدر بمیرد باز هم این اقتدار بر سر زنان خانه وجود خواهد داشت. پس دلیلی برای عصبانیت پدر وجود ندارد.
اگر به سکانس ابتدایی توجه کنیم، دختر بینوا دایم تلاش میکند از دری فرار کند، حتی یکبار به در اصلی خانه هم میرسد. این نمایشی نمادین از سرکشی یک زن برای خروج از سلطه مردسالار است. درها و نحوه ورود و خروج از قبل، توسط پدر مشخص شده، کسی حق ندارد این نظام استبدادی را به هم بزند. بله! دختر به خاطر جرمی دیگر که دقیقا مشخص نیست اتفاق افتاده یا نه، مجازات میشود. اما خاصیت نماد همین است که به چیزی دیگر اشاره داشته باشد و این تعقیبوگریزهایی که پایانی تلخ دارد، نمایشی نمادین از سرکشی یک زن برای خروج از سلطه مردسالار است. و چه زیباست تکرار این جمله وقتی این سرکشی نقطهعطفی میشود در ارتباطات جمعی آن خانه و جامعه اطرافش. (اگر صحنه قتل حذف شود، همه این تمهیدات از بین میروند) از همان ورود مادر و فرزندان یک مخالفت خفیف شروع میشود: زن با مجازات شدید دختر مخالف است. اپیزود دوم، دختر خانواده برخلاف دستور شوهرش به زیرزمین رفته. اپیزود سوم، یکی از دخترها با ازدواج اجباری مخالفت میکند. اپیزود چهارم، دخترها درس میدهند! اپیزود پنجم، نامزد پسر محتشم با دیدن جمجمه میترسد و میخواهد برای همیشه برود. آنها خودشان تعیین میکنند از کدام در وارد شوند، از کدام یک خارج شوند و وارد چه اتاقی شوند. در هر یک از این سرکشیها همان اتفاق اپیزود اول رو میشود. در واقع این راز قتل نیست که فاش میشود بلکه دختری که به شیوهای دیگر آن نظام سلطه را زیر پا گذاشته مجازات میشود. (به جز اپیزود پایانی که تقریبا دو جنس به سطحی برابر رسیدهاند) دقت کنید که در تمامی اپیزودها دختر یا زنی وارد آن اتاق میشود و آن ماجرای ابتدایی در ساحتی متفاوت تکرار میشود. در اپیزود دوم به بهانه شیردادن، در اپیزود سوم به بهانه خودکشی، در اپیزود چهارم به بهانه درس دادن، در اپیزود پنچم به بهانه کنجکاوی. جان کلام؛ اگر زنی قصد داشته باشد در «خانه پدری» از قوانین پدری عدول کند، نه تنها به رازهایی که نباید پی میبرد، بلکه خود او هم دچار چنان وضعیتی میشود. برای اثبات این ادعا آن صحنهای که محتشم با قاشق پر وارد زیرزمین میشود را به خاطر بیاورید. قاشق پر است از غذای مجلس ترحیم پدر خاندان؛ یعنی حضور ضمنی وی. آن قاشق حکم سلاح را پیدا میکند. پس دختر محتشم مانند خواهر محتشم از ترس لباسش را خیس میکند. در اپیزود دوم و سوم هم کتک زدن هست. این روند همانندسازی در اپیزود پنجم قطع و با تقابل برابر پسر و عروس محتشم به نهایتی انسانی میرسد. این نکته که تقریبا همه مردها از راز اطلاع داشتند و زنها از دانستن آن منع میشدند، بر ادعای این پاراگراف بلند مهر تایید میزند.
در پایان به جای نتیجهگیری به آخرین پلان فیلم نگاه دوبارهای داشته باشیم. پسر محتشم پدرش را به اورژانس سپرده تا توصیه وی را عملی کند. وقتی مانند دیگران از پنجره زیرزمین نگاهی عجیب میکند، گویی تا به حال حیاط خانه را ندیده بود. اما این بار آیندهای در انتظار آن خانه نبود که نوایی دلنشین همراه صحنهای زیبا باشد. پس دوربین رو به سیاهی میچرخد.
1- فضاسازی
مهمترین وجه فضای خانه که از ابتدا تا انتها ساکن میماند، درهایی است که سراسر خانه را احاطه کردهاند. نهتنها آغاز تکتک اپیزودها، بلکه تیتراژ ابتدایی، اساسا تاکیدی است بر اهمیت بنیادین دلالتهای ضمنی «دربهای خانه». تصویر شماره یک که مربوط به یکی از خانههای قدیمی تهران است و قرابت ظاهری بسیاری با «خانه پدری» دارد، باعث میشود درکی ملموستر از نقش معماری در شکلگیری ماهیت سینمایی این فیلم داشته باشیم. شکی نیست که یکی از خصایص منحصر به فرد سینما، ایجاد حس حرکت در فضاست بهطوری که روحی انسانی در فضا دمیده میشود و آن را صاحب بعد چهارم میکند. در اثر مورد بحث ما فضا یک چهارضلعی ساده است، که طبیعتا بهدلیل معبر باریکی که تا در اصلی خانه دارد، شبیه زندان است. بهطوری که حتی آن حوض آب هم نمیتواند طراواتی خاص به خانه دهد، اولین باری هم که در فیلم شاهد استفاده از آب حوض هستیم، مربوط به شستن دست پدر خانه بعد از قتل دخترش است. بیروح بودن درختان هم نیازی به شاهد ندارد. اما در این میان دیوارها و درها هستند که مخاطب را در حسی عمیق فرومیبرند. تعداد بیشمار درها و پنجرهها، که با رفت و آمدهای اهالی خانه بیشتر آنها مورد تاکید قرار گرفتهاند، راه را برای گشایش راز این فیلم بازمیکنند. این همه راه برای وارد شدن، این خانه را به «هزارتویی بیانتها» تبدیل کرده است. اما آیا جز این است که هر پیچیدگی ظاهری برای پنهانکردن رازی بهکار گرفته میشود؟ این هزارتو اعضای خانواده را در میان درها و پنجرههای بیشمار خانه سرگردان میکند و کاری میکند که در زمانی حدود 80سال تنها چهاربار به مرز کشف راز برسند. خب! عنوان فیلم میگوید: این هزارتو، هزارتویی است که پدر خانه ایجاد کرده است؛ هزارتویی که در این خانه برای پنهان کردن راز توسط پدر ایجاد شده، شبیه آن هزارتویی است که در ناخودآگاه هر شخصی بهدلیل حضور پدر ایجاد میشود و راه را برای عقدهگشایی روانی سخت میکند که این مساله میتواند ما را به خوانشی روانکاوانه از این فضا برساند. نقطه ورود میتواند این گزاره باشد که از نظر لکان پدر خشمگین فروید تبدیل به «نام پدر» یا «قانون پدر» یا گاهی فقط قانون میشود. برای ورود به نظم نمادین تبعیت از قوانین زبان قانون پدر الزامی است» اما در این مجال اندک تنها میتوان گفت قوانین پدر در این خانه از طریق فضایی وضع شدهاند که حتی بعد از مرگ وی باقی میماند. این فضا ابتدا هزارتویی است که راه را برای پیدا کردن راز خانه سخت میکند و سپس تبدیل به قفلی میشود که به در «اتاق مرگ» زده میشود. در مرحله بعد دیواری میشود که بهطورکامل آن اتاق را از چرخه خانه محو میکند اما توسط پسر محتشم نابود میشود. توجه داشته باشیم که خانه به دلیل ساخت بنایی جدید ویران میشود. «نوسازی و بهینهسازی فضای شهر» قوانینی است که توسط نهادهای مهم کشوری ایجاد شده است. یعنی اگر پدر خشن در تداوم خشونتهای جمعی آن دوران علیه کودکان و زنان، چنین سیاستی را اتخاذ کرده، ویرانی آن هم به دلیل قوانینی است که در لایههای زیرین جامعه معاصر فرمان به نوسازی ظاهر و حذف سنتهای غلط میدهند. یعنی همانطور که پدر محتشم تحت تاثیر قوانین فرهنگی دوران خودش این سلطه را ایجاد کرده بود، محتشم هم در راستای قوانین جامعه جدید دستور به ویرانی این خانه میدهد. ویرانی هزارتوی پدری. فقط باید آن «نشانه پنهان» را برای همیشه از هزارتو خارج کرد چراکه هزارتو تنها برای تحکیم نظام سلطه و پنهانکردن راز وجود داشت، حال که رازی نیست و زن و کودکی نیست، هزارتو هم نابود میشود. هزارتویی که تا زمان ویرانی خانه گریبان همه نوادگان را گرفته و آنها را در موقعیتی متناقض قرار داده است، در عین اینکه نباید از آن آگاه باشند، باید مراقب باشند که کسی از ماجرا خبردار نشود.
با توجه به دلایل فوق میتوان دلیل مقاومت عیاری در مقابل حذف صحنه قتل را متوجه شد. اگر این صحنه حذف شود، اساس این فضا، معماری و روحی که در آن جاری است زیرسوال میرود و مخاطب فریب گریههای پدر بر قبر دختر را خواهد خورد. اگر سوالی در مورد پلان پایانی هر اپیزود که در آن مردی از اعضای خانه از پنجره زیرزمین حیاط را تماشا میکرد داشته باشید، باید بگویم «تنها زمانی میتوانید روشنایی را ببینید که خودتان در تاریکی ایستاده باشید.» بنابراین عیاری یک راز را در فضایی رازآلود پنهان میکند تا هر مخاطبی که به فیلم نگاه میکند از اینکه همه چیز را میداند، دلآزرده نشده و ناخودآگاهش با رازهای فضا درگیر شود. در بخش بعدی تقابل زنان و مردان خاندان را در چارچوب این فضا شرح خواهم داد.
2- شخصیتپردازی
برای اینکه ارتباط بین دو بخش مقاله حفظ شود، از دیالوگی شروع میکنم که در اپیزود سوم، وقتی اتاق را خالی میکنند، حین خروج، خواهر محتشم به برادر و پدرش میگوید: «شما دو تا چرا نمیمیرین!؟ » نکته عجیب واکنش پدر است. با آرامش تمام میگوید: «باشه... باشه» و دخترش را به آرامی به بیرون اتاق راهنمایی میکند. این آرامش یک پدر مهربان نیست. بیشتر شبیه آرام بودن دیکتاتورهایی است که موقع صادرکردن دستور قتلعام، در آرامترین حالت ممکن روی صندلی نشستهاند. آرامش پدر در مقابل دختری که مرگ خواهرش را تجربه کرده، دودلیل مهم دارد که در تقابلهایی که میان مردها و زنان فیلم رخ میدهد، نقش اصلی را بازی میکنند: 1- آنجا اتاقی است که مرد همه خشونت و قساوت خود را به بیرحمانهترین شکل ممکن، نشان داده و به واسطه کشتن جنس مخالف و ضعیفتر به اقتدار ابدی رسیده و برای یادآوری آن نیازی به داد و فریاد ندارد. 2- آنها هنوز در خانهای زندگی میکنند که پدر فضایی رازآلود و هزارتو را برای مسلطشدن بر دیگران طراحی کرده و حتی اگر آرزوی دختر برآورده شود و پدر بمیرد باز هم این اقتدار بر سر زنان خانه وجود خواهد داشت. پس دلیلی برای عصبانیت پدر وجود ندارد.
اگر به سکانس ابتدایی توجه کنیم، دختر بینوا دایم تلاش میکند از دری فرار کند، حتی یکبار به در اصلی خانه هم میرسد. این نمایشی نمادین از سرکشی یک زن برای خروج از سلطه مردسالار است. درها و نحوه ورود و خروج از قبل، توسط پدر مشخص شده، کسی حق ندارد این نظام استبدادی را به هم بزند. بله! دختر به خاطر جرمی دیگر که دقیقا مشخص نیست اتفاق افتاده یا نه، مجازات میشود. اما خاصیت نماد همین است که به چیزی دیگر اشاره داشته باشد و این تعقیبوگریزهایی که پایانی تلخ دارد، نمایشی نمادین از سرکشی یک زن برای خروج از سلطه مردسالار است. و چه زیباست تکرار این جمله وقتی این سرکشی نقطهعطفی میشود در ارتباطات جمعی آن خانه و جامعه اطرافش. (اگر صحنه قتل حذف شود، همه این تمهیدات از بین میروند) از همان ورود مادر و فرزندان یک مخالفت خفیف شروع میشود: زن با مجازات شدید دختر مخالف است. اپیزود دوم، دختر خانواده برخلاف دستور شوهرش به زیرزمین رفته. اپیزود سوم، یکی از دخترها با ازدواج اجباری مخالفت میکند. اپیزود چهارم، دخترها درس میدهند! اپیزود پنجم، نامزد پسر محتشم با دیدن جمجمه میترسد و میخواهد برای همیشه برود. آنها خودشان تعیین میکنند از کدام در وارد شوند، از کدام یک خارج شوند و وارد چه اتاقی شوند. در هر یک از این سرکشیها همان اتفاق اپیزود اول رو میشود. در واقع این راز قتل نیست که فاش میشود بلکه دختری که به شیوهای دیگر آن نظام سلطه را زیر پا گذاشته مجازات میشود. (به جز اپیزود پایانی که تقریبا دو جنس به سطحی برابر رسیدهاند) دقت کنید که در تمامی اپیزودها دختر یا زنی وارد آن اتاق میشود و آن ماجرای ابتدایی در ساحتی متفاوت تکرار میشود. در اپیزود دوم به بهانه شیردادن، در اپیزود سوم به بهانه خودکشی، در اپیزود چهارم به بهانه درس دادن، در اپیزود پنچم به بهانه کنجکاوی. جان کلام؛ اگر زنی قصد داشته باشد در «خانه پدری» از قوانین پدری عدول کند، نه تنها به رازهایی که نباید پی میبرد، بلکه خود او هم دچار چنان وضعیتی میشود. برای اثبات این ادعا آن صحنهای که محتشم با قاشق پر وارد زیرزمین میشود را به خاطر بیاورید. قاشق پر است از غذای مجلس ترحیم پدر خاندان؛ یعنی حضور ضمنی وی. آن قاشق حکم سلاح را پیدا میکند. پس دختر محتشم مانند خواهر محتشم از ترس لباسش را خیس میکند. در اپیزود دوم و سوم هم کتک زدن هست. این روند همانندسازی در اپیزود پنجم قطع و با تقابل برابر پسر و عروس محتشم به نهایتی انسانی میرسد. این نکته که تقریبا همه مردها از راز اطلاع داشتند و زنها از دانستن آن منع میشدند، بر ادعای این پاراگراف بلند مهر تایید میزند.
در پایان به جای نتیجهگیری به آخرین پلان فیلم نگاه دوبارهای داشته باشیم. پسر محتشم پدرش را به اورژانس سپرده تا توصیه وی را عملی کند. وقتی مانند دیگران از پنجره زیرزمین نگاهی عجیب میکند، گویی تا به حال حیاط خانه را ندیده بود. اما این بار آیندهای در انتظار آن خانه نبود که نوایی دلنشین همراه صحنهای زیبا باشد. پس دوربین رو به سیاهی میچرخد.
عناصری مانند تشبیه، مجاز، تناقض و استعاره در ذات اثر هنری نهفته است و اینکه گفته شود در «خانه پدری»، «خانه» مجازی خاص از عام خانههای ایران است، حرف تازهای نیست و نمیتوان با این روند به آشکار شدن رازهای فیلم کمکی کرد یا اگر تاریخ خانواده را تاریخ تحول رفتارهای جمعی یا جایگاه زنان ایران بدانیم، تمامی این موارد در لایههای سطحی فیلم قرار دارند و هر تماشاگری قادر به درک آن است. نوشتن درباره جنبه تخریبی «تعصبهای بیجا» یا تحول «جایگاه زنان ایران در صدسال اخیر» همگی بحثهایی خارج از نقد سینمایی است که منتقد را به بیراهه میبرد. باید ببینیم عیاری از چه تمهیداتی استفاده کرده تا بتواند حسی عمیق در مخاطب خود ایجاد کند. ریشههای این شگردها کجاست و از چه دریچهای وارد خانه پدری شدهاند؟ با توجه به تکرار دو عنصر اساسی در فیلم، یعنی فضا و شخصیتها (که در عین حال در طول دوران پیر میشوند) قطعا اگر بتوانیم به رازهای این دو پی ببریم، بخش مهمی از فیلم را درک خواهیم کرد.
1- فضاسازی
مهمترین وجه فضای خانه که از ابتدا تا انتها ساکن میماند، درهایی است که سراسر خانه را احاطه کردهاند. نهتنها آغاز تکتک اپیزودها، بلکه تیتراژ ابتدایی، اساسا تاکیدی است بر اهمیت بنیادین دلالتهای ضمنی «دربهای خانه». تصویر شماره یک که مربوط به یکی از خانههای قدیمی تهران است و قرابت ظاهری بسیاری با «خانه پدری» دارد، باعث میشود درکی ملموستر از نقش معماری در شکلگیری ماهیت سینمایی این فیلم داشته باشیم. شکی نیست که یکی از خصایص منحصر به فرد سینما، ایجاد حس حرکت در فضاست بهطوری که روحی انسانی در فضا دمیده میشود و آن را صاحب بعد چهارم میکند. در اثر مورد بحث ما فضا یک چهارضلعی ساده است، که طبیعتا بهدلیل معبر باریکی که تا در اصلی خانه دارد، شبیه زندان است. بهطوری که حتی آن حوض آب هم نمیتواند طراواتی خاص به خانه دهد، اولین باری هم که در فیلم شاهد استفاده از آب حوض هستیم، مربوط به شستن دست پدر خانه بعد از قتل دخترش است. بیروح بودن درختان هم نیازی به شاهد ندارد. اما در این میان دیوارها و درها هستند که مخاطب را در حسی عمیق فرومیبرند. تعداد بیشمار درها و پنجرهها، که با رفت و آمدهای اهالی خانه بیشتر آنها مورد تاکید قرار گرفتهاند، راه را برای گشایش راز این فیلم بازمیکنند. این همه راه برای وارد شدن، این خانه را به «هزارتویی بیانتها» تبدیل کرده است. اما آیا جز این است که هر پیچیدگی ظاهری برای پنهانکردن رازی بهکار گرفته میشود؟ این هزارتو اعضای خانواده را در میان درها و پنجرههای بیشمار خانه سرگردان میکند و کاری میکند که در زمانی حدود 80سال تنها چهاربار به مرز کشف راز برسند. خب! عنوان فیلم میگوید: این هزارتو، هزارتویی است که پدر خانه ایجاد کرده است؛ هزارتویی که در این خانه برای پنهان کردن راز توسط پدر ایجاد شده، شبیه آن هزارتویی است که در ناخودآگاه هر شخصی بهدلیل حضور پدر ایجاد میشود و راه را برای عقدهگشایی روانی سخت میکند که این مساله میتواند ما را به خوانشی روانکاوانه از این فضا برساند. نقطه ورود میتواند این گزاره باشد که از نظر لکان پدر خشمگین فروید تبدیل به «نام پدر» یا «قانون پدر» یا گاهی فقط قانون میشود. برای ورود به نظم نمادین تبعیت از قوانین زبان قانون پدر الزامی است» اما در این مجال اندک تنها میتوان گفت قوانین پدر در این خانه از طریق فضایی وضع شدهاند که حتی بعد از مرگ وی باقی میماند. این فضا ابتدا هزارتویی است که راه را برای پیدا کردن راز خانه سخت میکند و سپس تبدیل به قفلی میشود که به در «اتاق مرگ» زده میشود. در مرحله بعد دیواری میشود که بهطورکامل آن اتاق را از چرخه خانه محو میکند اما توسط پسر محتشم نابود میشود. توجه داشته باشیم که خانه به دلیل ساخت بنایی جدید ویران میشود. «نوسازی و بهینهسازی فضای شهر» قوانینی است که توسط نهادهای مهم کشوری ایجاد شده است. یعنی اگر پدر خشن در تداوم خشونتهای جمعی آن دوران علیه کودکان و زنان، چنین سیاستی را اتخاذ کرده، ویرانی آن هم به دلیل قوانینی است که در لایههای زیرین جامعه معاصر فرمان به نوسازی ظاهر و حذف سنتهای غلط میدهند. یعنی همانطور که پدر محتشم تحت تاثیر قوانین فرهنگی دوران خودش این سلطه را ایجاد کرده بود، محتشم هم در راستای قوانین جامعه جدید دستور به ویرانی این خانه میدهد. ویرانی هزارتوی پدری. فقط باید آن «نشانه پنهان» را برای همیشه از هزارتو خارج کرد چراکه هزارتو تنها برای تحکیم نظام سلطه و پنهانکردن راز وجود داشت، حال که رازی نیست و زن و کودکی نیست، هزارتو هم نابود میشود. هزارتویی که تا زمان ویرانی خانه گریبان همه نوادگان را گرفته و آنها را در موقعیتی متناقض قرار داده است، در عین اینکه نباید از آن آگاه باشند، باید مراقب باشند که کسی از ماجرا خبردار نشود.
با توجه به دلایل فوق میتوان دلیل مقاومت عیاری در مقابل حذف صحنه قتل را متوجه شد. اگر این صحنه حذف شود، اساس این فضا، معماری و روحی که در آن جاری است زیرسوال میرود و مخاطب فریب گریههای پدر بر قبر دختر را خواهد خورد. اگر سوالی در مورد پلان پایانی هر اپیزود که در آن مردی از اعضای خانه از پنجره زیرزمین حیاط را تماشا میکرد داشته باشید، باید بگویم «تنها زمانی میتوانید روشنایی را ببینید که خودتان در تاریکی ایستاده باشید.» بنابراین عیاری یک راز را در فضایی رازآلود پنهان میکند تا هر مخاطبی که به فیلم نگاه میکند از اینکه همه چیز را میداند، دلآزرده نشده و ناخودآگاهش با رازهای فضا درگیر شود. در بخش بعدی تقابل زنان و مردان خاندان را در چارچوب این فضا شرح خواهم داد.
2- شخصیتپردازی
برای اینکه ارتباط بین دو بخش مقاله حفظ شود، از دیالوگی شروع میکنم که در اپیزود سوم، وقتی اتاق را خالی میکنند، حین خروج، خواهر محتشم به برادر و پدرش میگوید: «شما دو تا چرا نمیمیرین!؟ » نکته عجیب واکنش پدر است. با آرامش تمام میگوید: «باشه... باشه» و دخترش را به آرامی به بیرون اتاق راهنمایی میکند. این آرامش یک پدر مهربان نیست. بیشتر شبیه آرام بودن دیکتاتورهایی است که موقع صادرکردن دستور قتلعام، در آرامترین حالت ممکن روی صندلی نشستهاند. آرامش پدر در مقابل دختری که مرگ خواهرش را تجربه کرده، دودلیل مهم دارد که در تقابلهایی که میان مردها و زنان فیلم رخ میدهد، نقش اصلی را بازی میکنند: 1- آنجا اتاقی است که مرد همه خشونت و قساوت خود را به بیرحمانهترین شکل ممکن، نشان داده و به واسطه کشتن جنس مخالف و ضعیفتر به اقتدار ابدی رسیده و برای یادآوری آن نیازی به داد و فریاد ندارد. 2- آنها هنوز در خانهای زندگی میکنند که پدر فضایی رازآلود و هزارتو را برای مسلطشدن بر دیگران طراحی کرده و حتی اگر آرزوی دختر برآورده شود و پدر بمیرد باز هم این اقتدار بر سر زنان خانه وجود خواهد داشت. پس دلیلی برای عصبانیت پدر وجود ندارد.
اگر به سکانس ابتدایی توجه کنیم، دختر بینوا دایم تلاش میکند از دری فرار کند، حتی یکبار به در اصلی خانه هم میرسد. این نمایشی نمادین از سرکشی یک زن برای خروج از سلطه مردسالار است. درها و نحوه ورود و خروج از قبل، توسط پدر مشخص شده، کسی حق ندارد این نظام استبدادی را به هم بزند. بله! دختر به خاطر جرمی دیگر که دقیقا مشخص نیست اتفاق افتاده یا نه، مجازات میشود. اما خاصیت نماد همین است که به چیزی دیگر اشاره داشته باشد و این تعقیبوگریزهایی که پایانی تلخ دارد، نمایشی نمادین از سرکشی یک زن برای خروج از سلطه مردسالار است. و چه زیباست تکرار این جمله وقتی این سرکشی نقطهعطفی میشود در ارتباطات جمعی آن خانه و جامعه اطرافش. (اگر صحنه قتل حذف شود، همه این تمهیدات از بین میروند) از همان ورود مادر و فرزندان یک مخالفت خفیف شروع میشود: زن با مجازات شدید دختر مخالف است. اپیزود دوم، دختر خانواده برخلاف دستور شوهرش به زیرزمین رفته. اپیزود سوم، یکی از دخترها با ازدواج اجباری مخالفت میکند. اپیزود چهارم، دخترها درس میدهند! اپیزود پنجم، نامزد پسر محتشم با دیدن جمجمه میترسد و میخواهد برای همیشه برود. آنها خودشان تعیین میکنند از کدام در وارد شوند، از کدام یک خارج شوند و وارد چه اتاقی شوند. در هر یک از این سرکشیها همان اتفاق اپیزود اول رو میشود. در واقع این راز قتل نیست که فاش میشود بلکه دختری که به شیوهای دیگر آن نظام سلطه را زیر پا گذاشته مجازات میشود. (به جز اپیزود پایانی که تقریبا دو جنس به سطحی برابر رسیدهاند) دقت کنید که در تمامی اپیزودها دختر یا زنی وارد آن اتاق میشود و آن ماجرای ابتدایی در ساحتی متفاوت تکرار میشود. در اپیزود دوم به بهانه شیردادن، در اپیزود سوم به بهانه خودکشی، در اپیزود چهارم به بهانه درس دادن، در اپیزود پنچم به بهانه کنجکاوی. جان کلام؛ اگر زنی قصد داشته باشد در «خانه پدری» از قوانین پدری عدول کند، نه تنها به رازهایی که نباید پی میبرد، بلکه خود او هم دچار چنان وضعیتی میشود. برای اثبات این ادعا آن صحنهای که محتشم با قاشق پر وارد زیرزمین میشود را به خاطر بیاورید. قاشق پر است از غذای مجلس ترحیم پدر خاندان؛ یعنی حضور ضمنی وی. آن قاشق حکم سلاح را پیدا میکند. پس دختر محتشم مانند خواهر محتشم از ترس لباسش را خیس میکند. در اپیزود دوم و سوم هم کتک زدن هست. این روند همانندسازی در اپیزود پنجم قطع و با تقابل برابر پسر و عروس محتشم به نهایتی انسانی میرسد. این نکته که تقریبا همه مردها از راز اطلاع داشتند و زنها از دانستن آن منع میشدند، بر ادعای این پاراگراف بلند مهر تایید میزند.
در پایان به جای نتیجهگیری به آخرین پلان فیلم نگاه دوبارهای داشته باشیم. پسر محتشم پدرش را به اورژانس سپرده تا توصیه وی را عملی کند. وقتی مانند دیگران از پنجره زیرزمین نگاهی عجیب میکند، گویی تا به حال حیاط خانه را ندیده بود. اما این بار آیندهای در انتظار آن خانه نبود که نوایی دلنشین همراه صحنهای زیبا باشد. پس دوربین رو به سیاهی میچرخد.
1- فضاسازی
مهمترین وجه فضای خانه که از ابتدا تا انتها ساکن میماند، درهایی است که سراسر خانه را احاطه کردهاند. نهتنها آغاز تکتک اپیزودها، بلکه تیتراژ ابتدایی، اساسا تاکیدی است بر اهمیت بنیادین دلالتهای ضمنی «دربهای خانه». تصویر شماره یک که مربوط به یکی از خانههای قدیمی تهران است و قرابت ظاهری بسیاری با «خانه پدری» دارد، باعث میشود درکی ملموستر از نقش معماری در شکلگیری ماهیت سینمایی این فیلم داشته باشیم. شکی نیست که یکی از خصایص منحصر به فرد سینما، ایجاد حس حرکت در فضاست بهطوری که روحی انسانی در فضا دمیده میشود و آن را صاحب بعد چهارم میکند. در اثر مورد بحث ما فضا یک چهارضلعی ساده است، که طبیعتا بهدلیل معبر باریکی که تا در اصلی خانه دارد، شبیه زندان است. بهطوری که حتی آن حوض آب هم نمیتواند طراواتی خاص به خانه دهد، اولین باری هم که در فیلم شاهد استفاده از آب حوض هستیم، مربوط به شستن دست پدر خانه بعد از قتل دخترش است. بیروح بودن درختان هم نیازی به شاهد ندارد. اما در این میان دیوارها و درها هستند که مخاطب را در حسی عمیق فرومیبرند. تعداد بیشمار درها و پنجرهها، که با رفت و آمدهای اهالی خانه بیشتر آنها مورد تاکید قرار گرفتهاند، راه را برای گشایش راز این فیلم بازمیکنند. این همه راه برای وارد شدن، این خانه را به «هزارتویی بیانتها» تبدیل کرده است. اما آیا جز این است که هر پیچیدگی ظاهری برای پنهانکردن رازی بهکار گرفته میشود؟ این هزارتو اعضای خانواده را در میان درها و پنجرههای بیشمار خانه سرگردان میکند و کاری میکند که در زمانی حدود 80سال تنها چهاربار به مرز کشف راز برسند. خب! عنوان فیلم میگوید: این هزارتو، هزارتویی است که پدر خانه ایجاد کرده است؛ هزارتویی که در این خانه برای پنهان کردن راز توسط پدر ایجاد شده، شبیه آن هزارتویی است که در ناخودآگاه هر شخصی بهدلیل حضور پدر ایجاد میشود و راه را برای عقدهگشایی روانی سخت میکند که این مساله میتواند ما را به خوانشی روانکاوانه از این فضا برساند. نقطه ورود میتواند این گزاره باشد که از نظر لکان پدر خشمگین فروید تبدیل به «نام پدر» یا «قانون پدر» یا گاهی فقط قانون میشود. برای ورود به نظم نمادین تبعیت از قوانین زبان قانون پدر الزامی است» اما در این مجال اندک تنها میتوان گفت قوانین پدر در این خانه از طریق فضایی وضع شدهاند که حتی بعد از مرگ وی باقی میماند. این فضا ابتدا هزارتویی است که راه را برای پیدا کردن راز خانه سخت میکند و سپس تبدیل به قفلی میشود که به در «اتاق مرگ» زده میشود. در مرحله بعد دیواری میشود که بهطورکامل آن اتاق را از چرخه خانه محو میکند اما توسط پسر محتشم نابود میشود. توجه داشته باشیم که خانه به دلیل ساخت بنایی جدید ویران میشود. «نوسازی و بهینهسازی فضای شهر» قوانینی است که توسط نهادهای مهم کشوری ایجاد شده است. یعنی اگر پدر خشن در تداوم خشونتهای جمعی آن دوران علیه کودکان و زنان، چنین سیاستی را اتخاذ کرده، ویرانی آن هم به دلیل قوانینی است که در لایههای زیرین جامعه معاصر فرمان به نوسازی ظاهر و حذف سنتهای غلط میدهند. یعنی همانطور که پدر محتشم تحت تاثیر قوانین فرهنگی دوران خودش این سلطه را ایجاد کرده بود، محتشم هم در راستای قوانین جامعه جدید دستور به ویرانی این خانه میدهد. ویرانی هزارتوی پدری. فقط باید آن «نشانه پنهان» را برای همیشه از هزارتو خارج کرد چراکه هزارتو تنها برای تحکیم نظام سلطه و پنهانکردن راز وجود داشت، حال که رازی نیست و زن و کودکی نیست، هزارتو هم نابود میشود. هزارتویی که تا زمان ویرانی خانه گریبان همه نوادگان را گرفته و آنها را در موقعیتی متناقض قرار داده است، در عین اینکه نباید از آن آگاه باشند، باید مراقب باشند که کسی از ماجرا خبردار نشود.
با توجه به دلایل فوق میتوان دلیل مقاومت عیاری در مقابل حذف صحنه قتل را متوجه شد. اگر این صحنه حذف شود، اساس این فضا، معماری و روحی که در آن جاری است زیرسوال میرود و مخاطب فریب گریههای پدر بر قبر دختر را خواهد خورد. اگر سوالی در مورد پلان پایانی هر اپیزود که در آن مردی از اعضای خانه از پنجره زیرزمین حیاط را تماشا میکرد داشته باشید، باید بگویم «تنها زمانی میتوانید روشنایی را ببینید که خودتان در تاریکی ایستاده باشید.» بنابراین عیاری یک راز را در فضایی رازآلود پنهان میکند تا هر مخاطبی که به فیلم نگاه میکند از اینکه همه چیز را میداند، دلآزرده نشده و ناخودآگاهش با رازهای فضا درگیر شود. در بخش بعدی تقابل زنان و مردان خاندان را در چارچوب این فضا شرح خواهم داد.
2- شخصیتپردازی
برای اینکه ارتباط بین دو بخش مقاله حفظ شود، از دیالوگی شروع میکنم که در اپیزود سوم، وقتی اتاق را خالی میکنند، حین خروج، خواهر محتشم به برادر و پدرش میگوید: «شما دو تا چرا نمیمیرین!؟ » نکته عجیب واکنش پدر است. با آرامش تمام میگوید: «باشه... باشه» و دخترش را به آرامی به بیرون اتاق راهنمایی میکند. این آرامش یک پدر مهربان نیست. بیشتر شبیه آرام بودن دیکتاتورهایی است که موقع صادرکردن دستور قتلعام، در آرامترین حالت ممکن روی صندلی نشستهاند. آرامش پدر در مقابل دختری که مرگ خواهرش را تجربه کرده، دودلیل مهم دارد که در تقابلهایی که میان مردها و زنان فیلم رخ میدهد، نقش اصلی را بازی میکنند: 1- آنجا اتاقی است که مرد همه خشونت و قساوت خود را به بیرحمانهترین شکل ممکن، نشان داده و به واسطه کشتن جنس مخالف و ضعیفتر به اقتدار ابدی رسیده و برای یادآوری آن نیازی به داد و فریاد ندارد. 2- آنها هنوز در خانهای زندگی میکنند که پدر فضایی رازآلود و هزارتو را برای مسلطشدن بر دیگران طراحی کرده و حتی اگر آرزوی دختر برآورده شود و پدر بمیرد باز هم این اقتدار بر سر زنان خانه وجود خواهد داشت. پس دلیلی برای عصبانیت پدر وجود ندارد.
اگر به سکانس ابتدایی توجه کنیم، دختر بینوا دایم تلاش میکند از دری فرار کند، حتی یکبار به در اصلی خانه هم میرسد. این نمایشی نمادین از سرکشی یک زن برای خروج از سلطه مردسالار است. درها و نحوه ورود و خروج از قبل، توسط پدر مشخص شده، کسی حق ندارد این نظام استبدادی را به هم بزند. بله! دختر به خاطر جرمی دیگر که دقیقا مشخص نیست اتفاق افتاده یا نه، مجازات میشود. اما خاصیت نماد همین است که به چیزی دیگر اشاره داشته باشد و این تعقیبوگریزهایی که پایانی تلخ دارد، نمایشی نمادین از سرکشی یک زن برای خروج از سلطه مردسالار است. و چه زیباست تکرار این جمله وقتی این سرکشی نقطهعطفی میشود در ارتباطات جمعی آن خانه و جامعه اطرافش. (اگر صحنه قتل حذف شود، همه این تمهیدات از بین میروند) از همان ورود مادر و فرزندان یک مخالفت خفیف شروع میشود: زن با مجازات شدید دختر مخالف است. اپیزود دوم، دختر خانواده برخلاف دستور شوهرش به زیرزمین رفته. اپیزود سوم، یکی از دخترها با ازدواج اجباری مخالفت میکند. اپیزود چهارم، دخترها درس میدهند! اپیزود پنجم، نامزد پسر محتشم با دیدن جمجمه میترسد و میخواهد برای همیشه برود. آنها خودشان تعیین میکنند از کدام در وارد شوند، از کدام یک خارج شوند و وارد چه اتاقی شوند. در هر یک از این سرکشیها همان اتفاق اپیزود اول رو میشود. در واقع این راز قتل نیست که فاش میشود بلکه دختری که به شیوهای دیگر آن نظام سلطه را زیر پا گذاشته مجازات میشود. (به جز اپیزود پایانی که تقریبا دو جنس به سطحی برابر رسیدهاند) دقت کنید که در تمامی اپیزودها دختر یا زنی وارد آن اتاق میشود و آن ماجرای ابتدایی در ساحتی متفاوت تکرار میشود. در اپیزود دوم به بهانه شیردادن، در اپیزود سوم به بهانه خودکشی، در اپیزود چهارم به بهانه درس دادن، در اپیزود پنچم به بهانه کنجکاوی. جان کلام؛ اگر زنی قصد داشته باشد در «خانه پدری» از قوانین پدری عدول کند، نه تنها به رازهایی که نباید پی میبرد، بلکه خود او هم دچار چنان وضعیتی میشود. برای اثبات این ادعا آن صحنهای که محتشم با قاشق پر وارد زیرزمین میشود را به خاطر بیاورید. قاشق پر است از غذای مجلس ترحیم پدر خاندان؛ یعنی حضور ضمنی وی. آن قاشق حکم سلاح را پیدا میکند. پس دختر محتشم مانند خواهر محتشم از ترس لباسش را خیس میکند. در اپیزود دوم و سوم هم کتک زدن هست. این روند همانندسازی در اپیزود پنجم قطع و با تقابل برابر پسر و عروس محتشم به نهایتی انسانی میرسد. این نکته که تقریبا همه مردها از راز اطلاع داشتند و زنها از دانستن آن منع میشدند، بر ادعای این پاراگراف بلند مهر تایید میزند.
در پایان به جای نتیجهگیری به آخرین پلان فیلم نگاه دوبارهای داشته باشیم. پسر محتشم پدرش را به اورژانس سپرده تا توصیه وی را عملی کند. وقتی مانند دیگران از پنجره زیرزمین نگاهی عجیب میکند، گویی تا به حال حیاط خانه را ندیده بود. اما این بار آیندهای در انتظار آن خانه نبود که نوایی دلنشین همراه صحنهای زیبا باشد. پس دوربین رو به سیاهی میچرخد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.