موفقیتهای یک جنبش
هیند آواد* رحمان بوذری
وقتی جهان نظارهگر بهار عرب بود، فلسطینیهای زیادی ردپاهای انقلاب فلسطین، بهخصوص انتفاضه اول (خیزش تودهای1987) را در جان زیبای انقلابیهای جوان دنبال میکردند. خانوادههای فلسطینی سقوط رژیمهای تونس و مصر را جشن گرفتند، نه فقط چون نوید بازگشت مقاومت اعراب را میداد، جنبه دایمی آرمان فلسطینی که دیکتاتوریهای عربی سالهای سال آن را ربوده بودند، بلکه چون در ضمن یادآور این نکته بود که فلسطین همچنان مردم را گردهم میآورد، آنهایی را که در نقاط مختلف جهان با هرگونه بیعدالتی مبارزه میکردند.
همچنانکه نظارهگر گسترش انقلابها- از والاستریت تا مادرید، از لندن تا سیاتل- بودیم میتوانستیم فلسطین را در هر میدان التحریری ببینیم. بخشی از بهار عرب نتیجه همدستی کامل رژیم سابق مصر در تداوم اشغالگری و استعمار اسراییل است؛ حرکتهای دانشجویی مصر در همبستگی با فلسطین طی انتفاضه دوم در سال2000 از جمله مقدمات مهم خیزش ژانویه2011 بود. بیعدالتی ناشی از اشغال، استعمار و اعمال آپارتاید اسراییلی کاملا در پیوند با حرصوآز شرکتها، تخریب محیطزیست، کاهش بودجه دانشجویی و خصوصیسازی خدمات بهداشتی است که مردمان آمریکای شمالی و اروپا به آن معترضاند. کاهش سالانه میلیاردها دلار از بودجه آموزش، اصلاح بهداشت عمومی و خدمات اجتماعی در آمریکا برای حمایت از ماشین نظامی اسراییل، پیکار در راه حقوق فلسطینیان را به آرمان برابری و عدالت اجتماعی در آمریکا و دیگر جاها پیوند زده است. «تحریم سیاسی، اقتصادی، اخلاقی» راهی را برای ما گشوده تا زنجیرهای جمعیمان را بگسلانیم. در سال2005، یکسال بعد از اینکه دادگاه لاهه حکم کرد دیوار حائل که در سرزمینهای اشغالی ساخته شده غیرقانونی است، جمع کثیری از جامعه مدنی فلسطین با الهام از پیکار ضدآپارتاید در آفریقای جنوبی، مردمان وظیفهشناس سرتاسرجهان را فراخواندند تا تحریم گسترده سیاسی، اقتصادی، اخلاقی علیه اسراییل اعمال کنند. رهیافت حقمحور همهجانبه کارزار تحریم شاید مهمترین خصیصه آن باشد. نمونه این رهیافت سه مطالبهای است که کارزار دارد: پایاندادن به اشغال فلسطین و بازگشت به مرزهای پیش از 1967، بهرسمیتشناختن حقوق اساسی شهروندان فلسطینی، و حق بازگشت فلسطینیهای مهاجر. این مطالبات ستم اسراییل را به اشغال سرزمینهای فلسطینی فرو نمیکاهد و بیعدالتی رواداشته در حق همه مردم فلسطین را در نظر میگیرد. 20سال «فرآیند صلح» بیشرمانه این حس غلط را القا کرده- احساسی که امروز روز هم غالب است- که فلسطینیها فقط مردمانی هستند که در سرزمینهای اشغالی زندگی میکنند و تنها ستمی که اسراییل در حق فلسطینیان روا میدارد اشغال است. این امر موجب حاشیهایشدن اکثریت فلسطینیها و حقوقشان شده، چه آنها که در اسراییل ساکناند و چه آوارگان؛ و اجازه داده اسراییل بیچونوچرا با سرکوب غیرقانونی و شدیدتر قسر دربرود.
جنبش «تحریم سیاسی، اقتصادی، اخلاقی» میکوشد گفتار مربوط به حقوق فلسطینیان را تغییر دهد تا شامل حقوق «همه» فلسطینیها شود. این جنبش فراخوانی است به پایان نظام چندلایه سرکوب، اشغال همهجانبه، استعمار، و آپارتاید که این آخری شامل تبعیض قانونی نظاممند علیه فلسطینیهای ساکن اسراییل و 63سال مخالفت با حق بازگشت فلسطینیان مهاجر به سرزمینشان میشود.
تدقیق حقوق فلسطینیان -و دخیلکردن شهروندان فلسطینی اسراییل و مهمتر از آن مهاجران فلسطینی در متن بحث- نمیتوانست بدون رهبری قدرتمند فلسطینیان به دست آید. کمیته ملی «کارزار تحریم سیاسی، اقتصادی، اخلاقی» که در آوریل 2008 تاسیس شد، تکیهگاه اصلی و مرجع جنبش جهانی تحریم همهجانبه بود. کمیته ملی، گستردهترین ائتلاف جامعه مدنی فلسطین، نهتنها دربردارنده فلسطینیان ساکن کرانه باختری و غزه بلکه متشکل از بزرگترین ائتلافها، شبکهها و اتحادیههای شهروندان فلسطینی مهاجر و ساکن اسراییل است. کمیته ملی پیوسته صدای واحد و رسای فلسطینیان است، و همچنان جنبش «تحریم همهجانبه» را پیش میبرد و هدایت میکند، و در عین حال حساسیتهای ناشی از شرایط خاص هر محل را کاملا در نظر میگیرد، یعنی این اصل را که فراخوان کارزار تحریم باید در هر اجتماعی بسته به شرایط خاص محلی آن و تصمیم فعالان محلی به اجرا گذاشته شود.
در بیش از ششسال گذشته، کارزار تحریم موثرترین ابزار همبستگی میان فلسطینیان بوده و شیوهای موفق برای زیرسؤالبردن مصونیت اسراییل. موفقیتهای کارزار تحریم، حتی در مقایسه با کارزار تحریم در آفریقای جنوبی، فراتر از حد انتظار چنین جنبش جوانی بوده است. بهخصوص، کارزار تحریم پس از کشتار 2009-2008 در غزه و حمله به ناوگان آزادی به سرعت گسترش یافت. جنبش اکنون از چارچوب یک جنبش همبستگی سنتی به مراتب فراتر رفته و شامل مشارکتکنندگان فعال و متعهدی است از اتحادیههای کارگری، گروههای مذهبی، تشکلهای غیردولتی مهم و احزاب سیاسی. نگاهی کوتاه به برخی از بزرگترین و موفقترین کارزارها نشانگر رشد و گسترش کارزار تحریم همهجانبه (BDS) است.
یکی از موفقترین کارهای جنبش تحریم ماجرای وئولیا (Veolia) است، یک شرکت چندملیتی فرانسوی که پروژه گسترش خط تراموای اورشلیم را به عهده گرفت، تراموایی غیرقانونی که اورشلیم را به شهرکهای اسراییلی وصل و سلطه اسراییل بر مناطق اشغالی را تحکیم میکند، به علاوه ارایه گسترهای از خدمات زیرساختهای حملونقل و پسماند شهرکهای اسراییلی. در سرتاسر جهان و بهخصوص اروپا این شرکت هدف تحریم قرار گرفت. در استکهلم، کارزار جامعه مدنی موجب شد وئولیا ضرر زیادی بابت قرارداد 5/3میلیارد یورویی عملیات سیستم مترو شهری بپردازد. کارزار قاطع و هماهنگ بینالمللی بر ضد وئولیا منجر به ازدسترفتن در مجموع بیش از پنجمیلیاردیورو خسارت ناشی از قراردادهای آن در فرانسه، انگلستان، ویلز، ایرلند و استرالیا شد. در اواخر سال2010 وئولیا و آلستوم، یک شرکت چندملیتی فرانسوی دیگر که در پروژه خط تراموای اورشلیم دخیل بود، اعلام کرد که سهاماش را در کنسرسیوم اجرایی میفروشد. همین که دو شرکت وئولیا و آلستوم کنار کشیدند و بهجای شرکتهای مشهور بینالمللی قابلتر، شرکتهای کمتجربهتر اسراییلی مسئولیت گرفتند چیزی نیست جز نشان موفقیت جنبش تحریم: هیچ شرکت بینالمللیای خواهان این نیست که هدف جنبش بیاندازه موثر و عملی و مریی ما قرار بگیرد. جنبش تحریم به شرکتهای حامی آپارتاید اسراییلی نشان میدهد که همدستی فعال آنها با اسراییل بیهزینه نیست. کارزارهای علیه وئولیا و آلستوم تا زمانی که آنها همکاری خود را متوقف نکنند ادامه و خسارات مقتضی را به همراه خواهد داشت.
اتحادیههای کارگری بهلحاظ تاریخی همواره در خط مقدم پیکار بر ضد بیعدالتی بودهاند بهخصوص در دوران آپارتاید آفریقای جنوبی. اتحادیههای کارگری در آفریقای جنوبی، فرانسه، بلژیک، ایرلند، سوئد، ایتالیا، استرالیا، کانادا، برزیل، هند، نروژ، و مابقی کشورها اخیرا جنبههایی از کارزار تحریم را پذیرفتهاند. کنگره اتحادیههای کارگری بریتانیا که نماینده هفت میلیون کارگر است، در حال شروع فعالیتهایی است تا به کل اعضای خود ضرورت تحریم تبعیضنژادی اسراییل را آموزش دهد. کنگرههای اتحادیه کارگری آفریقایجنوبی، ایرلند، اسکاتلند، برزیل و بسیاری اتحادیههای منفرد دیگر در جهان در فرآیند برقراری پیوندهایی با فدراسیون کارگری هیستادروت [اتحادیه کارگری نژادپرست اسراییل] هستند. تنها چند روز پس از حمله اسراییل به ناوگان آزادی در می2010، اتحادیه کارگران کشتیسازی سوئد، عطفنظر به فراخوان اتحادیه کارگری فلسطین برای توقیف کشتیهای اسراییلی، یک محموله 500تنی را که از اسراییل میآمد توقیف کرد. CUT بزرگترین و مهمترین اتحادیه کارگری برزیل که نماینده بیش از 20میلیون کارگر است، از کارزار تحریم به عنوان مبنای همبستگی خود حمایت کرد و مشغول راهاندازی طرحی است تا کارزار تحریم را در میان اعضای خود اشاعه دهد. تحریمهای کارگری در چارچوب کارزار تحریم همهجانبه تبدیل به فرم اصلی همبستگی مردم فلسطین در شبکه اتحادیههای کارگری بینالمللی شده است.
تحریم آکادمیک که مسلما چالشبرانگیزترین شکل تحریم است، بحثی گسترده راه انداخته درباره همدستی قوی نهادهای آکادمیک اسراییل در طرحریزی، توجیه و تداوم سیاستهای استعماری و تبعیضآمیز دولت، از جمله جنایات جنگی در غزه، اورشلیم و جاهای دیگر. کنگره اتحادیه دانشگاهها و کالجهای بریتانیا در می2010 رأی تاریخسازی به تحریم مرکز دانشگاهی ساماریا داد، یک کالج استعماری در سرزمینهای اشغالی فلسطین، و همچنین به قطع کلیه روابط با هیستادروت رای داد، بدنه اصلی و نژادپرست کارگری اسراییل که قطب مهمی در سیاستهای تبعیضآمیز آن است. فوریه2009، کارگران دانشگاهی در اتحادیه کارکنان عمومی کانادا پیشنهادی را تصویب کردند بر مبنای فراخوان به تحریم دانشگاهی اسراییل. دانشگاهیان نیز پیمان بستند بر موسسات خود فشار بیاورند تا روابط مالی خود را با اسراییل قطع کنند. دانشگاه ژوهانسبورگ در اقدامی تاریخی کلیه روابط خود را با دانشگاه بنگوریون قطع کرد و به اولین دانشگاهی در جهان بدل شد که روابط خود را با یک موسسه دانشگاهی اسراییلی بههم میزند. دانشجویان در ایالات متحده، بریتانیا و دیگر جاها نیز کارزارهایی برای تحریم محصولات اسراییلی و خرید نکردن از شرکتهایی که از اشغالگری اسراییل سود میبرند بهراه انداختهاند.
جنبش تحریم از زمان آغاز به کار تاکنون تاثیری فراتر از انتظار بهدست آورده و بیش از آنچه تصور میشد گسترش یافته. درخواست جنبش هر روز بیش از پیش از سوی جریانهای اصلی و کنشگران پرقدرت پاسخ میگیرد. نخبگان و شهرههای فرهنگی، نهادهای مالی جهان، اتحادیههای کارگری اصلی، گروههای مذهبی، احزاب سیاسی، دولتها و افراد وظیفهشناس از هر گرایش و سلیقهای، همه و همه آغاز به فعالیت کردهاند. جنبش جهانی ما در حقیقت شروع به منزویکردن اسراییل کرده است.
* هیند آواد، مسوول کمیته ملی جنبش تحریم و از نسل سوم مهاجران فلسطینی است.
همچنانکه نظارهگر گسترش انقلابها- از والاستریت تا مادرید، از لندن تا سیاتل- بودیم میتوانستیم فلسطین را در هر میدان التحریری ببینیم. بخشی از بهار عرب نتیجه همدستی کامل رژیم سابق مصر در تداوم اشغالگری و استعمار اسراییل است؛ حرکتهای دانشجویی مصر در همبستگی با فلسطین طی انتفاضه دوم در سال2000 از جمله مقدمات مهم خیزش ژانویه2011 بود. بیعدالتی ناشی از اشغال، استعمار و اعمال آپارتاید اسراییلی کاملا در پیوند با حرصوآز شرکتها، تخریب محیطزیست، کاهش بودجه دانشجویی و خصوصیسازی خدمات بهداشتی است که مردمان آمریکای شمالی و اروپا به آن معترضاند. کاهش سالانه میلیاردها دلار از بودجه آموزش، اصلاح بهداشت عمومی و خدمات اجتماعی در آمریکا برای حمایت از ماشین نظامی اسراییل، پیکار در راه حقوق فلسطینیان را به آرمان برابری و عدالت اجتماعی در آمریکا و دیگر جاها پیوند زده است. «تحریم سیاسی، اقتصادی، اخلاقی» راهی را برای ما گشوده تا زنجیرهای جمعیمان را بگسلانیم. در سال2005، یکسال بعد از اینکه دادگاه لاهه حکم کرد دیوار حائل که در سرزمینهای اشغالی ساخته شده غیرقانونی است، جمع کثیری از جامعه مدنی فلسطین با الهام از پیکار ضدآپارتاید در آفریقای جنوبی، مردمان وظیفهشناس سرتاسرجهان را فراخواندند تا تحریم گسترده سیاسی، اقتصادی، اخلاقی علیه اسراییل اعمال کنند. رهیافت حقمحور همهجانبه کارزار تحریم شاید مهمترین خصیصه آن باشد. نمونه این رهیافت سه مطالبهای است که کارزار دارد: پایاندادن به اشغال فلسطین و بازگشت به مرزهای پیش از 1967، بهرسمیتشناختن حقوق اساسی شهروندان فلسطینی، و حق بازگشت فلسطینیهای مهاجر. این مطالبات ستم اسراییل را به اشغال سرزمینهای فلسطینی فرو نمیکاهد و بیعدالتی رواداشته در حق همه مردم فلسطین را در نظر میگیرد. 20سال «فرآیند صلح» بیشرمانه این حس غلط را القا کرده- احساسی که امروز روز هم غالب است- که فلسطینیها فقط مردمانی هستند که در سرزمینهای اشغالی زندگی میکنند و تنها ستمی که اسراییل در حق فلسطینیان روا میدارد اشغال است. این امر موجب حاشیهایشدن اکثریت فلسطینیها و حقوقشان شده، چه آنها که در اسراییل ساکناند و چه آوارگان؛ و اجازه داده اسراییل بیچونوچرا با سرکوب غیرقانونی و شدیدتر قسر دربرود.
جنبش «تحریم سیاسی، اقتصادی، اخلاقی» میکوشد گفتار مربوط به حقوق فلسطینیان را تغییر دهد تا شامل حقوق «همه» فلسطینیها شود. این جنبش فراخوانی است به پایان نظام چندلایه سرکوب، اشغال همهجانبه، استعمار، و آپارتاید که این آخری شامل تبعیض قانونی نظاممند علیه فلسطینیهای ساکن اسراییل و 63سال مخالفت با حق بازگشت فلسطینیان مهاجر به سرزمینشان میشود.
تدقیق حقوق فلسطینیان -و دخیلکردن شهروندان فلسطینی اسراییل و مهمتر از آن مهاجران فلسطینی در متن بحث- نمیتوانست بدون رهبری قدرتمند فلسطینیان به دست آید. کمیته ملی «کارزار تحریم سیاسی، اقتصادی، اخلاقی» که در آوریل 2008 تاسیس شد، تکیهگاه اصلی و مرجع جنبش جهانی تحریم همهجانبه بود. کمیته ملی، گستردهترین ائتلاف جامعه مدنی فلسطین، نهتنها دربردارنده فلسطینیان ساکن کرانه باختری و غزه بلکه متشکل از بزرگترین ائتلافها، شبکهها و اتحادیههای شهروندان فلسطینی مهاجر و ساکن اسراییل است. کمیته ملی پیوسته صدای واحد و رسای فلسطینیان است، و همچنان جنبش «تحریم همهجانبه» را پیش میبرد و هدایت میکند، و در عین حال حساسیتهای ناشی از شرایط خاص هر محل را کاملا در نظر میگیرد، یعنی این اصل را که فراخوان کارزار تحریم باید در هر اجتماعی بسته به شرایط خاص محلی آن و تصمیم فعالان محلی به اجرا گذاشته شود.
در بیش از ششسال گذشته، کارزار تحریم موثرترین ابزار همبستگی میان فلسطینیان بوده و شیوهای موفق برای زیرسؤالبردن مصونیت اسراییل. موفقیتهای کارزار تحریم، حتی در مقایسه با کارزار تحریم در آفریقای جنوبی، فراتر از حد انتظار چنین جنبش جوانی بوده است. بهخصوص، کارزار تحریم پس از کشتار 2009-2008 در غزه و حمله به ناوگان آزادی به سرعت گسترش یافت. جنبش اکنون از چارچوب یک جنبش همبستگی سنتی به مراتب فراتر رفته و شامل مشارکتکنندگان فعال و متعهدی است از اتحادیههای کارگری، گروههای مذهبی، تشکلهای غیردولتی مهم و احزاب سیاسی. نگاهی کوتاه به برخی از بزرگترین و موفقترین کارزارها نشانگر رشد و گسترش کارزار تحریم همهجانبه (BDS) است.
یکی از موفقترین کارهای جنبش تحریم ماجرای وئولیا (Veolia) است، یک شرکت چندملیتی فرانسوی که پروژه گسترش خط تراموای اورشلیم را به عهده گرفت، تراموایی غیرقانونی که اورشلیم را به شهرکهای اسراییلی وصل و سلطه اسراییل بر مناطق اشغالی را تحکیم میکند، به علاوه ارایه گسترهای از خدمات زیرساختهای حملونقل و پسماند شهرکهای اسراییلی. در سرتاسر جهان و بهخصوص اروپا این شرکت هدف تحریم قرار گرفت. در استکهلم، کارزار جامعه مدنی موجب شد وئولیا ضرر زیادی بابت قرارداد 5/3میلیارد یورویی عملیات سیستم مترو شهری بپردازد. کارزار قاطع و هماهنگ بینالمللی بر ضد وئولیا منجر به ازدسترفتن در مجموع بیش از پنجمیلیاردیورو خسارت ناشی از قراردادهای آن در فرانسه، انگلستان، ویلز، ایرلند و استرالیا شد. در اواخر سال2010 وئولیا و آلستوم، یک شرکت چندملیتی فرانسوی دیگر که در پروژه خط تراموای اورشلیم دخیل بود، اعلام کرد که سهاماش را در کنسرسیوم اجرایی میفروشد. همین که دو شرکت وئولیا و آلستوم کنار کشیدند و بهجای شرکتهای مشهور بینالمللی قابلتر، شرکتهای کمتجربهتر اسراییلی مسئولیت گرفتند چیزی نیست جز نشان موفقیت جنبش تحریم: هیچ شرکت بینالمللیای خواهان این نیست که هدف جنبش بیاندازه موثر و عملی و مریی ما قرار بگیرد. جنبش تحریم به شرکتهای حامی آپارتاید اسراییلی نشان میدهد که همدستی فعال آنها با اسراییل بیهزینه نیست. کارزارهای علیه وئولیا و آلستوم تا زمانی که آنها همکاری خود را متوقف نکنند ادامه و خسارات مقتضی را به همراه خواهد داشت.
اتحادیههای کارگری بهلحاظ تاریخی همواره در خط مقدم پیکار بر ضد بیعدالتی بودهاند بهخصوص در دوران آپارتاید آفریقای جنوبی. اتحادیههای کارگری در آفریقای جنوبی، فرانسه، بلژیک، ایرلند، سوئد، ایتالیا، استرالیا، کانادا، برزیل، هند، نروژ، و مابقی کشورها اخیرا جنبههایی از کارزار تحریم را پذیرفتهاند. کنگره اتحادیههای کارگری بریتانیا که نماینده هفت میلیون کارگر است، در حال شروع فعالیتهایی است تا به کل اعضای خود ضرورت تحریم تبعیضنژادی اسراییل را آموزش دهد. کنگرههای اتحادیه کارگری آفریقایجنوبی، ایرلند، اسکاتلند، برزیل و بسیاری اتحادیههای منفرد دیگر در جهان در فرآیند برقراری پیوندهایی با فدراسیون کارگری هیستادروت [اتحادیه کارگری نژادپرست اسراییل] هستند. تنها چند روز پس از حمله اسراییل به ناوگان آزادی در می2010، اتحادیه کارگران کشتیسازی سوئد، عطفنظر به فراخوان اتحادیه کارگری فلسطین برای توقیف کشتیهای اسراییلی، یک محموله 500تنی را که از اسراییل میآمد توقیف کرد. CUT بزرگترین و مهمترین اتحادیه کارگری برزیل که نماینده بیش از 20میلیون کارگر است، از کارزار تحریم به عنوان مبنای همبستگی خود حمایت کرد و مشغول راهاندازی طرحی است تا کارزار تحریم را در میان اعضای خود اشاعه دهد. تحریمهای کارگری در چارچوب کارزار تحریم همهجانبه تبدیل به فرم اصلی همبستگی مردم فلسطین در شبکه اتحادیههای کارگری بینالمللی شده است.
تحریم آکادمیک که مسلما چالشبرانگیزترین شکل تحریم است، بحثی گسترده راه انداخته درباره همدستی قوی نهادهای آکادمیک اسراییل در طرحریزی، توجیه و تداوم سیاستهای استعماری و تبعیضآمیز دولت، از جمله جنایات جنگی در غزه، اورشلیم و جاهای دیگر. کنگره اتحادیه دانشگاهها و کالجهای بریتانیا در می2010 رأی تاریخسازی به تحریم مرکز دانشگاهی ساماریا داد، یک کالج استعماری در سرزمینهای اشغالی فلسطین، و همچنین به قطع کلیه روابط با هیستادروت رای داد، بدنه اصلی و نژادپرست کارگری اسراییل که قطب مهمی در سیاستهای تبعیضآمیز آن است. فوریه2009، کارگران دانشگاهی در اتحادیه کارکنان عمومی کانادا پیشنهادی را تصویب کردند بر مبنای فراخوان به تحریم دانشگاهی اسراییل. دانشگاهیان نیز پیمان بستند بر موسسات خود فشار بیاورند تا روابط مالی خود را با اسراییل قطع کنند. دانشگاه ژوهانسبورگ در اقدامی تاریخی کلیه روابط خود را با دانشگاه بنگوریون قطع کرد و به اولین دانشگاهی در جهان بدل شد که روابط خود را با یک موسسه دانشگاهی اسراییلی بههم میزند. دانشجویان در ایالات متحده، بریتانیا و دیگر جاها نیز کارزارهایی برای تحریم محصولات اسراییلی و خرید نکردن از شرکتهایی که از اشغالگری اسراییل سود میبرند بهراه انداختهاند.
جنبش تحریم از زمان آغاز به کار تاکنون تاثیری فراتر از انتظار بهدست آورده و بیش از آنچه تصور میشد گسترش یافته. درخواست جنبش هر روز بیش از پیش از سوی جریانهای اصلی و کنشگران پرقدرت پاسخ میگیرد. نخبگان و شهرههای فرهنگی، نهادهای مالی جهان، اتحادیههای کارگری اصلی، گروههای مذهبی، احزاب سیاسی، دولتها و افراد وظیفهشناس از هر گرایش و سلیقهای، همه و همه آغاز به فعالیت کردهاند. جنبش جهانی ما در حقیقت شروع به منزویکردن اسراییل کرده است.
* هیند آواد، مسوول کمیته ملی جنبش تحریم و از نسل سوم مهاجران فلسطینی است.
وقتی جهان نظارهگر بهار عرب بود، فلسطینیهای زیادی ردپاهای انقلاب فلسطین، بهخصوص انتفاضه اول (خیزش تودهای1987) را در جان زیبای انقلابیهای جوان دنبال میکردند. خانوادههای فلسطینی سقوط رژیمهای تونس و مصر را جشن گرفتند، نه فقط چون نوید بازگشت مقاومت اعراب را میداد، جنبه دایمی آرمان فلسطینی که دیکتاتوریهای عربی سالهای سال آن را ربوده بودند، بلکه چون در ضمن یادآور این نکته بود که فلسطین همچنان مردم را گردهم میآورد، آنهایی را که در نقاط مختلف جهان با هرگونه بیعدالتی مبارزه میکردند.
همچنانکه نظارهگر گسترش انقلابها- از والاستریت تا مادرید، از لندن تا سیاتل- بودیم میتوانستیم فلسطین را در هر میدان التحریری ببینیم. بخشی از بهار عرب نتیجه همدستی کامل رژیم سابق مصر در تداوم اشغالگری و استعمار اسراییل است؛ حرکتهای دانشجویی مصر در همبستگی با فلسطین طی انتفاضه دوم در سال2000 از جمله مقدمات مهم خیزش ژانویه2011 بود. بیعدالتی ناشی از اشغال، استعمار و اعمال آپارتاید اسراییلی کاملا در پیوند با حرصوآز شرکتها، تخریب محیطزیست، کاهش بودجه دانشجویی و خصوصیسازی خدمات بهداشتی است که مردمان آمریکای شمالی و اروپا به آن معترضاند. کاهش سالانه میلیاردها دلار از بودجه آموزش، اصلاح بهداشت عمومی و خدمات اجتماعی در آمریکا برای حمایت از ماشین نظامی اسراییل، پیکار در راه حقوق فلسطینیان را به آرمان برابری و عدالت اجتماعی در آمریکا و دیگر جاها پیوند زده است. «تحریم سیاسی، اقتصادی، اخلاقی» راهی را برای ما گشوده تا زنجیرهای جمعیمان را بگسلانیم. در سال2005، یکسال بعد از اینکه دادگاه لاهه حکم کرد دیوار حائل که در سرزمینهای اشغالی ساخته شده غیرقانونی است، جمع کثیری از جامعه مدنی فلسطین با الهام از پیکار ضدآپارتاید در آفریقای جنوبی، مردمان وظیفهشناس سرتاسرجهان را فراخواندند تا تحریم گسترده سیاسی، اقتصادی، اخلاقی علیه اسراییل اعمال کنند. رهیافت حقمحور همهجانبه کارزار تحریم شاید مهمترین خصیصه آن باشد. نمونه این رهیافت سه مطالبهای است که کارزار دارد: پایاندادن به اشغال فلسطین و بازگشت به مرزهای پیش از 1967، بهرسمیتشناختن حقوق اساسی شهروندان فلسطینی، و حق بازگشت فلسطینیهای مهاجر. این مطالبات ستم اسراییل را به اشغال سرزمینهای فلسطینی فرو نمیکاهد و بیعدالتی رواداشته در حق همه مردم فلسطین را در نظر میگیرد. 20سال «فرآیند صلح» بیشرمانه این حس غلط را القا کرده- احساسی که امروز روز هم غالب است- که فلسطینیها فقط مردمانی هستند که در سرزمینهای اشغالی زندگی میکنند و تنها ستمی که اسراییل در حق فلسطینیان روا میدارد اشغال است. این امر موجب حاشیهایشدن اکثریت فلسطینیها و حقوقشان شده، چه آنها که در اسراییل ساکناند و چه آوارگان؛ و اجازه داده اسراییل بیچونوچرا با سرکوب غیرقانونی و شدیدتر قسر دربرود.
جنبش «تحریم سیاسی، اقتصادی، اخلاقی» میکوشد گفتار مربوط به حقوق فلسطینیان را تغییر دهد تا شامل حقوق «همه» فلسطینیها شود. این جنبش فراخوانی است به پایان نظام چندلایه سرکوب، اشغال همهجانبه، استعمار، و آپارتاید که این آخری شامل تبعیض قانونی نظاممند علیه فلسطینیهای ساکن اسراییل و 63سال مخالفت با حق بازگشت فلسطینیان مهاجر به سرزمینشان میشود.
تدقیق حقوق فلسطینیان -و دخیلکردن شهروندان فلسطینی اسراییل و مهمتر از آن مهاجران فلسطینی در متن بحث- نمیتوانست بدون رهبری قدرتمند فلسطینیان به دست آید. کمیته ملی «کارزار تحریم سیاسی، اقتصادی، اخلاقی» که در آوریل 2008 تاسیس شد، تکیهگاه اصلی و مرجع جنبش جهانی تحریم همهجانبه بود. کمیته ملی، گستردهترین ائتلاف جامعه مدنی فلسطین، نهتنها دربردارنده فلسطینیان ساکن کرانه باختری و غزه بلکه متشکل از بزرگترین ائتلافها، شبکهها و اتحادیههای شهروندان فلسطینی مهاجر و ساکن اسراییل است. کمیته ملی پیوسته صدای واحد و رسای فلسطینیان است، و همچنان جنبش «تحریم همهجانبه» را پیش میبرد و هدایت میکند، و در عین حال حساسیتهای ناشی از شرایط خاص هر محل را کاملا در نظر میگیرد، یعنی این اصل را که فراخوان کارزار تحریم باید در هر اجتماعی بسته به شرایط خاص محلی آن و تصمیم فعالان محلی به اجرا گذاشته شود.
در بیش از ششسال گذشته، کارزار تحریم موثرترین ابزار همبستگی میان فلسطینیان بوده و شیوهای موفق برای زیرسؤالبردن مصونیت اسراییل. موفقیتهای کارزار تحریم، حتی در مقایسه با کارزار تحریم در آفریقای جنوبی، فراتر از حد انتظار چنین جنبش جوانی بوده است. بهخصوص، کارزار تحریم پس از کشتار 2009-2008 در غزه و حمله به ناوگان آزادی به سرعت گسترش یافت. جنبش اکنون از چارچوب یک جنبش همبستگی سنتی به مراتب فراتر رفته و شامل مشارکتکنندگان فعال و متعهدی است از اتحادیههای کارگری، گروههای مذهبی، تشکلهای غیردولتی مهم و احزاب سیاسی. نگاهی کوتاه به برخی از بزرگترین و موفقترین کارزارها نشانگر رشد و گسترش کارزار تحریم همهجانبه (BDS) است.
یکی از موفقترین کارهای جنبش تحریم ماجرای وئولیا (Veolia) است، یک شرکت چندملیتی فرانسوی که پروژه گسترش خط تراموای اورشلیم را به عهده گرفت، تراموایی غیرقانونی که اورشلیم را به شهرکهای اسراییلی وصل و سلطه اسراییل بر مناطق اشغالی را تحکیم میکند، به علاوه ارایه گسترهای از خدمات زیرساختهای حملونقل و پسماند شهرکهای اسراییلی. در سرتاسر جهان و بهخصوص اروپا این شرکت هدف تحریم قرار گرفت. در استکهلم، کارزار جامعه مدنی موجب شد وئولیا ضرر زیادی بابت قرارداد 5/3میلیارد یورویی عملیات سیستم مترو شهری بپردازد. کارزار قاطع و هماهنگ بینالمللی بر ضد وئولیا منجر به ازدسترفتن در مجموع بیش از پنجمیلیاردیورو خسارت ناشی از قراردادهای آن در فرانسه، انگلستان، ویلز، ایرلند و استرالیا شد. در اواخر سال2010 وئولیا و آلستوم، یک شرکت چندملیتی فرانسوی دیگر که در پروژه خط تراموای اورشلیم دخیل بود، اعلام کرد که سهاماش را در کنسرسیوم اجرایی میفروشد. همین که دو شرکت وئولیا و آلستوم کنار کشیدند و بهجای شرکتهای مشهور بینالمللی قابلتر، شرکتهای کمتجربهتر اسراییلی مسئولیت گرفتند چیزی نیست جز نشان موفقیت جنبش تحریم: هیچ شرکت بینالمللیای خواهان این نیست که هدف جنبش بیاندازه موثر و عملی و مریی ما قرار بگیرد. جنبش تحریم به شرکتهای حامی آپارتاید اسراییلی نشان میدهد که همدستی فعال آنها با اسراییل بیهزینه نیست. کارزارهای علیه وئولیا و آلستوم تا زمانی که آنها همکاری خود را متوقف نکنند ادامه و خسارات مقتضی را به همراه خواهد داشت.
اتحادیههای کارگری بهلحاظ تاریخی همواره در خط مقدم پیکار بر ضد بیعدالتی بودهاند بهخصوص در دوران آپارتاید آفریقای جنوبی. اتحادیههای کارگری در آفریقای جنوبی، فرانسه، بلژیک، ایرلند، سوئد، ایتالیا، استرالیا، کانادا، برزیل، هند، نروژ، و مابقی کشورها اخیرا جنبههایی از کارزار تحریم را پذیرفتهاند. کنگره اتحادیههای کارگری بریتانیا که نماینده هفت میلیون کارگر است، در حال شروع فعالیتهایی است تا به کل اعضای خود ضرورت تحریم تبعیضنژادی اسراییل را آموزش دهد. کنگرههای اتحادیه کارگری آفریقایجنوبی، ایرلند، اسکاتلند، برزیل و بسیاری اتحادیههای منفرد دیگر در جهان در فرآیند برقراری پیوندهایی با فدراسیون کارگری هیستادروت [اتحادیه کارگری نژادپرست اسراییل] هستند. تنها چند روز پس از حمله اسراییل به ناوگان آزادی در می2010، اتحادیه کارگران کشتیسازی سوئد، عطفنظر به فراخوان اتحادیه کارگری فلسطین برای توقیف کشتیهای اسراییلی، یک محموله 500تنی را که از اسراییل میآمد توقیف کرد. CUT بزرگترین و مهمترین اتحادیه کارگری برزیل که نماینده بیش از 20میلیون کارگر است، از کارزار تحریم به عنوان مبنای همبستگی خود حمایت کرد و مشغول راهاندازی طرحی است تا کارزار تحریم را در میان اعضای خود اشاعه دهد. تحریمهای کارگری در چارچوب کارزار تحریم همهجانبه تبدیل به فرم اصلی همبستگی مردم فلسطین در شبکه اتحادیههای کارگری بینالمللی شده است.
تحریم آکادمیک که مسلما چالشبرانگیزترین شکل تحریم است، بحثی گسترده راه انداخته درباره همدستی قوی نهادهای آکادمیک اسراییل در طرحریزی، توجیه و تداوم سیاستهای استعماری و تبعیضآمیز دولت، از جمله جنایات جنگی در غزه، اورشلیم و جاهای دیگر. کنگره اتحادیه دانشگاهها و کالجهای بریتانیا در می2010 رأی تاریخسازی به تحریم مرکز دانشگاهی ساماریا داد، یک کالج استعماری در سرزمینهای اشغالی فلسطین، و همچنین به قطع کلیه روابط با هیستادروت رای داد، بدنه اصلی و نژادپرست کارگری اسراییل که قطب مهمی در سیاستهای تبعیضآمیز آن است. فوریه2009، کارگران دانشگاهی در اتحادیه کارکنان عمومی کانادا پیشنهادی را تصویب کردند بر مبنای فراخوان به تحریم دانشگاهی اسراییل. دانشگاهیان نیز پیمان بستند بر موسسات خود فشار بیاورند تا روابط مالی خود را با اسراییل قطع کنند. دانشگاه ژوهانسبورگ در اقدامی تاریخی کلیه روابط خود را با دانشگاه بنگوریون قطع کرد و به اولین دانشگاهی در جهان بدل شد که روابط خود را با یک موسسه دانشگاهی اسراییلی بههم میزند. دانشجویان در ایالات متحده، بریتانیا و دیگر جاها نیز کارزارهایی برای تحریم محصولات اسراییلی و خرید نکردن از شرکتهایی که از اشغالگری اسراییل سود میبرند بهراه انداختهاند.
جنبش تحریم از زمان آغاز به کار تاکنون تاثیری فراتر از انتظار بهدست آورده و بیش از آنچه تصور میشد گسترش یافته. درخواست جنبش هر روز بیش از پیش از سوی جریانهای اصلی و کنشگران پرقدرت پاسخ میگیرد. نخبگان و شهرههای فرهنگی، نهادهای مالی جهان، اتحادیههای کارگری اصلی، گروههای مذهبی، احزاب سیاسی، دولتها و افراد وظیفهشناس از هر گرایش و سلیقهای، همه و همه آغاز به فعالیت کردهاند. جنبش جهانی ما در حقیقت شروع به منزویکردن اسراییل کرده است.
* هیند آواد، مسوول کمیته ملی جنبش تحریم و از نسل سوم مهاجران فلسطینی است.
همچنانکه نظارهگر گسترش انقلابها- از والاستریت تا مادرید، از لندن تا سیاتل- بودیم میتوانستیم فلسطین را در هر میدان التحریری ببینیم. بخشی از بهار عرب نتیجه همدستی کامل رژیم سابق مصر در تداوم اشغالگری و استعمار اسراییل است؛ حرکتهای دانشجویی مصر در همبستگی با فلسطین طی انتفاضه دوم در سال2000 از جمله مقدمات مهم خیزش ژانویه2011 بود. بیعدالتی ناشی از اشغال، استعمار و اعمال آپارتاید اسراییلی کاملا در پیوند با حرصوآز شرکتها، تخریب محیطزیست، کاهش بودجه دانشجویی و خصوصیسازی خدمات بهداشتی است که مردمان آمریکای شمالی و اروپا به آن معترضاند. کاهش سالانه میلیاردها دلار از بودجه آموزش، اصلاح بهداشت عمومی و خدمات اجتماعی در آمریکا برای حمایت از ماشین نظامی اسراییل، پیکار در راه حقوق فلسطینیان را به آرمان برابری و عدالت اجتماعی در آمریکا و دیگر جاها پیوند زده است. «تحریم سیاسی، اقتصادی، اخلاقی» راهی را برای ما گشوده تا زنجیرهای جمعیمان را بگسلانیم. در سال2005، یکسال بعد از اینکه دادگاه لاهه حکم کرد دیوار حائل که در سرزمینهای اشغالی ساخته شده غیرقانونی است، جمع کثیری از جامعه مدنی فلسطین با الهام از پیکار ضدآپارتاید در آفریقای جنوبی، مردمان وظیفهشناس سرتاسرجهان را فراخواندند تا تحریم گسترده سیاسی، اقتصادی، اخلاقی علیه اسراییل اعمال کنند. رهیافت حقمحور همهجانبه کارزار تحریم شاید مهمترین خصیصه آن باشد. نمونه این رهیافت سه مطالبهای است که کارزار دارد: پایاندادن به اشغال فلسطین و بازگشت به مرزهای پیش از 1967، بهرسمیتشناختن حقوق اساسی شهروندان فلسطینی، و حق بازگشت فلسطینیهای مهاجر. این مطالبات ستم اسراییل را به اشغال سرزمینهای فلسطینی فرو نمیکاهد و بیعدالتی رواداشته در حق همه مردم فلسطین را در نظر میگیرد. 20سال «فرآیند صلح» بیشرمانه این حس غلط را القا کرده- احساسی که امروز روز هم غالب است- که فلسطینیها فقط مردمانی هستند که در سرزمینهای اشغالی زندگی میکنند و تنها ستمی که اسراییل در حق فلسطینیان روا میدارد اشغال است. این امر موجب حاشیهایشدن اکثریت فلسطینیها و حقوقشان شده، چه آنها که در اسراییل ساکناند و چه آوارگان؛ و اجازه داده اسراییل بیچونوچرا با سرکوب غیرقانونی و شدیدتر قسر دربرود.
جنبش «تحریم سیاسی، اقتصادی، اخلاقی» میکوشد گفتار مربوط به حقوق فلسطینیان را تغییر دهد تا شامل حقوق «همه» فلسطینیها شود. این جنبش فراخوانی است به پایان نظام چندلایه سرکوب، اشغال همهجانبه، استعمار، و آپارتاید که این آخری شامل تبعیض قانونی نظاممند علیه فلسطینیهای ساکن اسراییل و 63سال مخالفت با حق بازگشت فلسطینیان مهاجر به سرزمینشان میشود.
تدقیق حقوق فلسطینیان -و دخیلکردن شهروندان فلسطینی اسراییل و مهمتر از آن مهاجران فلسطینی در متن بحث- نمیتوانست بدون رهبری قدرتمند فلسطینیان به دست آید. کمیته ملی «کارزار تحریم سیاسی، اقتصادی، اخلاقی» که در آوریل 2008 تاسیس شد، تکیهگاه اصلی و مرجع جنبش جهانی تحریم همهجانبه بود. کمیته ملی، گستردهترین ائتلاف جامعه مدنی فلسطین، نهتنها دربردارنده فلسطینیان ساکن کرانه باختری و غزه بلکه متشکل از بزرگترین ائتلافها، شبکهها و اتحادیههای شهروندان فلسطینی مهاجر و ساکن اسراییل است. کمیته ملی پیوسته صدای واحد و رسای فلسطینیان است، و همچنان جنبش «تحریم همهجانبه» را پیش میبرد و هدایت میکند، و در عین حال حساسیتهای ناشی از شرایط خاص هر محل را کاملا در نظر میگیرد، یعنی این اصل را که فراخوان کارزار تحریم باید در هر اجتماعی بسته به شرایط خاص محلی آن و تصمیم فعالان محلی به اجرا گذاشته شود.
در بیش از ششسال گذشته، کارزار تحریم موثرترین ابزار همبستگی میان فلسطینیان بوده و شیوهای موفق برای زیرسؤالبردن مصونیت اسراییل. موفقیتهای کارزار تحریم، حتی در مقایسه با کارزار تحریم در آفریقای جنوبی، فراتر از حد انتظار چنین جنبش جوانی بوده است. بهخصوص، کارزار تحریم پس از کشتار 2009-2008 در غزه و حمله به ناوگان آزادی به سرعت گسترش یافت. جنبش اکنون از چارچوب یک جنبش همبستگی سنتی به مراتب فراتر رفته و شامل مشارکتکنندگان فعال و متعهدی است از اتحادیههای کارگری، گروههای مذهبی، تشکلهای غیردولتی مهم و احزاب سیاسی. نگاهی کوتاه به برخی از بزرگترین و موفقترین کارزارها نشانگر رشد و گسترش کارزار تحریم همهجانبه (BDS) است.
یکی از موفقترین کارهای جنبش تحریم ماجرای وئولیا (Veolia) است، یک شرکت چندملیتی فرانسوی که پروژه گسترش خط تراموای اورشلیم را به عهده گرفت، تراموایی غیرقانونی که اورشلیم را به شهرکهای اسراییلی وصل و سلطه اسراییل بر مناطق اشغالی را تحکیم میکند، به علاوه ارایه گسترهای از خدمات زیرساختهای حملونقل و پسماند شهرکهای اسراییلی. در سرتاسر جهان و بهخصوص اروپا این شرکت هدف تحریم قرار گرفت. در استکهلم، کارزار جامعه مدنی موجب شد وئولیا ضرر زیادی بابت قرارداد 5/3میلیارد یورویی عملیات سیستم مترو شهری بپردازد. کارزار قاطع و هماهنگ بینالمللی بر ضد وئولیا منجر به ازدسترفتن در مجموع بیش از پنجمیلیاردیورو خسارت ناشی از قراردادهای آن در فرانسه، انگلستان، ویلز، ایرلند و استرالیا شد. در اواخر سال2010 وئولیا و آلستوم، یک شرکت چندملیتی فرانسوی دیگر که در پروژه خط تراموای اورشلیم دخیل بود، اعلام کرد که سهاماش را در کنسرسیوم اجرایی میفروشد. همین که دو شرکت وئولیا و آلستوم کنار کشیدند و بهجای شرکتهای مشهور بینالمللی قابلتر، شرکتهای کمتجربهتر اسراییلی مسئولیت گرفتند چیزی نیست جز نشان موفقیت جنبش تحریم: هیچ شرکت بینالمللیای خواهان این نیست که هدف جنبش بیاندازه موثر و عملی و مریی ما قرار بگیرد. جنبش تحریم به شرکتهای حامی آپارتاید اسراییلی نشان میدهد که همدستی فعال آنها با اسراییل بیهزینه نیست. کارزارهای علیه وئولیا و آلستوم تا زمانی که آنها همکاری خود را متوقف نکنند ادامه و خسارات مقتضی را به همراه خواهد داشت.
اتحادیههای کارگری بهلحاظ تاریخی همواره در خط مقدم پیکار بر ضد بیعدالتی بودهاند بهخصوص در دوران آپارتاید آفریقای جنوبی. اتحادیههای کارگری در آفریقای جنوبی، فرانسه، بلژیک، ایرلند، سوئد، ایتالیا، استرالیا، کانادا، برزیل، هند، نروژ، و مابقی کشورها اخیرا جنبههایی از کارزار تحریم را پذیرفتهاند. کنگره اتحادیههای کارگری بریتانیا که نماینده هفت میلیون کارگر است، در حال شروع فعالیتهایی است تا به کل اعضای خود ضرورت تحریم تبعیضنژادی اسراییل را آموزش دهد. کنگرههای اتحادیه کارگری آفریقایجنوبی، ایرلند، اسکاتلند، برزیل و بسیاری اتحادیههای منفرد دیگر در جهان در فرآیند برقراری پیوندهایی با فدراسیون کارگری هیستادروت [اتحادیه کارگری نژادپرست اسراییل] هستند. تنها چند روز پس از حمله اسراییل به ناوگان آزادی در می2010، اتحادیه کارگران کشتیسازی سوئد، عطفنظر به فراخوان اتحادیه کارگری فلسطین برای توقیف کشتیهای اسراییلی، یک محموله 500تنی را که از اسراییل میآمد توقیف کرد. CUT بزرگترین و مهمترین اتحادیه کارگری برزیل که نماینده بیش از 20میلیون کارگر است، از کارزار تحریم به عنوان مبنای همبستگی خود حمایت کرد و مشغول راهاندازی طرحی است تا کارزار تحریم را در میان اعضای خود اشاعه دهد. تحریمهای کارگری در چارچوب کارزار تحریم همهجانبه تبدیل به فرم اصلی همبستگی مردم فلسطین در شبکه اتحادیههای کارگری بینالمللی شده است.
تحریم آکادمیک که مسلما چالشبرانگیزترین شکل تحریم است، بحثی گسترده راه انداخته درباره همدستی قوی نهادهای آکادمیک اسراییل در طرحریزی، توجیه و تداوم سیاستهای استعماری و تبعیضآمیز دولت، از جمله جنایات جنگی در غزه، اورشلیم و جاهای دیگر. کنگره اتحادیه دانشگاهها و کالجهای بریتانیا در می2010 رأی تاریخسازی به تحریم مرکز دانشگاهی ساماریا داد، یک کالج استعماری در سرزمینهای اشغالی فلسطین، و همچنین به قطع کلیه روابط با هیستادروت رای داد، بدنه اصلی و نژادپرست کارگری اسراییل که قطب مهمی در سیاستهای تبعیضآمیز آن است. فوریه2009، کارگران دانشگاهی در اتحادیه کارکنان عمومی کانادا پیشنهادی را تصویب کردند بر مبنای فراخوان به تحریم دانشگاهی اسراییل. دانشگاهیان نیز پیمان بستند بر موسسات خود فشار بیاورند تا روابط مالی خود را با اسراییل قطع کنند. دانشگاه ژوهانسبورگ در اقدامی تاریخی کلیه روابط خود را با دانشگاه بنگوریون قطع کرد و به اولین دانشگاهی در جهان بدل شد که روابط خود را با یک موسسه دانشگاهی اسراییلی بههم میزند. دانشجویان در ایالات متحده، بریتانیا و دیگر جاها نیز کارزارهایی برای تحریم محصولات اسراییلی و خرید نکردن از شرکتهایی که از اشغالگری اسراییل سود میبرند بهراه انداختهاند.
جنبش تحریم از زمان آغاز به کار تاکنون تاثیری فراتر از انتظار بهدست آورده و بیش از آنچه تصور میشد گسترش یافته. درخواست جنبش هر روز بیش از پیش از سوی جریانهای اصلی و کنشگران پرقدرت پاسخ میگیرد. نخبگان و شهرههای فرهنگی، نهادهای مالی جهان، اتحادیههای کارگری اصلی، گروههای مذهبی، احزاب سیاسی، دولتها و افراد وظیفهشناس از هر گرایش و سلیقهای، همه و همه آغاز به فعالیت کردهاند. جنبش جهانی ما در حقیقت شروع به منزویکردن اسراییل کرده است.
* هیند آواد، مسوول کمیته ملی جنبش تحریم و از نسل سوم مهاجران فلسطینی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.