|

«فیلم» مستند و«سینما»ی مستند

پیروز کلانتری . مستندساز

حدود هزار فیلم مستندی که در طول سال در ایران ساخته می‌شود، در فضا و محدوده«سینما»ی مستند جمع‌شدنی نیست، در حالی که همه آنها «فیلم» هستند. در سینمایی که به‌ معنای حرفه‌ای و اقتصادی اتفاق تازه‌ای برایش نمی‌افتد و جذب سرمایه و عرضه و نمایش فیلم مستند رشد لاک‌پشتی دارد، تکرار هرساله تولید این‌همه فیلم مستند توجیه و تعریف سینمایی، اقتصادی و حرفه‌ای ندارد و جمع‌کردن همه این فیلم‌ها حول سینمای مستند امر معقولی نیست. اتفاق دارد در جای دیگری می‌افتد. فیلم‌های مستند تولیدشده در یک‌سال، در تنوع و تفاوت‌هایش، پدیده‌ای گسترده‌تر و پرجنبه‌تر از فیلم‌های سینمای مستند ایران هستند و بی‌جا در حد و محدوده این سینما و در سبد آن گنجانده و تعریف می‌شوند و تریبون و فضای نمایش همه‌شان می‌شود جشنواره‌های جورواجور تخصصی و سینمایی. تولید گسترده و حضور دایم این فیلم‌ها، بیشتر پدیده‌ای فرهنگی، مدنی و اجتماعی است تا امری متصل و مرتبط به سینما و هنر و حرفه فیلمسازی. با این توجه و رویکرد، ما زیاده از حد در بند«سینما» ی مستند ایران - و جمع‌کردن تحمیلی و ذهن‌پردازانه یک‌سال تولید فیلم در ایران زیر این عنوان - گرفتار شده‌ایم و از توجه به«فیلم» مستند - در گستره‌ای بسیار فراخ‌تر از سینمای ایران و به‌عنوان پدیده‌ای فرهنگی، اجتماعی- دور مانده‌ایم. سینما معمولا در فضا و معنای حرفه و هنر دریافت شده و در محدوده این دو، جمع یا تعریف می‌شود؛ در حالی ‌که بسیاری از این هزار فیلم با قصدها، انگیزه‌ها و دریافت‌های دیگر و خاص موقعیت و فضای خود شکل می‌گیرند و باید در فضاهایی جدا از سینمای مستند و جشنواره‌های سینمایی به مخاطبان خاص خود برسند:
فیلم‌های مستند، در همه‌جای ایران و توسط جوان‌های پرشور و نه لزوما حرفه‌ای اقصی‌نقاط کشور، وضعیت‌ها و آدم‌ها و رویدادهایی را از جای‌جای ایران ثبت می‌کنند که فیلم مستند، کاراترین و موثرترین شیوه ثبت آنهاست؛ به‌معنایی، امروز - برای اولین‌بار در تاریخ ایران - جامعه ایران و زندگی ایرانی در گستره حضور و فیلمسازی خیل جوان‌های خود در حال ثبت‌شدن دایم است. ساختن فیلم برای بسیاری از جوان‌ها فضای جمع‌شدن و مراوده آنهاست و برایشان جای خالی فضای عمومی را پر می‌کند یا پُز و هویت فردی و اجتماعی به آنها می‌بخشد.
اقلیتی قابل‌توجه از جامعه، هنردوست می‌شود، هنر می‌خواند و می‌داند و با سبک‌وسیاق خود، یا به تقلید از فضای غالب هنری، همه‌جوره هنر می‌ورزد و از جمله فیلم مستند می‌سازد. بعضی‌ها با فیلم شخصی‌نگاری می‌کنند و حتی وارد فضای تراپی خود می‌شوند یا در ارتباط با شغل و حرفه خود و روابط دوروبرشان درگیر ساختن فیلم می‌شوند. گاه ثبت موقعیت یا بیان مسوولانه موضوع یا وضعیتی مهم، حساس یا فوری، مهم‌ترین ارزش یک فیلم به‌حساب می‌آید؛ حتی اگر آن فیلم، سینمایی و حرفه‌ای ساخته‌نشده باشد. گاهی فیلم‌ها در فضای بین‌رشته‌ای و در مراوده با جامعه‌شناسی و معماری و انسان‌شناسی و شهرشناسی یا دیگر هنرها ساخته می‌شوند. فیلم‌های آموزشی و کاربردی و صنعتی و معرف، جا و فضای خود را دارند. رسانه‌ها هم، با انواع فیلم‌های «غیرداستانی»‌شان، با تنوع غریبی از شیوه‌های ساخت‌وپرداخت‌، خود مقوله دیگری هستند.
حاصل همه این رویکردها و تولیدها فیلم است، ولی بخش محدودی از آنها در فضای هنری و مولف سینما می‌گنجند. بسیاری از این فیلم‌ها مهم‌ترین و عمیق‌ترین فضای ارتباطشان با مخاطبان و موقعیت‌های اجتماعی خاص خودشان است و باید در این فضا دیده و درک و دریافت شوند. اگر فیلم‌های مختلفی که در طول سال ساخته می‌شوند، در روابط و فضای موضوع و رابطه اجتماعی خاص خود تولید شوند و برای ذهن‌ها و جان‌های نیازمند و درگیر و پذیرای خود به نمایش درآیند، نیازهای بسیار متفاوت جامعه ایران و مخاطبان جورواجور فیلم مستند به‌تدریج با فیلم‌های موردعلاقه‌شان انس می‌گیرند و همراه می‌شوند. به‌واقع، حوزه عمل و تاثیر فیلم مستند بسیار پرتنوع و گسترده است و فیلم‌های متفاوت با مخاطبان و فضاهای اجتماعی بزرگ و کوچک متفاوتی در ارتباط قرار می‌گیرند. در این تنوع و گستردگی حضور، فیلم مستند قدرت ارتباط و مراوده اجتماعی‌اش را پیدا می‌کند و در گفت‌وگو و بده‌‌وبستان با مخاطبان خود به قدرت تاثیر اجتماعی‌اش نیز دست می‌یابد. از این راه توان و تاثیر فیلم مستند از مقوله‌ای نظری و بالقوه به عاملی بالفعل تبدیل می‌شود و به این ترتیب، سینمای مستند هم فضایی می‌شود خاص، در دل فضای بزرگ‌تر و عمومی‌تر فیلم مستند. با این نگاه و تعریف، تفاوت فیلم مستند و سینمای مستند، تفاوت در کیفیت و ارزش نیست و فیلم مستند هنری و مولف بر همه آن فیلم‌های مستند دیگر ارجح نیست؛ هر فضایی از حیات عمومی فیلم مستند، فضای شکل‌گیری و مراوده و تاثیر خاص خود را دنبال می‌کند. به‌واقع اگر سینما هنر است، فیلم مستند عمدتا هنر نیست و بخش مهمی از آن هزار فیلم لزوما سینما نیست؛ اما فیلم هست. نگاه و تعریفی دیگر می‌رسد به اینکه فیلم مستند عمدتا هنر نیست و به‌واقع، بخش کوچکی از فیلم‌های مستندی که در دنیا ساخته می‌شوند، فیلم‌های هنری‌اند.
این جدا‌سازی مهم است و جدانکردن این دو فضا و فیلم‌های آنها، فیلم مستند را عقبه سینمای مستند و تخت‌بند چون‌وچرای این سینما باقی نگه می‌دارد و فضای نفس‌کشیدن را بر او تنگ‌وتار می‌کند. بسیاری از فیلم‌های مستند، هم در قصد و رویکرد اولیه برای ایده‌گذاری‌ و جذب سرمایه و تولید و هم در زمان نمایش و عرضه، در روابطی جدا از روابط حرفه و سینما راه ‌می‌افتند و شکل می‌گیرند، اما در ایران، همه این فیلم‌ها زیر عنوان کلی سینمای مستند جمع بسته می‌شوند و در جشنواره‌های سینمایی - یا نهایتا جشنواره‌های موضوعی، اما باز هم با متر و معیار انتخاب و داوری‌ سینمایی - و به‌عنوان فیلم‌های«سینمای مستند ایران» در کنار هم دیده و ارزیابی می‌شوند. در این درهم‌جوشی غریب، روشن است که دنیای متفاوت، کارکرد و تاثیر اجتماعی، فرهنگی، ملی و غیرسینمایی خیلی از فیلم‌های مستند دیده و ارزیابی نمی‌شود و اصلا این وجود متفاوت و این فضای عمومی‌تر از سینمای مستند درک و دریافت نمی‌شود. به این معنی در ایران دنیای کوچک«سینما»ی مستند حق آن دنیای بزرگ‌تر«فیلم» مستند را خورده است. با این تعریف درمیان‌گذاشته‌شده، این نوشته در باب توجه‌دادن به بدفهمی‌مان از حیات فیلم مستند در ایران است و دعوت اولیه‌ای است به تماشای تنوع و تفاوت فیلم‌های مستند ایران و توجه به ظرفیت‌ها و قابلیت‌های پیدا یا پنهان و مغفول فیلم مستند در ایران.
این بدفهمی البته در بدفهمی عظیم‌‌تر و غریب‌تر تعریف نخبه‌‌بین، خودمدار و تقلیل‌گرایانه«فرهنگ» در - تنها -«هنر» و فعالیت‌های هنری یا آثار نخبگان عرصه هنر جای ردیابی دارد؛ و ندیدن فرهنگ به‌عنوان امری عمومی و ندیدن فرهنگ عمومی جامعه و قایل‌نبودن حق و ظرفیت و قابلیت فعالیت و خلاقیت و تولید اثر برای آن، که خود قصه دیگری است و بحث اساسی‌تری را طلب می‌کند.
حدود هزار فیلم مستندی که در طول سال در ایران ساخته می‌شود، در فضا و محدوده«سینما»ی مستند جمع‌شدنی نیست، در حالی که همه آنها «فیلم» هستند. در سینمایی که به‌ معنای حرفه‌ای و اقتصادی اتفاق تازه‌ای برایش نمی‌افتد و جذب سرمایه و عرضه و نمایش فیلم مستند رشد لاک‌پشتی دارد، تکرار هرساله تولید این‌همه فیلم مستند توجیه و تعریف سینمایی، اقتصادی و حرفه‌ای ندارد و جمع‌کردن همه این فیلم‌ها حول سینمای مستند امر معقولی نیست. اتفاق دارد در جای دیگری می‌افتد. فیلم‌های مستند تولیدشده در یک‌سال، در تنوع و تفاوت‌هایش، پدیده‌ای گسترده‌تر و پرجنبه‌تر از فیلم‌های سینمای مستند ایران هستند و بی‌جا در حد و محدوده این سینما و در سبد آن گنجانده و تعریف می‌شوند و تریبون و فضای نمایش همه‌شان می‌شود جشنواره‌های جورواجور تخصصی و سینمایی. تولید گسترده و حضور دایم این فیلم‌ها، بیشتر پدیده‌ای فرهنگی، مدنی و اجتماعی است تا امری متصل و مرتبط به سینما و هنر و حرفه فیلمسازی. با این توجه و رویکرد، ما زیاده از حد در بند«سینما» ی مستند ایران - و جمع‌کردن تحمیلی و ذهن‌پردازانه یک‌سال تولید فیلم در ایران زیر این عنوان - گرفتار شده‌ایم و از توجه به«فیلم» مستند - در گستره‌ای بسیار فراخ‌تر از سینمای ایران و به‌عنوان پدیده‌ای فرهنگی، اجتماعی- دور مانده‌ایم. سینما معمولا در فضا و معنای حرفه و هنر دریافت شده و در محدوده این دو، جمع یا تعریف می‌شود؛ در حالی ‌که بسیاری از این هزار فیلم با قصدها، انگیزه‌ها و دریافت‌های دیگر و خاص موقعیت و فضای خود شکل می‌گیرند و باید در فضاهایی جدا از سینمای مستند و جشنواره‌های سینمایی به مخاطبان خاص خود برسند:
فیلم‌های مستند، در همه‌جای ایران و توسط جوان‌های پرشور و نه لزوما حرفه‌ای اقصی‌نقاط کشور، وضعیت‌ها و آدم‌ها و رویدادهایی را از جای‌جای ایران ثبت می‌کنند که فیلم مستند، کاراترین و موثرترین شیوه ثبت آنهاست؛ به‌معنایی، امروز - برای اولین‌بار در تاریخ ایران - جامعه ایران و زندگی ایرانی در گستره حضور و فیلمسازی خیل جوان‌های خود در حال ثبت‌شدن دایم است. ساختن فیلم برای بسیاری از جوان‌ها فضای جمع‌شدن و مراوده آنهاست و برایشان جای خالی فضای عمومی را پر می‌کند یا پُز و هویت فردی و اجتماعی به آنها می‌بخشد.
اقلیتی قابل‌توجه از جامعه، هنردوست می‌شود، هنر می‌خواند و می‌داند و با سبک‌وسیاق خود، یا به تقلید از فضای غالب هنری، همه‌جوره هنر می‌ورزد و از جمله فیلم مستند می‌سازد. بعضی‌ها با فیلم شخصی‌نگاری می‌کنند و حتی وارد فضای تراپی خود می‌شوند یا در ارتباط با شغل و حرفه خود و روابط دوروبرشان درگیر ساختن فیلم می‌شوند. گاه ثبت موقعیت یا بیان مسوولانه موضوع یا وضعیتی مهم، حساس یا فوری، مهم‌ترین ارزش یک فیلم به‌حساب می‌آید؛ حتی اگر آن فیلم، سینمایی و حرفه‌ای ساخته‌نشده باشد. گاهی فیلم‌ها در فضای بین‌رشته‌ای و در مراوده با جامعه‌شناسی و معماری و انسان‌شناسی و شهرشناسی یا دیگر هنرها ساخته می‌شوند. فیلم‌های آموزشی و کاربردی و صنعتی و معرف، جا و فضای خود را دارند. رسانه‌ها هم، با انواع فیلم‌های «غیرداستانی»‌شان، با تنوع غریبی از شیوه‌های ساخت‌وپرداخت‌، خود مقوله دیگری هستند.
حاصل همه این رویکردها و تولیدها فیلم است، ولی بخش محدودی از آنها در فضای هنری و مولف سینما می‌گنجند. بسیاری از این فیلم‌ها مهم‌ترین و عمیق‌ترین فضای ارتباطشان با مخاطبان و موقعیت‌های اجتماعی خاص خودشان است و باید در این فضا دیده و درک و دریافت شوند. اگر فیلم‌های مختلفی که در طول سال ساخته می‌شوند، در روابط و فضای موضوع و رابطه اجتماعی خاص خود تولید شوند و برای ذهن‌ها و جان‌های نیازمند و درگیر و پذیرای خود به نمایش درآیند، نیازهای بسیار متفاوت جامعه ایران و مخاطبان جورواجور فیلم مستند به‌تدریج با فیلم‌های موردعلاقه‌شان انس می‌گیرند و همراه می‌شوند. به‌واقع، حوزه عمل و تاثیر فیلم مستند بسیار پرتنوع و گسترده است و فیلم‌های متفاوت با مخاطبان و فضاهای اجتماعی بزرگ و کوچک متفاوتی در ارتباط قرار می‌گیرند. در این تنوع و گستردگی حضور، فیلم مستند قدرت ارتباط و مراوده اجتماعی‌اش را پیدا می‌کند و در گفت‌وگو و بده‌‌وبستان با مخاطبان خود به قدرت تاثیر اجتماعی‌اش نیز دست می‌یابد. از این راه توان و تاثیر فیلم مستند از مقوله‌ای نظری و بالقوه به عاملی بالفعل تبدیل می‌شود و به این ترتیب، سینمای مستند هم فضایی می‌شود خاص، در دل فضای بزرگ‌تر و عمومی‌تر فیلم مستند. با این نگاه و تعریف، تفاوت فیلم مستند و سینمای مستند، تفاوت در کیفیت و ارزش نیست و فیلم مستند هنری و مولف بر همه آن فیلم‌های مستند دیگر ارجح نیست؛ هر فضایی از حیات عمومی فیلم مستند، فضای شکل‌گیری و مراوده و تاثیر خاص خود را دنبال می‌کند. به‌واقع اگر سینما هنر است، فیلم مستند عمدتا هنر نیست و بخش مهمی از آن هزار فیلم لزوما سینما نیست؛ اما فیلم هست. نگاه و تعریفی دیگر می‌رسد به اینکه فیلم مستند عمدتا هنر نیست و به‌واقع، بخش کوچکی از فیلم‌های مستندی که در دنیا ساخته می‌شوند، فیلم‌های هنری‌اند.
این جدا‌سازی مهم است و جدانکردن این دو فضا و فیلم‌های آنها، فیلم مستند را عقبه سینمای مستند و تخت‌بند چون‌وچرای این سینما باقی نگه می‌دارد و فضای نفس‌کشیدن را بر او تنگ‌وتار می‌کند. بسیاری از فیلم‌های مستند، هم در قصد و رویکرد اولیه برای ایده‌گذاری‌ و جذب سرمایه و تولید و هم در زمان نمایش و عرضه، در روابطی جدا از روابط حرفه و سینما راه ‌می‌افتند و شکل می‌گیرند، اما در ایران، همه این فیلم‌ها زیر عنوان کلی سینمای مستند جمع بسته می‌شوند و در جشنواره‌های سینمایی - یا نهایتا جشنواره‌های موضوعی، اما باز هم با متر و معیار انتخاب و داوری‌ سینمایی - و به‌عنوان فیلم‌های«سینمای مستند ایران» در کنار هم دیده و ارزیابی می‌شوند. در این درهم‌جوشی غریب، روشن است که دنیای متفاوت، کارکرد و تاثیر اجتماعی، فرهنگی، ملی و غیرسینمایی خیلی از فیلم‌های مستند دیده و ارزیابی نمی‌شود و اصلا این وجود متفاوت و این فضای عمومی‌تر از سینمای مستند درک و دریافت نمی‌شود. به این معنی در ایران دنیای کوچک«سینما»ی مستند حق آن دنیای بزرگ‌تر«فیلم» مستند را خورده است. با این تعریف درمیان‌گذاشته‌شده، این نوشته در باب توجه‌دادن به بدفهمی‌مان از حیات فیلم مستند در ایران است و دعوت اولیه‌ای است به تماشای تنوع و تفاوت فیلم‌های مستند ایران و توجه به ظرفیت‌ها و قابلیت‌های پیدا یا پنهان و مغفول فیلم مستند در ایران.
این بدفهمی البته در بدفهمی عظیم‌‌تر و غریب‌تر تعریف نخبه‌‌بین، خودمدار و تقلیل‌گرایانه«فرهنگ» در - تنها -«هنر» و فعالیت‌های هنری یا آثار نخبگان عرصه هنر جای ردیابی دارد؛ و ندیدن فرهنگ به‌عنوان امری عمومی و ندیدن فرهنگ عمومی جامعه و قایل‌نبودن حق و ظرفیت و قابلیت فعالیت و خلاقیت و تولید اثر برای آن، که خود قصه دیگری است و بحث اساسی‌تری را طلب می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.