تحولات و چالشهای جمعیتی در ایران در گفتوگو با دکتر «حبیبالله زنجانی»
«شهرنشين» شدهايم، شهروند نه
اسماعیل آزادی/عكس: ایرنا
جهان هستی بر تغییر استوار است و همه پدیدهها همواره در حال تغییرند و گویی هر دم از این باغ بری میرسد /تازهتر از تازهتری میرسد. در وادی فلسفه این سخن از «هراکلیت» فیلسوف عصر باستان یونان نقل شده است که«در یک رودخانه بیش از یکبار نمیتوان فرو رفت چرا که برای بار دوم، آن آب رفته و رودخانه نیز تغییر کرده است.» این معنا در مفاهیم حکیمان کهن ما نیز به عنوان«حرکت جوهری» یاد شده و «ملاصدرا» که اندیشههایش برگرفته از آموزههای اصیل و ایرانی شیخ اشراق «سهروردی» است آن را برخاسته از پویایی و حرکت در هستی میداند. در وادی زمینی ما آدمها، این حرکت و تغییر بهویژه در روزگار مدرن و فرامدرن، سرعت شگفتانگیزی دارد و طبعا تغییرات در حوزههای تمدنی که خود بر اساس تغییر در تفکر و اندیشه حادث شده است، تغییرات گستردهای را در فرهنگ و مناسبات بدنه اجتماعی ایجاد کرده و تبعا تحولات اجتماعی در عصر حاضر را موجب شده است. ما در این صفحه هر بار تغییر و تحولاتی را که در یکی از این حوزهها اتفاق افتاده با رویکردی فکری و با شیوه گفتوگو با یکی از متخصصان مورد ارزیابی قرار میدهیم. در نخستین بخش از این سلسله مباحث، گفتوگویی داریم با دکتر «حبیبالله زنجانی» جمعیتشناس شهیر ایرانی که در آن به بحث درباره تغییرات و تحولات جمعیتی در ایران و چالشهای آن که فراروی جامعه امروز ما قرار گرفته است میپردازیم. این گفتوگو در پیمیآید.
آقای دکتر زنجانی! همانطور که میدانید جهان هستی همواره در حال تغییر است و این تغییر در حوزه جمعیت یکی از بارزترین نمونههاست. برای ورود به بحث، حضرتعالی به عنوان یک جمعیتشناس چه تعریفی از تغییر به دست میدهید؟
تغییر در جمعیتشناسی بیشتر مفهوم کمی دارد، یعنی تغییر عددی است و اگر استمرار پیدا کند تغییر ساختاری جمعیت را به دنبال میآورد که تغییر اساسی است. در تشبیه میتوان گفت همچون پدیده رشد و توسعه است تا رشدی حاصل نشود توسعهای پیش نمیآید بنابراین«تغییر» گام اول برای تحول در ساختار جمعیت است. اگر ساختار جمعیت تغییر کند، همه پارامترهای مربوط به جمعیت و تمام اجزای تاثیرگذار بر جمعیت هم خودبهخود تغییر میکنند. در واقع عدهای تغییر ساختاری جمعیت را -که من اسمش را تحول میگذارم- ایستا میبینند؛ با این نگرش تنها دگرگونی ساختار سنی را میبینند، درحالیکه از نظر من تغییر و تحول در جمعیتشناسی پدیدهای کاملا پویاست. ضمن اینکه تعداد، درحال تغییر مداوم است، همه پارامترهای جمعیتی هم بیآنکه ما متوجه شویم، مدام تغییر میکنند. تغییر ساختار سنی به ظاهر چیزی است که سهم جمعیت در گروههای سنی را عوض میکند ولی همین تغییر ساختار سنی حتی روحیهای را که هر جمعیتی دارد و بر پایه آن زندگی میکند تغییر میدهد. شما میبینید پابهپای این تغییر، در وضع ازدواج در جامعه هم تغییر ایجاد میشود و تغییر وضع ازدواج تغییرباروری را به دنبال میآورد، تغییر باروری نیز باز تغییر تعداد جمعیت را پیش میآورد. به این ترتیب همچون حلقههای بههم پیوستهاند که وقتی یک حلقه به حرکت میافتد- و آن حرکت هم که در ابتدا تغییر عددی و کمی است- تغییرات کیفی را به دنبال میآورد که اسم آن را میتوان تحول جمعیت گذاشت.
به این تعبیر میفرمایید تغییرات جمعیتی به مثابه تغییرات مادر محسوب میشوند که برتمام فرآیندها تاثیر میگذارند؟
جمعیت عنصری است که همه ابعاد اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در جامعه انسانی با آن مربوط است. شما نمیتوانید هیچیک از آنها را به دور از اثرات جمعیت بدانید و در عین حال جمعیت نیز از عوامل دیگر اثر میپذیرد. مثال خیلی ساده این است که اکنون تمام فعالیتهای ما برای جمعیت است و جمعیت عاملی است که تمام این فعالیتها را شکل میدهد. بنابراین اگر تغییری در جمعیت ایجاد میشود آن عوامل و فعالیتها در آن موثرند و جمعیت نیز از طریق همین عکسالعملها بر زمینههای مختلف مثل فرهنگ، اشتغال، مسکن، نحوه زندگی و تغییر آنها کل جهان را دگرگون میکند.
نظریههای جدید جمعیتشناسی تغییرات جمعیتی را از چه مناظری تعریف میکنند؟
در جمعیتشناسی یکدفعه وارد تغییر در کل جمعیت نمیشوند، بلکه عوامل اثرگذار بر تغییر جمعیت را مورد بررسی قرار میدهند. به جای اینکه بگویند کل جمعیت چگونه تغییر میکند -به غیر از خود جمعیت که ساختاری مهم و عاملی نامریی است- عوامل تغییر جمعیت مانند زادوولد و سطح آن، مرگومیر و سطح آن، مهاجرت و چگونگی آن را مورد بررسی قرار میدهند. بنابراین وقتی روی تغییر فکر کنند میبینند که باروری چگونه تغییر میکند و این تغییر، چه تغییراتی را در کل جمعیت پیش میآورد، چه تغییراتی را در آینده پیش میآورد و با تغییر باروری، آینده جمعیت از لحاظ ساختاری چه میشود؟ به همین ترتیب مرگومیر و مهاجرت. آن وقت میبینید که موضوعات به صورت مجزا از هم بحث میشوند ولی درنهایت اینها میتوانند تغییرات جمعیت را به صورت برآیندی به ما معرفی کنند و بگویند چگونه پیش میآید.
سمت و سوی این تغییرات جمعیتی در ایران چگونه است؟
ایران در گذشته و در بین کشورهای درحال توسعه حامل یکی از بالاترین سطوح باروری بوده بدین معنا که زنان در گذشته بین هفت تا 9 بچه میآوردند، بنابراین ساختار جمعیت تحتتاثیر این عامل همیشه، ساختاری جوان بوده است. ساختار جوان یعنی ساختاری که در آن بیش از 40درصد جمعیت را افراد کمتر از 15ساله تشکیل میدهند، در برخی از سرشماریهای ما مثلا در سال 65 این تا رقم 46 درصد هم بالا رفته است. این رقم در سرشماری سالهای 35، 45 و 55 همواره بالای 40درصد بوده است. بنابراین یک ساختار جوان در عین حال مواجه با میزان مرگومیر متاثر از این ساختار است. به عبارت دیگر وقتی ساختار جمعیت جوان باشد و بهداشت و درمان هم به طور کامل توسعه نیافته باشد، معمولا مرگومیر کودکان در آن بسیار بالاست. بنابراین تحتتأثیر شدت مرگومیر کودکان از یک سو و شدت باروری از سوی دیگر، جمعیت متحول میشود و در نتیجه این تحول زمانی شکل جمعیت را ثابت نگه میدارد. از سال 35 تا 55 تقریبا شکل جمعیت ایران از نظر ساختاری ثابت مانده است. ولی از سال 55 که آثار دور اول کنترل موالید ظاهر شد ما در حال تجربه تغییر ساختار بودیم که با انقلاب اسلامی دوباره باروری به حالت قبل بازگشت. بنابراین زنان دوباره باروری بیشتر را آغاز کردند و طبیعتا نظام هم خواستار این امر بود. ساختار جمعیت که آغاز به تغییر کرده بود، تغییر دیگری را پیش گرفت و دوباره دامنه هرم سنی گسترده شد تا به سالهای 65 و 70 رسیدیم. بعد از سال 65 دولت متوجه شد این ساختار برای توسعه جمعیت یا حداقل برای تأمین نیازهای یک جمعیت فزاینده چندان مناسب و ساده نیست. بنابراین لحظهای بود که در مورد تغییر سیاستها یا از سرگرفتن دوباره سیاستهای کنترل موالید در سال 68 تصمیم بگیرند. از آن زمان این وضع ادامه داشت، هدفی را تعیین کرده بودند و روشی را برای آن پیشبینی کرده بودند ولی این هدف زودتر از موقع به ثمر رسید ولی سیاست یا روش کنترل متوقف نشد. بنابراین ما در عین حال که یک سیاستگذاری کرده بودیم و هدفی داشتیم از آن هدف دور شدیم و نتیجه این شد که در حال حاضر در هر خانواده به طور متوسط 6/1 بچه یا 7/1 بچه وجود دارد.
چه عواملی مسبب این پیشافتادگی از سیاست کنترل موالید بود؟
در برخی دورههای زمانی در بعضی از کشورها مجموعه عوامل در جهت سرعت بخشیدن به کاهش سطح باروری دست به دست هم میدهند. مثلا در چین سیاستی جدی در مورد اینکه زنان در شهرها یک بچه و در روستاها حداکثر دو بچه بیشتر به دنیا نیاورند پیگیری شد و انجمنهای سوسیالیستی زنان هم حمایت دقیقی مبتنی بر کنترل زنان هر محله به عمل آوردند چون آنها میدانستند هر زنی چند بچه دارد. اگر زنی در شهر بزرگی مثل پکن، شانگهای و نظایر آن یک بچه داشت و برای بار دوم آثار حاملگی در او ظاهر میشد زنان آن انجمن موظف بودند او را به سمت سقط جنین سوق دهند. بر این اساس یک روش بسیار تند در مورد کاهش باروری در چین اجرا شد. ولی در ایران عوامل اینگونه نبود. سیاست، سیاست ارشادی بود ولی چند عامل در این راستا با هم یکی شدند. یک دوره کنترل موالید را از سال 46 تا 57 داشتیم و آثار آن ظاهر شده بود که انقلاب اسلامی پیش آمد. با اسلامی شدن حکومت، ایدههای دولت- حکومتی و مذهبی یکی شد و این تجربه مهمی بود که در ایران رخ داد. وقتی ایدههای مذهبی و حکومتی یکی شود کنترل موالید راحتتر صورت میگیرد زیرا از نظر مقامات روحانی مخالفتی در قبال آن وجود ندارد. عامل سومی که در ایران پیش آمد جنگ بود. جنگ به دو گونه روی سطح باروری اثر میگذارد؛ از یک طرف باعث افزایش باروری میشود چون وقتی کسی عزیزی را در خانواده از دست داد، بلافاصله آن را جایگزین میکند، حتی اسم فرد از دسترفته را روی موالیدشان میگذارند و از سوی دیگر جنگ اقتصاد را مختل و خانوادهها را آواره میکند و این اختلال اقتصادی و آوارگی باعث میشود افراد اندکی خود را جمعوجور کنند و این جمعوجور کردن یعنی کاهش باروری. دلیل این کاهش در نداشتن مکان، کار معین و محل سکونت مطلوب است. این تجربهای است که در طول جنگ شاهد آن بودیم. در کنار این عوامل میتوان گفت اقدامات وزارت بهداشت و درمان، اقدامات موثری بود. روستاها را به بهداشت روستایی مجهز کردند و در آنجا افرادی بهطور مداوم به زنان روستایی آموزش میدادند.
خب همه اینها اتفاق افتاد ولی به سمتی رفت که دیگر نسلها جایگزین هم نمیشوند.
معمولا در سیاستهایی از این دست همیشه باید سیاست را ارزیابی کرد و متوجه بود که در کجای برنامه قرار داریم. گاه شیفتگی در پیشبرد سیاست به جایی میرسد که فرض میکنند هرچه سیاست موردنظر- در اینجا کنترل موالید- تعمیق و گسترش یابد، مطلوبتر است. درواقع امر در ایران این ایده دنبال شد و مسوولان مملکت فکر کردند حالا که این سیاست به موفقیت رسیده و راه باز شده، هرچه بیشتر این را عملی کنیم و نتیجه این شد که سطح باروری از حد تعیین شده بسیار پایینتر آمده است. حدی که تعیین شده بود برای زنان سهونیم تا چهار بچه بود که یک میزان رشد سالانه 3/2درصد داشته باشد اما یکباره متوجه شدند که این حد به دو بچه رسیده و تا به خود بیایند الان که سال 91 است به حدود7/1 بچه رسیده است. اینگونه بود که کنترل موالید در ایران سرعت بیشتری گرفت و از هدفش فراتر رفت.
درواقع رشد جمعیت که در 20 سال پیش 9/3 بود درحال حاضر به 2/1 کاهش یافته است. پرسش این است که فراتر از آن سیاستها، عوامل دیگری نیز موجب شدند که خانوادهها گرایشی به داشتن بچه بیشتر نداشته باشند، چون درحال حاضر عوامل گذشته مثل جنگ دیگر وجود ندارد؟
به عوامل یادشده میتوان عوامل فرهنگی را افزود که بسیار مهم و زمینهساز است. در کشور ما در سال 1355 تعداد زنان دارای تحصیلاتعالی 128هزار نفر بود و 20سال قبل از آن در سال 1335، 2828 نفر، اما اکنون که من با شما صحبت میکنم بالغ بر 5040000 نفر زن دارای تحصیلاتعالی یا شاغل به تحصیلاتعالی داریم. این خودش موتور مهمی برای کاهش سطح باروری در جامعه است. زیرا هم باعث میشود سن ازدواج بالا برود و هم اینکه وقتی زن دارای تحصیلاتعالی است و بخشی از این تحصیلات را هم به هدف دستیابی به اشتغال و مشارکت و فعالیت انجام داده دیگر تنها به فکر نشستن در خانه نباشد. به این دلیل در ایران باروری در مقایسه با کشورهای دیگر به سرعت پایین آمد و این راه ادامه خواهد داشت. اینگونه نیست امروز که ما قصد میکنیم متوقف شود. ما هر روز کاهش سطح باروری را شاهد خواهیم بود، مگر اینکه اقدامات اساسیتری در مورد جمعیت انجام دهیم و در آن صورت هم باید توجه داشته باشیم که شانس افزایش باروری در ایران فوقالعاده ضعیف است. اینگونه نیست زنانی که 5/1، 6/1، 7/1 بچه میآورند پنج بچه بیاورند. این دیگر گذشته است و به گذشته باروری ایران برمیگردد و غیر قابل بازگشت است.
درواقع تغییر فرهنگ صورت گرفته است؟
تغییر فرهنگ، تغییر ارزشها و تغییر نگرشها به علاوه تغییرات اقتصادی و نیز تغییرات ارتباطی. شما نمیتوانید نقش ارتباطات را در انتقال تجربیات کشورهای دیگر به ایران نادیده بگیرید. الان عصر، عصر اینترنت و تلویزیون و کانالهای بینالمللی است بنابراین هر چیزی در جایی اتفاق بیفتد در جای دیگر هم آثار خود را باقی میگذارد و به این دلیل است که عوامل اثرگذار از چنان استحکامی برخوردار هستند که بهراحتی نمیتوان روی آنها اثر گذاشت.
کاملا روشن است که به آن دوران بازنخواهیم گشت ولی آیا میتوان با سیاستهای افزایش موالید به تعدیل جمعیتی رسید؟
تمام تلاش ما این است که در آینده، یعنی حدود 15سال بعد، روند به گونهای پیش برود که سطح باروری در ایران به حد دو فرزند برسد. چون در جمعیتشناسی آستانهای هست که آن را «آستانه تجدید نسل» میگویند؛ یعنی اینکه یک زن وقتی دوران باروریاش تمام میشود، یک دختر از خود بهجا بگذارد که آن دختر نقش باروری را ایفا کند. لازمه تحقق این اصل این است که به طور متوسط زنان هر جامعهای 1/2 بچه بیاورند که از این تعداد نصف بیشتر آن تقریبا در همهجا پسر است و با توجه به مرگومیرهای اوان تولد و سالهای بعد، یک دختر به سن جایگزینی مادر میرسد. اگر ما بتوانیم رقم باروری در ایران را از سطح 7/1کنونی به 1/2 برسانیم درواقع توفیقی است برای اینکه از این کاهش جلوگیری شود و ثانیا به حد مطلوب جمعیتی بازگردد.
چندی است که کاهش جمعیت نگرانیهایی را ایجاد کرده که به نظر میرسد در برخی ابعاد سیاسی هم شده است. حال اگر قرار باشد فارغ از رویکردهای سیاسی به این بحث نگاه کنیم شما فکر میکنید در زمینه سیاستگذاری جمعیتی به سیاستگذاران چه باید گفت؟
چند مساله در این زمینه مطرح است؛ یکی فکر جمعیت و دفاع ملی است که از قدیم تا حال وجود داشته و اینکه بالاخره جمعیت چه نقشی در دفاع ملی دارد. البته در گذشته جمعیت نقش اساسی داشت و هر کشور پرقدرتی حتما لشکر قابلتوجهی هم داشت و حتما شرایط دفاعی خاصی را از نظر نیروی انسانی آماده کرده بود. امروزه برخی معتقدند که این عامل دیگر مثل سابق عمل نمیکند البته اهمیت خود را از دست نداده ولی دیگر مثل سابق عمل نمیکند. عامل دیگری که مطرح است اینکه در بسیاری از کشورها یک فرآیند چندقومیتی وجود دارد که ممکن است تفاوتهای باروری قومیتها سرانجام به یک نوع عدم تعادل برسد که این عدم تعادل را از نظر قومی یا حتی مذهبی در رویکردهایشان دیدهاند. اگر در کشوری چند مذهب به عنوان مذهب رایج وجود دارد این تفکر وجود دارد که نکند پیروان یک مذهب باروری بالاتری داشته باشند و پیروان مذهب دیگر باروری کمتر و تعادلی که استقلال کشور را تامین کرده است به هم بخورد. به نظر من این فرض در ایران امروز ساری و جاری نیست. مثلا ما در ایران همیشه بالاترین سطح باروری را برای سیستانیها داشتهایم؛ آن زمان که سطح باروری در ایران شش بود در سیستان بالای 10 بود، بنابراین باروری آنها از باروری بقیه قویتر بود. از وقتی که کنترل موالید شروع شد شش بچه در کل ایران به 8/1، 7/1 و دو بچه رسیده و 10بچه در سیستان هم به 6/3، 5/3 رسیده است یعنی پابهپای کاهش سطح باروری بین قومیت غالب ایرانی، قوم خاص سیستانی و بلوچستانی هم کاهش باروری یافته است. بنابراین نگرانی وجود ندارد که تفاوت باروری بین آن قوم و کل کشور آینده تعادل جمعیتی را به هم بزند. این را میتوانید در مورد اقوام ترک، کرد، لر و عرب هم ببینید. اقوام عرب و نیز پیروان اهل تسنن در بعضی از استانها در ایران سطح باروری بالایی داشتند ولی اکنون آنها هم همینطور که سطح باروری کل تغییر یافته، تعدیل پیدا کردهاند و حتی در مواردی شدت تعدیل آنها از شدت تعدیل کل جمعیت بیشتر بوده است. بنابراین ما درنهایت به یک وفاق باروری میرسیم نه یک تفاوت عظیم باروری بین قومیتها یا پیروان مذاهب.
درواقع این سخن«ژان بودن» که گفته بود جمعیت ثروت است، به تاریخ سپرده شده است؟
نه، هنوز هم جمعیت ثروت است. در حوالی سالهای70-1560جریانی در فرانسه و اروپا حاکم بود که در راس آنها«سن سیمون» و«پرودون» بودند که میتوان آنها را از اجداد سوسیالیستهای عصر حاضر دانست. در آن سالها پرودون رسالهای نوشت و در آن مخالفت خود را با افزایش جمعیت ابراز داشت. ژان بودن در پاسخ به آن جریان و پرودون، رسالهای تحتعنوان «پاسخ به تناقض» نوشت. ایشان قبل از آن هم کتابی تحت عنوان «مبانی جمهوریت در فرانسه» نوشته بود و در این اثر جدیدش یعنی «پاسخ به تناقض» نظریه سوسیالیستها و گروههای دیگر را بررسی کرده و گفته بود که برعکس گفته آنها هیچ ثروت و هیچ قدرتی بالاتر از جمعیت نیست. این جمله سالها غالب و حاکم بوده و من در یکی از مقالاتم گفتهام که حتی در عصر پس از انقلاب چین، مائو هم همین جمله را تکرار کرد و گفت: مردم چین فراموش نکنید بزرگترین سرمایه چین حدود 700 میلیون نفر چینی است زیرا هر چینی با دو دست و یک دهان متولد میشود، با یک دست دهان خود را سیر میکند و با دست دیگر در خدمت انقلاب است. مائو بعد از مدتی که حکومت براین کشور پرجمعیت را تجربه و تنگناهای آن را لمس کرد، با تجدید نظر در گفتههایش به مردم گفت:«حکومت بر یک جمعیت انبوه، نصف دیگر جمله مزبور را به من یاد داد و آن اینکه درست است که هر انسان با دو دست برای کار کردن و یک دهان برای خوردن متولد میشود ولی واقعیت این است که 20 سال طول میکشد تا آن دستهای لرزان نیرو بگیرد و این در شرایطی است که اگر جامعه بتواند امکانات لازم را در اختیار آن فرد قرار دهد او با دو دست خود به زحمت خواهد توانست تنها، شکمش را سیر کند.» این حرف به دنبال بحران غذایی بود که در چین پیش آمده بود. واقعیت هم همین است. ولی امروز هم انسان همان ارزش قبلی خود را دارد منتهی ارزش قبلی انسان به تعداد بود و ارزش کنونی انسان به کیفیت است. امروز شما جمعیت را تنها به عنوان نفرات نمیبینید بلکه میگویید من نیروی انسانی آزموده، ماهر و کارآمد میخواهم اما همان نیروی آزموده و کارآمد از داخل جمعیت تولید میشود و توسعه کشور را پیش میبرد. بنابراین باز هم جمعیت از نظر عددی دارای ارزش است.
تا آنجاکه به یاد دارم شعار «مائو» در مورد حمایت ازجمعیت زیاد از طرف شاه هم مطرح شده بود!
بله! در سال 1341 در سازمان ملل بحثی بود در مورد دخالت دولتها در امر فرزندآوری زنان و 77 کشور در آن شرکت داشتند و ایران از کشورهایی بود که مخالف آن طرح رای داد. درواقع در مخالفت دخالت دولت در امر کنترل موالید بود ولی از سال 41 تا 46 تغییر رویه داد.
شاه که در ابتدا طرفدار افزایش موالید بود چطور شد که نظرش را تغییر داد؟
در سال 1966 که سیاست جهانی اندکی تغییر پیدا کرده بود کشورهای جهان سوم را به درپیشگرفتن سیاست کنترل موالید تشویق میکردند. در آن زمان 18 کشور جهان اعلامیهای تهیه کردند، سپس 12 کشور هم به آن پیوستند که ایران در این میان یکی از کشورهای اصلی بود. این اعلامیه خطاب به اوتانت، دبیرکل وقت سازمان ملل بود. متن اعلامیه اینگونه تنظیم شده بود؛ مگر نه این است که وظیفه اصلی سازمان ملل حفظ صلح جهانی است، ما سران 30 کشور جهان به شما اعلام میکنیم افزایش شدید جمعیت صلح جهانی را به هم میزند بنابراین سازمان ملل باید در قبال این مساله اتخاذ رویه کند. این نامه در سال 1967 به اوتانت داده شد و چون ایران امضاکننده این اعلامیه بود شاه این سیاست را قبل از طرح در شورای سازمان ملل در داخل اعلام کرد او در 16 مهر سال 1346 در جشن مهرگان، در دانشگاه تهران ضمن صحبتهای خود کنترل موالید را پذیرفت و ضرورت آن را اعلام کرد و این سیاست به دنبال انقلاب شش مادهای بود که میخواست اوضاع و احوال فرهنگی و اقتصادی کشور را تغییر دهد.
اگر بخواهیم فرآیند جمعیتی ایران را تحلیل کنیم، درحال حاضر جمعیت ما به چه سویی پیش میرود؟
ما دوران جوانی جمعیت را پشتسر گذاشتهایم و درصد افراد کمتر از 15ساله ما خیلی کمتر از 40درصد است، اکنون چیزی در حدود 23درصد زیر 15سال داریم و برعکس حرفهایی که اینجا و آنجا گفته میشود، جوانی جمعیت را پشت سر گذاشته و وارد آستانه میانسالی شدهایم و دیگر هم به آن دوره باز نخواهیم گشت. در این دوره سهم جمعیت میانسال افزایش مییابد چون نسبت افراد کمسال کمتر میشود و نسبت افراد میانسال افزایش مییابد و ما اکنون دقیقا در این شرایط هستیم. سهم جمعیت 15 تا 65 ساله ما چیزی در حدود 70 درصد جمعیت است درحالیکه در سال 1365 که ساختار جوان جمعیت را داشتیم 50 درصد جمعیت ما در این رده سنی قرار داشت. اصطلاحا بالا بودن این جمعیت 64-15 ساله را در جمعیتشناسی،«پنجره جمعیتی» میگویند و من قبلا در بحثهایم اسم این دوره را گذاشته بودم،«دوران طلایی جمعیت در امر برنامهریزی» معنی آن این است که اگر در این دوره بخواهید فعالیت و اشتغالی ایجاد کنید کسری نیروی انسانی ندارید و میتوانید از نیروی انسانیتان در جهت توسعه به خوبی بهرهبرداری کنید. به این دلیل است که در جمعیتشناسی این پدیده را موهبت جمعیتی میگویند ولی اگر کشوری نتواند از این موهبت استفاده کند، این موهبت بهتدریج به مصیبت جمعیتی تبدیل میشود. بنابراین سهم افراد متقاضی ازدواج، مسکن، کار و اشتغال افزایش مییابد و دولت نمیتواند پاسخگو باشد در نتیجه درصد بیکاری بالا میرود و تامین نیازهای اساسی جامعه مشکلتر میشود. ما امیدواریم بتوانیم از این موهبت جمعیتی استفاده کنیم. اکنون در شرایطی هستیم که بهتدریج این دوره را هم پشتسر میگذاریم. یعنی از چند سال دیگر جمعیت 65-15ساله ما کمتر از 70 درصد خواهد بود و ولی در 15 سال آینده کمتر از 65 درصد نخواهد بود، در واقع همراه با میانسالی جمعیت درصد افراد بالای 65 سال ما نیز بالا خواهد رفت و این روند اکنون آغاز شده است. وقتی این دوره را پشت سر بگذاریم دوره سوم تحول جمعیتی پیش میآید و آن انباشتگی افراد سالخورده در بالای هرم سنی است که آن را سالخوردگی جمعیت میگویند که خود این تحول آثار و پیامدهای بسیار سنگینی روی نظام رفاه اجتماعی، خدمات درمانی و رضایت عمومی مردم از زندگی دارد.
به این ترتیب فعلا جمعیت ما کاسته نمیشود، پس چه زمانی با کاهش جمعیت مواجه میشویم؟
سالانه حدود 950-900 هزار نفر به جمعیت ما در ایران اضافه میشود، بنابراین در حال حاضر ما مشکل کاهش جمعیت نداریم ولی اگر کاهش روال باروری ادامه پیدا کند از حدود سال 1430 به بعد باید منتظر رشد صفر و پس از آن رشد منفی جمعیت باشیم. زیرا در سال 1365هر زن در ایران به طور متوسط 4/6 بچه میآورد و درسال 85، 9/1 بچه میآورد و در سال 90 به 7/1 بچه کاهش پیدا کرده است.
اکنون و در حال حاضر باید نگران چه بود؟
الان باید نگران تغییر ساختار جمعیت بود. وقتی ساختار جمعیت به سرعت پیر میشود جبران کردن آثار سالخوردگی آن از جمله بر بارروی، اشتغال و مسایل جنبی دیگر مشکلتر میشود.
تغییرات تکنولوژیکی چه تغییراتی را در زمینههای جمعیتی در ایران موجب شده است؟
تکنیک به معنای فن است و تغییرات تکنولوژیکی زیربناهای فکری و فرهنگی را تغییر میدهد. وقتی زمینهها را تغییر میدهید طبیعتا باید منتظر اثر تغییر آن زمینهها در ابعاد مختلف اجتماعی، اقتصادی باشید و الا هیچوقت تکنولوژی به صورت مستقیم بر جمعیت اثر نمیگذارد بلکه با تغییر شرایط و اوضاع و احوال در جمعیت این باور را ایجاد میکند که باید باروری را کم کرد، یا باید باروری را افزایش داد، باید سلامتی را چگونه دید و جابجایی جمعیت تحتتاثیر این شرایط چگونه باید باشد؟
یکی دیگر از بحثهایی که در زمینههای جمعیتی مطرح است گسترش شهرنشینی و تغییرات جمعیتی است که موجب شده بسیاری از روستاهای ما خالی از نیروهای جوان شود شما از چه زاویهای به این پدیده مینگرید؟
در یک حالت کلی جهان شهرنشین میشود، از حدود چند سال پیش 50 درصد جمعیت جهان شهری و 50درصد آن روستایی شده، سابق بر این سهم جمعیت روستایی بالاتر از سهم جمعیت شهری در جهان بود. این ویژگی عمومی در همه کشورها یا اغلب کشورهای جهان است ولی سرعت شهرنشینی و نسبت شهرنشینی در ایران به مراتب بالاتر از کشورهای درحال توسعه است. در حال حاضر نزدیک 73درصد جمعیت ایران ساکن در نقاط شهری است.
در حالی که قبل از انقلاب 70 درصد جمعیت روستایی داشتیم... .
بله! ببینید در تعریف شهر، شهر به جایی گفته میشود که دارای شهرداری باشد. اگر شما این روند را در طول 50 سال گذشته ببینید در سال 1335، 31 درصد جمعیت در شهرها زندگی میکردندکه اکنون کاملا برعکس شده است. در واقع در طول 50 سال نسبت شهرنشینی و روستانشینی در ایران جابجا شده است. معنای این روال این است که هر روز درصد جمعیت شهری افزایش بیشتری پیدا میکند و درصد جمعیت روستایی با رشد کمتری مواجه میشود.
یعنی شهرهای ما گسترش پیدا میکنند یا قصه دیگری است؟
در این ماجرا دو عامل دیگر هم اثر میگذارد؛ یکی اینکه ما به سرعت آبادیهای بزرگ را به شهر تبدیل میکنیم. ببینید! ما در سال 1335، 199 نقطه شهری داشتیم و الان 1331 نقطه شهری داریم، یعنی در 50 سال بیش از 1132 نقطه به شهرهای ما اضافه شده است. خیلی دورتر نرویم در همین دوره پنج ساله از 1385 تا 1390 تعداد شهرهای ما از 1012 شهر به 1331 شهر رسید یعنی 319 نقطه دیگر تبدیل به شهر شده است. این روال باعث میشود خودبهخود جمعیت روستایی کشور کم شود و بر جمعیت شهری انباشته شود. این عامل مهمی است و روی جمعیت روستایی اثر میگذارد. عامل دیگر این است که هرچه شهرها گسترش پیدا کنند آبادیهای واقع در پیرامون شهرها در آنها ادغام میشوند و آبادی بودن خود را از دست میدهند. فقط در فاصله سالهای 1345 تا 65 در فاصله 20 سال بالغ بر 126 نقطه روستایی در تهران ادغام شد. دو شهر بزرگ تجریش و ری و شهرهای کوچک سیمان وحسنآباد لقمانی در داخل شهر قرار گرفتند. ونک، سعادتآباد، نارمک، آبادیهایی که تهرانپارس و تهراننو را تشکیل میدهند، آبادیهایی که شمیرانات را تشکیل میدهند، همه اینها آبادی بودند ولی الان محلهای از شهر هستند. بنابراین دو عامل، یکی ادغام آبادیها در شهر و دیگری تبدیل آبادیها به شهر باعث میشود که بخشی از جمعیت روستایی همیشه از روستا کاسته و بر جمعیت شهری افزوده شود به این دلیل به مرحلهای رسیدهایم که دیگر جمعیت روستایی افزایش نمییابد و از سال 1375 به بعد این جمعیت رو به کاهش نهاده است. در سال 1375، 2/23 میلیون جمعیت روستایی داشتیم و الان نزدیک
21 میلیون جمعیت روستایی داریم یعنی نه تنها اضافه جمعیت در روستا نمانده بلکه بخشی از جمعیت اصلی هم تحتتاثیر سه عامل مهاجرت، ادغام و تبدیل به جمعیت شهری اضافه شده است.
آیا واقعا جمعیت این روستاها با این تبدیل، شهرنشین میشوند؟
از نظر مدیریتی شهرنشین هستند و از نظر رفتارهای فردی طبیعتا زمان میبرد تا شهروند شوند. شهرنشین میشود ولی شهروند شدنش زمان میبرد.
روستاهایی هم که این اتفاق برایشان نیفتاده میبینیم که از نیروی جوان خالی شده و فقط پیران ساکن آنجا هستند.
دلیل این است که اقتصاد نظام روستایی ما مبتنی بر کشاورزی بود و کشاورزی عبارت بود از کشت زمینهای دیم و آبی. سابق بر این زندگی سنتی در روستاها حاکم بود تمام اعضای یک خانواده روستایی روی زمین کار میکردند و مزدی بابت عملیات کشاورزی پرداخت نمیکردند ولی عایدی محصول داشتند و این باعث میشد از فعالیتشان راضی باشند. درحالیکه در حال حاضر به دلیل تغییری که در نظام زندگی پیش آمده و سیستم زندگی حتی در روستا به کلی عوض شده است، از یک طرف زمینهای دیم راندمان اقتصادی خود را از دست دادهاند و بازده اقتصادی ندارند، و از طرف دیگر کشاورز ساکن در ده برای اغلب کارهای کشاورزیاش باید مزد و هزینه پرداخت کند. اکنون دیگر سیستم گاو و گاوآهن نیست بلکه باید تراکتور بیاورد زمین را شخم بزند، کمباین یا دروگر بیاورد، کارگر بیاورد و قیمت اینها بالاست، بنابراین راندمان محصول تکافوی درآمد محصول را نمیکند. نتیجه این شده که بهتدریج زمینهایی که کمتر مرغوب بودند رها شدند و این رها شدن تسری پیدا کرد تا تقریبا بسیاری از زمینهای دیم از رده کشاورزی خارج شدند. زمینهای آبی هم به دو دسته تقسیم میشوند یک سری زمینهایی که با آب چاه و قنات آبیاری میشدند با فروکش کردن سطح آبهای زیرزمینی در بسیاری از مناطق این چاهها و قناتها هم خشک شدند و بخش دیگری از زمینهای آبی هم به زمینهای دیم تبدیل شدند. بخشی دیگر از زمینها که از آب جاری استفاده میکردند، هنوز هم استفاده میکنند و تولید محصول در این زمینها افزایش هم پیدا کرده است. ولی زندگی خردهپایی که در روستا بر پایه زمینهای دیم، دامداری و کشت سنتی فعالیت میکرد به کلی دگرگون شده است. به این دلیل است که دیگر لازم نیست نیروی کار در روستا باقی بماند پس نیروی کار به سوی شهرها سوق پیدا میکند، چه به صورت کارگر ساختمانی و چه به صورت کارگر خردهپا و اگر تحصیلکرده باشد در جاهای مختلف از نیروهای نظامی، انتظامی، دولتی و بخش خصوصی جذب میشود. به این دلیل است که در روستاهای ما درصد جمعیت واقع در سنین فعالیت روزبهروز کمتر شده و خود این هم باعث شده که فعالیت در آنجا به صورت عادی ادامه نیابد و کسانی که در روستا ماندهاند پیرمردان و پیرزنانی هستند که بچههایشان در شهر کار میکنند.
جهان هستی بر تغییر استوار است و همه پدیدهها همواره در حال تغییرند و گویی هر دم از این باغ بری میرسد /تازهتر از تازهتری میرسد. در وادی فلسفه این سخن از «هراکلیت» فیلسوف عصر باستان یونان نقل شده است که«در یک رودخانه بیش از یکبار نمیتوان فرو رفت چرا که برای بار دوم، آن آب رفته و رودخانه نیز تغییر کرده است.» این معنا در مفاهیم حکیمان کهن ما نیز به عنوان«حرکت جوهری» یاد شده و «ملاصدرا» که اندیشههایش برگرفته از آموزههای اصیل و ایرانی شیخ اشراق «سهروردی» است آن را برخاسته از پویایی و حرکت در هستی میداند. در وادی زمینی ما آدمها، این حرکت و تغییر بهویژه در روزگار مدرن و فرامدرن، سرعت شگفتانگیزی دارد و طبعا تغییرات در حوزههای تمدنی که خود بر اساس تغییر در تفکر و اندیشه حادث شده است، تغییرات گستردهای را در فرهنگ و مناسبات بدنه اجتماعی ایجاد کرده و تبعا تحولات اجتماعی در عصر حاضر را موجب شده است. ما در این صفحه هر بار تغییر و تحولاتی را که در یکی از این حوزهها اتفاق افتاده با رویکردی فکری و با شیوه گفتوگو با یکی از متخصصان مورد ارزیابی قرار میدهیم. در نخستین بخش از این سلسله مباحث، گفتوگویی داریم با دکتر «حبیبالله زنجانی» جمعیتشناس شهیر ایرانی که در آن به بحث درباره تغییرات و تحولات جمعیتی در ایران و چالشهای آن که فراروی جامعه امروز ما قرار گرفته است میپردازیم. این گفتوگو در پیمیآید.
آقای دکتر زنجانی! همانطور که میدانید جهان هستی همواره در حال تغییر است و این تغییر در حوزه جمعیت یکی از بارزترین نمونههاست. برای ورود به بحث، حضرتعالی به عنوان یک جمعیتشناس چه تعریفی از تغییر به دست میدهید؟
تغییر در جمعیتشناسی بیشتر مفهوم کمی دارد، یعنی تغییر عددی است و اگر استمرار پیدا کند تغییر ساختاری جمعیت را به دنبال میآورد که تغییر اساسی است. در تشبیه میتوان گفت همچون پدیده رشد و توسعه است تا رشدی حاصل نشود توسعهای پیش نمیآید بنابراین«تغییر» گام اول برای تحول در ساختار جمعیت است. اگر ساختار جمعیت تغییر کند، همه پارامترهای مربوط به جمعیت و تمام اجزای تاثیرگذار بر جمعیت هم خودبهخود تغییر میکنند. در واقع عدهای تغییر ساختاری جمعیت را -که من اسمش را تحول میگذارم- ایستا میبینند؛ با این نگرش تنها دگرگونی ساختار سنی را میبینند، درحالیکه از نظر من تغییر و تحول در جمعیتشناسی پدیدهای کاملا پویاست. ضمن اینکه تعداد، درحال تغییر مداوم است، همه پارامترهای جمعیتی هم بیآنکه ما متوجه شویم، مدام تغییر میکنند. تغییر ساختار سنی به ظاهر چیزی است که سهم جمعیت در گروههای سنی را عوض میکند ولی همین تغییر ساختار سنی حتی روحیهای را که هر جمعیتی دارد و بر پایه آن زندگی میکند تغییر میدهد. شما میبینید پابهپای این تغییر، در وضع ازدواج در جامعه هم تغییر ایجاد میشود و تغییر وضع ازدواج تغییرباروری را به دنبال میآورد، تغییر باروری نیز باز تغییر تعداد جمعیت را پیش میآورد. به این ترتیب همچون حلقههای بههم پیوستهاند که وقتی یک حلقه به حرکت میافتد- و آن حرکت هم که در ابتدا تغییر عددی و کمی است- تغییرات کیفی را به دنبال میآورد که اسم آن را میتوان تحول جمعیت گذاشت.
به این تعبیر میفرمایید تغییرات جمعیتی به مثابه تغییرات مادر محسوب میشوند که برتمام فرآیندها تاثیر میگذارند؟
جمعیت عنصری است که همه ابعاد اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در جامعه انسانی با آن مربوط است. شما نمیتوانید هیچیک از آنها را به دور از اثرات جمعیت بدانید و در عین حال جمعیت نیز از عوامل دیگر اثر میپذیرد. مثال خیلی ساده این است که اکنون تمام فعالیتهای ما برای جمعیت است و جمعیت عاملی است که تمام این فعالیتها را شکل میدهد. بنابراین اگر تغییری در جمعیت ایجاد میشود آن عوامل و فعالیتها در آن موثرند و جمعیت نیز از طریق همین عکسالعملها بر زمینههای مختلف مثل فرهنگ، اشتغال، مسکن، نحوه زندگی و تغییر آنها کل جهان را دگرگون میکند.
نظریههای جدید جمعیتشناسی تغییرات جمعیتی را از چه مناظری تعریف میکنند؟
در جمعیتشناسی یکدفعه وارد تغییر در کل جمعیت نمیشوند، بلکه عوامل اثرگذار بر تغییر جمعیت را مورد بررسی قرار میدهند. به جای اینکه بگویند کل جمعیت چگونه تغییر میکند -به غیر از خود جمعیت که ساختاری مهم و عاملی نامریی است- عوامل تغییر جمعیت مانند زادوولد و سطح آن، مرگومیر و سطح آن، مهاجرت و چگونگی آن را مورد بررسی قرار میدهند. بنابراین وقتی روی تغییر فکر کنند میبینند که باروری چگونه تغییر میکند و این تغییر، چه تغییراتی را در کل جمعیت پیش میآورد، چه تغییراتی را در آینده پیش میآورد و با تغییر باروری، آینده جمعیت از لحاظ ساختاری چه میشود؟ به همین ترتیب مرگومیر و مهاجرت. آن وقت میبینید که موضوعات به صورت مجزا از هم بحث میشوند ولی درنهایت اینها میتوانند تغییرات جمعیت را به صورت برآیندی به ما معرفی کنند و بگویند چگونه پیش میآید.
سمت و سوی این تغییرات جمعیتی در ایران چگونه است؟
ایران در گذشته و در بین کشورهای درحال توسعه حامل یکی از بالاترین سطوح باروری بوده بدین معنا که زنان در گذشته بین هفت تا 9 بچه میآوردند، بنابراین ساختار جمعیت تحتتاثیر این عامل همیشه، ساختاری جوان بوده است. ساختار جوان یعنی ساختاری که در آن بیش از 40درصد جمعیت را افراد کمتر از 15ساله تشکیل میدهند، در برخی از سرشماریهای ما مثلا در سال 65 این تا رقم 46 درصد هم بالا رفته است. این رقم در سرشماری سالهای 35، 45 و 55 همواره بالای 40درصد بوده است. بنابراین یک ساختار جوان در عین حال مواجه با میزان مرگومیر متاثر از این ساختار است. به عبارت دیگر وقتی ساختار جمعیت جوان باشد و بهداشت و درمان هم به طور کامل توسعه نیافته باشد، معمولا مرگومیر کودکان در آن بسیار بالاست. بنابراین تحتتأثیر شدت مرگومیر کودکان از یک سو و شدت باروری از سوی دیگر، جمعیت متحول میشود و در نتیجه این تحول زمانی شکل جمعیت را ثابت نگه میدارد. از سال 35 تا 55 تقریبا شکل جمعیت ایران از نظر ساختاری ثابت مانده است. ولی از سال 55 که آثار دور اول کنترل موالید ظاهر شد ما در حال تجربه تغییر ساختار بودیم که با انقلاب اسلامی دوباره باروری به حالت قبل بازگشت. بنابراین زنان دوباره باروری بیشتر را آغاز کردند و طبیعتا نظام هم خواستار این امر بود. ساختار جمعیت که آغاز به تغییر کرده بود، تغییر دیگری را پیش گرفت و دوباره دامنه هرم سنی گسترده شد تا به سالهای 65 و 70 رسیدیم. بعد از سال 65 دولت متوجه شد این ساختار برای توسعه جمعیت یا حداقل برای تأمین نیازهای یک جمعیت فزاینده چندان مناسب و ساده نیست. بنابراین لحظهای بود که در مورد تغییر سیاستها یا از سرگرفتن دوباره سیاستهای کنترل موالید در سال 68 تصمیم بگیرند. از آن زمان این وضع ادامه داشت، هدفی را تعیین کرده بودند و روشی را برای آن پیشبینی کرده بودند ولی این هدف زودتر از موقع به ثمر رسید ولی سیاست یا روش کنترل متوقف نشد. بنابراین ما در عین حال که یک سیاستگذاری کرده بودیم و هدفی داشتیم از آن هدف دور شدیم و نتیجه این شد که در حال حاضر در هر خانواده به طور متوسط 6/1 بچه یا 7/1 بچه وجود دارد.
چه عواملی مسبب این پیشافتادگی از سیاست کنترل موالید بود؟
در برخی دورههای زمانی در بعضی از کشورها مجموعه عوامل در جهت سرعت بخشیدن به کاهش سطح باروری دست به دست هم میدهند. مثلا در چین سیاستی جدی در مورد اینکه زنان در شهرها یک بچه و در روستاها حداکثر دو بچه بیشتر به دنیا نیاورند پیگیری شد و انجمنهای سوسیالیستی زنان هم حمایت دقیقی مبتنی بر کنترل زنان هر محله به عمل آوردند چون آنها میدانستند هر زنی چند بچه دارد. اگر زنی در شهر بزرگی مثل پکن، شانگهای و نظایر آن یک بچه داشت و برای بار دوم آثار حاملگی در او ظاهر میشد زنان آن انجمن موظف بودند او را به سمت سقط جنین سوق دهند. بر این اساس یک روش بسیار تند در مورد کاهش باروری در چین اجرا شد. ولی در ایران عوامل اینگونه نبود. سیاست، سیاست ارشادی بود ولی چند عامل در این راستا با هم یکی شدند. یک دوره کنترل موالید را از سال 46 تا 57 داشتیم و آثار آن ظاهر شده بود که انقلاب اسلامی پیش آمد. با اسلامی شدن حکومت، ایدههای دولت- حکومتی و مذهبی یکی شد و این تجربه مهمی بود که در ایران رخ داد. وقتی ایدههای مذهبی و حکومتی یکی شود کنترل موالید راحتتر صورت میگیرد زیرا از نظر مقامات روحانی مخالفتی در قبال آن وجود ندارد. عامل سومی که در ایران پیش آمد جنگ بود. جنگ به دو گونه روی سطح باروری اثر میگذارد؛ از یک طرف باعث افزایش باروری میشود چون وقتی کسی عزیزی را در خانواده از دست داد، بلافاصله آن را جایگزین میکند، حتی اسم فرد از دسترفته را روی موالیدشان میگذارند و از سوی دیگر جنگ اقتصاد را مختل و خانوادهها را آواره میکند و این اختلال اقتصادی و آوارگی باعث میشود افراد اندکی خود را جمعوجور کنند و این جمعوجور کردن یعنی کاهش باروری. دلیل این کاهش در نداشتن مکان، کار معین و محل سکونت مطلوب است. این تجربهای است که در طول جنگ شاهد آن بودیم. در کنار این عوامل میتوان گفت اقدامات وزارت بهداشت و درمان، اقدامات موثری بود. روستاها را به بهداشت روستایی مجهز کردند و در آنجا افرادی بهطور مداوم به زنان روستایی آموزش میدادند.
خب همه اینها اتفاق افتاد ولی به سمتی رفت که دیگر نسلها جایگزین هم نمیشوند.
معمولا در سیاستهایی از این دست همیشه باید سیاست را ارزیابی کرد و متوجه بود که در کجای برنامه قرار داریم. گاه شیفتگی در پیشبرد سیاست به جایی میرسد که فرض میکنند هرچه سیاست موردنظر- در اینجا کنترل موالید- تعمیق و گسترش یابد، مطلوبتر است. درواقع امر در ایران این ایده دنبال شد و مسوولان مملکت فکر کردند حالا که این سیاست به موفقیت رسیده و راه باز شده، هرچه بیشتر این را عملی کنیم و نتیجه این شد که سطح باروری از حد تعیین شده بسیار پایینتر آمده است. حدی که تعیین شده بود برای زنان سهونیم تا چهار بچه بود که یک میزان رشد سالانه 3/2درصد داشته باشد اما یکباره متوجه شدند که این حد به دو بچه رسیده و تا به خود بیایند الان که سال 91 است به حدود7/1 بچه رسیده است. اینگونه بود که کنترل موالید در ایران سرعت بیشتری گرفت و از هدفش فراتر رفت.
درواقع رشد جمعیت که در 20 سال پیش 9/3 بود درحال حاضر به 2/1 کاهش یافته است. پرسش این است که فراتر از آن سیاستها، عوامل دیگری نیز موجب شدند که خانوادهها گرایشی به داشتن بچه بیشتر نداشته باشند، چون درحال حاضر عوامل گذشته مثل جنگ دیگر وجود ندارد؟
به عوامل یادشده میتوان عوامل فرهنگی را افزود که بسیار مهم و زمینهساز است. در کشور ما در سال 1355 تعداد زنان دارای تحصیلاتعالی 128هزار نفر بود و 20سال قبل از آن در سال 1335، 2828 نفر، اما اکنون که من با شما صحبت میکنم بالغ بر 5040000 نفر زن دارای تحصیلاتعالی یا شاغل به تحصیلاتعالی داریم. این خودش موتور مهمی برای کاهش سطح باروری در جامعه است. زیرا هم باعث میشود سن ازدواج بالا برود و هم اینکه وقتی زن دارای تحصیلاتعالی است و بخشی از این تحصیلات را هم به هدف دستیابی به اشتغال و مشارکت و فعالیت انجام داده دیگر تنها به فکر نشستن در خانه نباشد. به این دلیل در ایران باروری در مقایسه با کشورهای دیگر به سرعت پایین آمد و این راه ادامه خواهد داشت. اینگونه نیست امروز که ما قصد میکنیم متوقف شود. ما هر روز کاهش سطح باروری را شاهد خواهیم بود، مگر اینکه اقدامات اساسیتری در مورد جمعیت انجام دهیم و در آن صورت هم باید توجه داشته باشیم که شانس افزایش باروری در ایران فوقالعاده ضعیف است. اینگونه نیست زنانی که 5/1، 6/1، 7/1 بچه میآورند پنج بچه بیاورند. این دیگر گذشته است و به گذشته باروری ایران برمیگردد و غیر قابل بازگشت است.
درواقع تغییر فرهنگ صورت گرفته است؟
تغییر فرهنگ، تغییر ارزشها و تغییر نگرشها به علاوه تغییرات اقتصادی و نیز تغییرات ارتباطی. شما نمیتوانید نقش ارتباطات را در انتقال تجربیات کشورهای دیگر به ایران نادیده بگیرید. الان عصر، عصر اینترنت و تلویزیون و کانالهای بینالمللی است بنابراین هر چیزی در جایی اتفاق بیفتد در جای دیگر هم آثار خود را باقی میگذارد و به این دلیل است که عوامل اثرگذار از چنان استحکامی برخوردار هستند که بهراحتی نمیتوان روی آنها اثر گذاشت.
کاملا روشن است که به آن دوران بازنخواهیم گشت ولی آیا میتوان با سیاستهای افزایش موالید به تعدیل جمعیتی رسید؟
تمام تلاش ما این است که در آینده، یعنی حدود 15سال بعد، روند به گونهای پیش برود که سطح باروری در ایران به حد دو فرزند برسد. چون در جمعیتشناسی آستانهای هست که آن را «آستانه تجدید نسل» میگویند؛ یعنی اینکه یک زن وقتی دوران باروریاش تمام میشود، یک دختر از خود بهجا بگذارد که آن دختر نقش باروری را ایفا کند. لازمه تحقق این اصل این است که به طور متوسط زنان هر جامعهای 1/2 بچه بیاورند که از این تعداد نصف بیشتر آن تقریبا در همهجا پسر است و با توجه به مرگومیرهای اوان تولد و سالهای بعد، یک دختر به سن جایگزینی مادر میرسد. اگر ما بتوانیم رقم باروری در ایران را از سطح 7/1کنونی به 1/2 برسانیم درواقع توفیقی است برای اینکه از این کاهش جلوگیری شود و ثانیا به حد مطلوب جمعیتی بازگردد.
چندی است که کاهش جمعیت نگرانیهایی را ایجاد کرده که به نظر میرسد در برخی ابعاد سیاسی هم شده است. حال اگر قرار باشد فارغ از رویکردهای سیاسی به این بحث نگاه کنیم شما فکر میکنید در زمینه سیاستگذاری جمعیتی به سیاستگذاران چه باید گفت؟
چند مساله در این زمینه مطرح است؛ یکی فکر جمعیت و دفاع ملی است که از قدیم تا حال وجود داشته و اینکه بالاخره جمعیت چه نقشی در دفاع ملی دارد. البته در گذشته جمعیت نقش اساسی داشت و هر کشور پرقدرتی حتما لشکر قابلتوجهی هم داشت و حتما شرایط دفاعی خاصی را از نظر نیروی انسانی آماده کرده بود. امروزه برخی معتقدند که این عامل دیگر مثل سابق عمل نمیکند البته اهمیت خود را از دست نداده ولی دیگر مثل سابق عمل نمیکند. عامل دیگری که مطرح است اینکه در بسیاری از کشورها یک فرآیند چندقومیتی وجود دارد که ممکن است تفاوتهای باروری قومیتها سرانجام به یک نوع عدم تعادل برسد که این عدم تعادل را از نظر قومی یا حتی مذهبی در رویکردهایشان دیدهاند. اگر در کشوری چند مذهب به عنوان مذهب رایج وجود دارد این تفکر وجود دارد که نکند پیروان یک مذهب باروری بالاتری داشته باشند و پیروان مذهب دیگر باروری کمتر و تعادلی که استقلال کشور را تامین کرده است به هم بخورد. به نظر من این فرض در ایران امروز ساری و جاری نیست. مثلا ما در ایران همیشه بالاترین سطح باروری را برای سیستانیها داشتهایم؛ آن زمان که سطح باروری در ایران شش بود در سیستان بالای 10 بود، بنابراین باروری آنها از باروری بقیه قویتر بود. از وقتی که کنترل موالید شروع شد شش بچه در کل ایران به 8/1، 7/1 و دو بچه رسیده و 10بچه در سیستان هم به 6/3، 5/3 رسیده است یعنی پابهپای کاهش سطح باروری بین قومیت غالب ایرانی، قوم خاص سیستانی و بلوچستانی هم کاهش باروری یافته است. بنابراین نگرانی وجود ندارد که تفاوت باروری بین آن قوم و کل کشور آینده تعادل جمعیتی را به هم بزند. این را میتوانید در مورد اقوام ترک، کرد، لر و عرب هم ببینید. اقوام عرب و نیز پیروان اهل تسنن در بعضی از استانها در ایران سطح باروری بالایی داشتند ولی اکنون آنها هم همینطور که سطح باروری کل تغییر یافته، تعدیل پیدا کردهاند و حتی در مواردی شدت تعدیل آنها از شدت تعدیل کل جمعیت بیشتر بوده است. بنابراین ما درنهایت به یک وفاق باروری میرسیم نه یک تفاوت عظیم باروری بین قومیتها یا پیروان مذاهب.
درواقع این سخن«ژان بودن» که گفته بود جمعیت ثروت است، به تاریخ سپرده شده است؟
نه، هنوز هم جمعیت ثروت است. در حوالی سالهای70-1560جریانی در فرانسه و اروپا حاکم بود که در راس آنها«سن سیمون» و«پرودون» بودند که میتوان آنها را از اجداد سوسیالیستهای عصر حاضر دانست. در آن سالها پرودون رسالهای نوشت و در آن مخالفت خود را با افزایش جمعیت ابراز داشت. ژان بودن در پاسخ به آن جریان و پرودون، رسالهای تحتعنوان «پاسخ به تناقض» نوشت. ایشان قبل از آن هم کتابی تحت عنوان «مبانی جمهوریت در فرانسه» نوشته بود و در این اثر جدیدش یعنی «پاسخ به تناقض» نظریه سوسیالیستها و گروههای دیگر را بررسی کرده و گفته بود که برعکس گفته آنها هیچ ثروت و هیچ قدرتی بالاتر از جمعیت نیست. این جمله سالها غالب و حاکم بوده و من در یکی از مقالاتم گفتهام که حتی در عصر پس از انقلاب چین، مائو هم همین جمله را تکرار کرد و گفت: مردم چین فراموش نکنید بزرگترین سرمایه چین حدود 700 میلیون نفر چینی است زیرا هر چینی با دو دست و یک دهان متولد میشود، با یک دست دهان خود را سیر میکند و با دست دیگر در خدمت انقلاب است. مائو بعد از مدتی که حکومت براین کشور پرجمعیت را تجربه و تنگناهای آن را لمس کرد، با تجدید نظر در گفتههایش به مردم گفت:«حکومت بر یک جمعیت انبوه، نصف دیگر جمله مزبور را به من یاد داد و آن اینکه درست است که هر انسان با دو دست برای کار کردن و یک دهان برای خوردن متولد میشود ولی واقعیت این است که 20 سال طول میکشد تا آن دستهای لرزان نیرو بگیرد و این در شرایطی است که اگر جامعه بتواند امکانات لازم را در اختیار آن فرد قرار دهد او با دو دست خود به زحمت خواهد توانست تنها، شکمش را سیر کند.» این حرف به دنبال بحران غذایی بود که در چین پیش آمده بود. واقعیت هم همین است. ولی امروز هم انسان همان ارزش قبلی خود را دارد منتهی ارزش قبلی انسان به تعداد بود و ارزش کنونی انسان به کیفیت است. امروز شما جمعیت را تنها به عنوان نفرات نمیبینید بلکه میگویید من نیروی انسانی آزموده، ماهر و کارآمد میخواهم اما همان نیروی آزموده و کارآمد از داخل جمعیت تولید میشود و توسعه کشور را پیش میبرد. بنابراین باز هم جمعیت از نظر عددی دارای ارزش است.
تا آنجاکه به یاد دارم شعار «مائو» در مورد حمایت ازجمعیت زیاد از طرف شاه هم مطرح شده بود!
بله! در سال 1341 در سازمان ملل بحثی بود در مورد دخالت دولتها در امر فرزندآوری زنان و 77 کشور در آن شرکت داشتند و ایران از کشورهایی بود که مخالف آن طرح رای داد. درواقع در مخالفت دخالت دولت در امر کنترل موالید بود ولی از سال 41 تا 46 تغییر رویه داد.
شاه که در ابتدا طرفدار افزایش موالید بود چطور شد که نظرش را تغییر داد؟
در سال 1966 که سیاست جهانی اندکی تغییر پیدا کرده بود کشورهای جهان سوم را به درپیشگرفتن سیاست کنترل موالید تشویق میکردند. در آن زمان 18 کشور جهان اعلامیهای تهیه کردند، سپس 12 کشور هم به آن پیوستند که ایران در این میان یکی از کشورهای اصلی بود. این اعلامیه خطاب به اوتانت، دبیرکل وقت سازمان ملل بود. متن اعلامیه اینگونه تنظیم شده بود؛ مگر نه این است که وظیفه اصلی سازمان ملل حفظ صلح جهانی است، ما سران 30 کشور جهان به شما اعلام میکنیم افزایش شدید جمعیت صلح جهانی را به هم میزند بنابراین سازمان ملل باید در قبال این مساله اتخاذ رویه کند. این نامه در سال 1967 به اوتانت داده شد و چون ایران امضاکننده این اعلامیه بود شاه این سیاست را قبل از طرح در شورای سازمان ملل در داخل اعلام کرد او در 16 مهر سال 1346 در جشن مهرگان، در دانشگاه تهران ضمن صحبتهای خود کنترل موالید را پذیرفت و ضرورت آن را اعلام کرد و این سیاست به دنبال انقلاب شش مادهای بود که میخواست اوضاع و احوال فرهنگی و اقتصادی کشور را تغییر دهد.
اگر بخواهیم فرآیند جمعیتی ایران را تحلیل کنیم، درحال حاضر جمعیت ما به چه سویی پیش میرود؟
ما دوران جوانی جمعیت را پشتسر گذاشتهایم و درصد افراد کمتر از 15ساله ما خیلی کمتر از 40درصد است، اکنون چیزی در حدود 23درصد زیر 15سال داریم و برعکس حرفهایی که اینجا و آنجا گفته میشود، جوانی جمعیت را پشت سر گذاشته و وارد آستانه میانسالی شدهایم و دیگر هم به آن دوره باز نخواهیم گشت. در این دوره سهم جمعیت میانسال افزایش مییابد چون نسبت افراد کمسال کمتر میشود و نسبت افراد میانسال افزایش مییابد و ما اکنون دقیقا در این شرایط هستیم. سهم جمعیت 15 تا 65 ساله ما چیزی در حدود 70 درصد جمعیت است درحالیکه در سال 1365 که ساختار جوان جمعیت را داشتیم 50 درصد جمعیت ما در این رده سنی قرار داشت. اصطلاحا بالا بودن این جمعیت 64-15 ساله را در جمعیتشناسی،«پنجره جمعیتی» میگویند و من قبلا در بحثهایم اسم این دوره را گذاشته بودم،«دوران طلایی جمعیت در امر برنامهریزی» معنی آن این است که اگر در این دوره بخواهید فعالیت و اشتغالی ایجاد کنید کسری نیروی انسانی ندارید و میتوانید از نیروی انسانیتان در جهت توسعه به خوبی بهرهبرداری کنید. به این دلیل است که در جمعیتشناسی این پدیده را موهبت جمعیتی میگویند ولی اگر کشوری نتواند از این موهبت استفاده کند، این موهبت بهتدریج به مصیبت جمعیتی تبدیل میشود. بنابراین سهم افراد متقاضی ازدواج، مسکن، کار و اشتغال افزایش مییابد و دولت نمیتواند پاسخگو باشد در نتیجه درصد بیکاری بالا میرود و تامین نیازهای اساسی جامعه مشکلتر میشود. ما امیدواریم بتوانیم از این موهبت جمعیتی استفاده کنیم. اکنون در شرایطی هستیم که بهتدریج این دوره را هم پشتسر میگذاریم. یعنی از چند سال دیگر جمعیت 65-15ساله ما کمتر از 70 درصد خواهد بود و ولی در 15 سال آینده کمتر از 65 درصد نخواهد بود، در واقع همراه با میانسالی جمعیت درصد افراد بالای 65 سال ما نیز بالا خواهد رفت و این روند اکنون آغاز شده است. وقتی این دوره را پشت سر بگذاریم دوره سوم تحول جمعیتی پیش میآید و آن انباشتگی افراد سالخورده در بالای هرم سنی است که آن را سالخوردگی جمعیت میگویند که خود این تحول آثار و پیامدهای بسیار سنگینی روی نظام رفاه اجتماعی، خدمات درمانی و رضایت عمومی مردم از زندگی دارد.
به این ترتیب فعلا جمعیت ما کاسته نمیشود، پس چه زمانی با کاهش جمعیت مواجه میشویم؟
سالانه حدود 950-900 هزار نفر به جمعیت ما در ایران اضافه میشود، بنابراین در حال حاضر ما مشکل کاهش جمعیت نداریم ولی اگر کاهش روال باروری ادامه پیدا کند از حدود سال 1430 به بعد باید منتظر رشد صفر و پس از آن رشد منفی جمعیت باشیم. زیرا در سال 1365هر زن در ایران به طور متوسط 4/6 بچه میآورد و درسال 85، 9/1 بچه میآورد و در سال 90 به 7/1 بچه کاهش پیدا کرده است.
اکنون و در حال حاضر باید نگران چه بود؟
الان باید نگران تغییر ساختار جمعیت بود. وقتی ساختار جمعیت به سرعت پیر میشود جبران کردن آثار سالخوردگی آن از جمله بر بارروی، اشتغال و مسایل جنبی دیگر مشکلتر میشود.
تغییرات تکنولوژیکی چه تغییراتی را در زمینههای جمعیتی در ایران موجب شده است؟
تکنیک به معنای فن است و تغییرات تکنولوژیکی زیربناهای فکری و فرهنگی را تغییر میدهد. وقتی زمینهها را تغییر میدهید طبیعتا باید منتظر اثر تغییر آن زمینهها در ابعاد مختلف اجتماعی، اقتصادی باشید و الا هیچوقت تکنولوژی به صورت مستقیم بر جمعیت اثر نمیگذارد بلکه با تغییر شرایط و اوضاع و احوال در جمعیت این باور را ایجاد میکند که باید باروری را کم کرد، یا باید باروری را افزایش داد، باید سلامتی را چگونه دید و جابجایی جمعیت تحتتاثیر این شرایط چگونه باید باشد؟
یکی دیگر از بحثهایی که در زمینههای جمعیتی مطرح است گسترش شهرنشینی و تغییرات جمعیتی است که موجب شده بسیاری از روستاهای ما خالی از نیروهای جوان شود شما از چه زاویهای به این پدیده مینگرید؟
در یک حالت کلی جهان شهرنشین میشود، از حدود چند سال پیش 50 درصد جمعیت جهان شهری و 50درصد آن روستایی شده، سابق بر این سهم جمعیت روستایی بالاتر از سهم جمعیت شهری در جهان بود. این ویژگی عمومی در همه کشورها یا اغلب کشورهای جهان است ولی سرعت شهرنشینی و نسبت شهرنشینی در ایران به مراتب بالاتر از کشورهای درحال توسعه است. در حال حاضر نزدیک 73درصد جمعیت ایران ساکن در نقاط شهری است.
در حالی که قبل از انقلاب 70 درصد جمعیت روستایی داشتیم... .
بله! ببینید در تعریف شهر، شهر به جایی گفته میشود که دارای شهرداری باشد. اگر شما این روند را در طول 50 سال گذشته ببینید در سال 1335، 31 درصد جمعیت در شهرها زندگی میکردندکه اکنون کاملا برعکس شده است. در واقع در طول 50 سال نسبت شهرنشینی و روستانشینی در ایران جابجا شده است. معنای این روال این است که هر روز درصد جمعیت شهری افزایش بیشتری پیدا میکند و درصد جمعیت روستایی با رشد کمتری مواجه میشود.
یعنی شهرهای ما گسترش پیدا میکنند یا قصه دیگری است؟
در این ماجرا دو عامل دیگر هم اثر میگذارد؛ یکی اینکه ما به سرعت آبادیهای بزرگ را به شهر تبدیل میکنیم. ببینید! ما در سال 1335، 199 نقطه شهری داشتیم و الان 1331 نقطه شهری داریم، یعنی در 50 سال بیش از 1132 نقطه به شهرهای ما اضافه شده است. خیلی دورتر نرویم در همین دوره پنج ساله از 1385 تا 1390 تعداد شهرهای ما از 1012 شهر به 1331 شهر رسید یعنی 319 نقطه دیگر تبدیل به شهر شده است. این روال باعث میشود خودبهخود جمعیت روستایی کشور کم شود و بر جمعیت شهری انباشته شود. این عامل مهمی است و روی جمعیت روستایی اثر میگذارد. عامل دیگر این است که هرچه شهرها گسترش پیدا کنند آبادیهای واقع در پیرامون شهرها در آنها ادغام میشوند و آبادی بودن خود را از دست میدهند. فقط در فاصله سالهای 1345 تا 65 در فاصله 20 سال بالغ بر 126 نقطه روستایی در تهران ادغام شد. دو شهر بزرگ تجریش و ری و شهرهای کوچک سیمان وحسنآباد لقمانی در داخل شهر قرار گرفتند. ونک، سعادتآباد، نارمک، آبادیهایی که تهرانپارس و تهراننو را تشکیل میدهند، آبادیهایی که شمیرانات را تشکیل میدهند، همه اینها آبادی بودند ولی الان محلهای از شهر هستند. بنابراین دو عامل، یکی ادغام آبادیها در شهر و دیگری تبدیل آبادیها به شهر باعث میشود که بخشی از جمعیت روستایی همیشه از روستا کاسته و بر جمعیت شهری افزوده شود به این دلیل به مرحلهای رسیدهایم که دیگر جمعیت روستایی افزایش نمییابد و از سال 1375 به بعد این جمعیت رو به کاهش نهاده است. در سال 1375، 2/23 میلیون جمعیت روستایی داشتیم و الان نزدیک
21 میلیون جمعیت روستایی داریم یعنی نه تنها اضافه جمعیت در روستا نمانده بلکه بخشی از جمعیت اصلی هم تحتتاثیر سه عامل مهاجرت، ادغام و تبدیل به جمعیت شهری اضافه شده است.
آیا واقعا جمعیت این روستاها با این تبدیل، شهرنشین میشوند؟
از نظر مدیریتی شهرنشین هستند و از نظر رفتارهای فردی طبیعتا زمان میبرد تا شهروند شوند. شهرنشین میشود ولی شهروند شدنش زمان میبرد.
روستاهایی هم که این اتفاق برایشان نیفتاده میبینیم که از نیروی جوان خالی شده و فقط پیران ساکن آنجا هستند.
دلیل این است که اقتصاد نظام روستایی ما مبتنی بر کشاورزی بود و کشاورزی عبارت بود از کشت زمینهای دیم و آبی. سابق بر این زندگی سنتی در روستاها حاکم بود تمام اعضای یک خانواده روستایی روی زمین کار میکردند و مزدی بابت عملیات کشاورزی پرداخت نمیکردند ولی عایدی محصول داشتند و این باعث میشد از فعالیتشان راضی باشند. درحالیکه در حال حاضر به دلیل تغییری که در نظام زندگی پیش آمده و سیستم زندگی حتی در روستا به کلی عوض شده است، از یک طرف زمینهای دیم راندمان اقتصادی خود را از دست دادهاند و بازده اقتصادی ندارند، و از طرف دیگر کشاورز ساکن در ده برای اغلب کارهای کشاورزیاش باید مزد و هزینه پرداخت کند. اکنون دیگر سیستم گاو و گاوآهن نیست بلکه باید تراکتور بیاورد زمین را شخم بزند، کمباین یا دروگر بیاورد، کارگر بیاورد و قیمت اینها بالاست، بنابراین راندمان محصول تکافوی درآمد محصول را نمیکند. نتیجه این شده که بهتدریج زمینهایی که کمتر مرغوب بودند رها شدند و این رها شدن تسری پیدا کرد تا تقریبا بسیاری از زمینهای دیم از رده کشاورزی خارج شدند. زمینهای آبی هم به دو دسته تقسیم میشوند یک سری زمینهایی که با آب چاه و قنات آبیاری میشدند با فروکش کردن سطح آبهای زیرزمینی در بسیاری از مناطق این چاهها و قناتها هم خشک شدند و بخش دیگری از زمینهای آبی هم به زمینهای دیم تبدیل شدند. بخشی دیگر از زمینها که از آب جاری استفاده میکردند، هنوز هم استفاده میکنند و تولید محصول در این زمینها افزایش هم پیدا کرده است. ولی زندگی خردهپایی که در روستا بر پایه زمینهای دیم، دامداری و کشت سنتی فعالیت میکرد به کلی دگرگون شده است. به این دلیل است که دیگر لازم نیست نیروی کار در روستا باقی بماند پس نیروی کار به سوی شهرها سوق پیدا میکند، چه به صورت کارگر ساختمانی و چه به صورت کارگر خردهپا و اگر تحصیلکرده باشد در جاهای مختلف از نیروهای نظامی، انتظامی، دولتی و بخش خصوصی جذب میشود. به این دلیل است که در روستاهای ما درصد جمعیت واقع در سنین فعالیت روزبهروز کمتر شده و خود این هم باعث شده که فعالیت در آنجا به صورت عادی ادامه نیابد و کسانی که در روستا ماندهاند پیرمردان و پیرزنانی هستند که بچههایشان در شهر کار میکنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.