|

اما و اگرهای پژوهش دفاعی

احمد شیرزاد/ استاد فیزیک هسته‌ای دانشگاه صنعتی اصفهان

معمولا در همه کشور‌هایی که دارای کرسی‌های دانشگاهی معتبری در جهان هستند، پژوهش‌ها در حوزه صنایع دفاعی جزو پیشرفته‌ترین بخش از پژوهش‌های دانشگاهی به حساب می‌آید. همچنین بخش زیادی از اختراعات مطرح در دنیا معمولا پیش از این کاربرد‌های نظامی داشته‌اند. به عنوان مثال سامانه «GPS» پیش از این در صنایع دفاعی کاربرد داشت و زمانی که یک هواپیمای مسافربری دچار سانحه و تلفات جانی زیادی شد، به این نتیجه رسیدند این سامانه می‌تواند در زندگی عادی مردم نیز کاربری داشته باشد و حالا شاهد آن هستیم که کاربرد‌های زیادی دارد. یا استفاده از لیزر در ابتدا تنها کاربرد‌های دفاعی داشت و امروز در بسیاری از بخش‌های پزشکی کاربرد‌های بسیار بالایی دارد. بنابراین تحقیقات و پژوهش‌های دفاعی در نظام آموزشی و پژوهشی در بسیاری از مراکز دنیا، جزو مهم‌ترین بخش‌ها محسوب می‌شود و کاربرد‌های متعدد زیادی دارد.
یا استفاده از لیزر در ابتدا تنها کاربرد‌های دفاعی داشت و امروز در بسیاری از بخش‌های پزشکی کاربرد‌های بسیار بالایی دارد. بنابراین تحقیقات و پژوهش‌های دفاعی در نظام آموزشی و پژوهشی در بسیاری از مراکز دنیا، جزو مهم‌ترین بخش‌ها محسوب می‌شود و کاربرد‌های متعدد زیادی دارد. از طرف دیگر نکته مهمی که پژوهش‌های دفاعی در مراکز دانشگاهی معتبر در دنیا را افزایش می‌دهد، پول فراوان مراکز دفاعی در تمامی دنیاست که معمولا بیش از سایر مراکز دانشگاهی است و معمولا کمتر به صرفه اقتصادی این طرح‌ها توجه می‌شود. این وضعیت عمومی است و ایران هم از این قاعده مستثنی نیست. اما در رابطه با گام بلند وزارت علوم برای توسعه پژوهش‌های دانشگاهی که البته با حواشی خاص خود نیز همراه بوده است، دو نکته مهم با توجه به تجارب جهانی قابل اشاره است: 1ـ پیشرفت در تحقیقات نظامی در مرحله اول مستلزم مجموعه سیاست‌های خارجی مناسب و بهنگام و عاری از تنش یا تنش حداقلی با کشورهای دنیاست. در غیر این صورت اگر کشوری این مساله را رعایت نکند از دستیابی به نتایج تحقیقات و پژوهش‌های دقیق و توسعه‌یافته کشور‌های موفق در این زمینه محروم می‌شود. به عنوان مثال در دنیای امروز شاهد این مساله هستیم که کشور‌هایی که از نظر سیاسی و دیپلماتیک ایزوله شده‌اند و رابطه‌ای با دیگران ندارند معمولا در حوزه فعالیت‌های پژوهشی مسیری را طی می‌کنند که دیگران قبلا آن را طی کرده‌اند. نکته‌ای که در ایران برای توسعه فعالیت‌ها و پژوهش‌های دفاعی باید بیشتر مورد توجه قرار گیرد، ارتباطات سیاسی به عنوان تسهیل‌کننده پژوهش‌های دفاعی و افزایش میزان کیفیت آنهاست. به عنوان مثال شمارنده رادیواکتیو یکی از وسایل و تجهیزات بسیار عادی در فیزیک هسته‌ای به حساب می‌آید که شاید دانش‌آموزان علاقه‌مند به فیزیک در مدارس خود آن را می‌شناسند و جزو ساده‌ترین وسایل آزمایشگاهی فیزیک هسته‌ای در کشور است. با این حال دانشگاه‌های ما بنا به برخی دلایل از این دستگاه محروم هستند و اگر در کشور کسی بخواهد این دستگاه را دوباره بسازد هیچ صرفه اقتصادی‌ای ندارد. 2ـ نکته دوم و بسیار مهم در رابطه با توسعه پژوهش‌های دانشگاهی در مراکز علمی کشور کیفیت این پژوهش‌هاست. در ایران ما شاهد مراکزی هستیم که علاوه بر فعالیت‌های اجرایی، کار‌های تحقیقاتی دیگری نیز انجام می‌دهند و بعضا پروژه‌هایی را انجام می‌دهند که ارتباطی با وظایف آنها ندارد. جذابیت پژوهش‌های دانشگاهی باعث شده است که هم‌اکنون شاهد پروژه‌هایی باشیم که از یک کانال و نظام جامع ارزیابی تحقیقات رد نمی‌شوند و مشخص نیست که این پژوهش‌ها تا چه اندازه پاسخگوی نیاز‌هاست. دانشگاه‌ها به دلیل جذابیت این طرح‌ها و بودجه‌های فراوانی که صرف این پژوهش‌ها می‌شود، معمولا سعی می‌کنند که این پژوهش‌ها را انجام دهند. هم‌اکنون به نظر می‌رسد سفارش‌دهندگان بسیاری از این تحقیقات علمی صرفا به دلیل برخی نیاز‌های اجرایی به فکر تولید هستند و به دلیل فقدان مشاوره‌های علمی درست معمولا دست به انجام تحقیقاتی می‌زدند که سال‌ها پیش در بسیاری از مراکز دانشگاهی در دنیا انجام شده است. به همین دلیل در انجام این تحقیقات باید به سیاست خارجی به عنوان تسهیل‌کننده پژوهش‌هایی دفاعی توجه کرد و با برقراری نظام جامع ارزیابی تحقیقاتی در این زمینه، از پژوهش‌های که سال‌ها قبل در دیگر کشور‌ها انجام شده است جلوگیری کرد.

معمولا در همه کشور‌هایی که دارای کرسی‌های دانشگاهی معتبری در جهان هستند، پژوهش‌ها در حوزه صنایع دفاعی جزو پیشرفته‌ترین بخش از پژوهش‌های دانشگاهی به حساب می‌آید. همچنین بخش زیادی از اختراعات مطرح در دنیا معمولا پیش از این کاربرد‌های نظامی داشته‌اند. به عنوان مثال سامانه «GPS» پیش از این در صنایع دفاعی کاربرد داشت و زمانی که یک هواپیمای مسافربری دچار سانحه و تلفات جانی زیادی شد، به این نتیجه رسیدند این سامانه می‌تواند در زندگی عادی مردم نیز کاربری داشته باشد و حالا شاهد آن هستیم که کاربرد‌های زیادی دارد. یا استفاده از لیزر در ابتدا تنها کاربرد‌های دفاعی داشت و امروز در بسیاری از بخش‌های پزشکی کاربرد‌های بسیار بالایی دارد. بنابراین تحقیقات و پژوهش‌های دفاعی در نظام آموزشی و پژوهشی در بسیاری از مراکز دنیا، جزو مهم‌ترین بخش‌ها محسوب می‌شود و کاربرد‌های متعدد زیادی دارد.
یا استفاده از لیزر در ابتدا تنها کاربرد‌های دفاعی داشت و امروز در بسیاری از بخش‌های پزشکی کاربرد‌های بسیار بالایی دارد. بنابراین تحقیقات و پژوهش‌های دفاعی در نظام آموزشی و پژوهشی در بسیاری از مراکز دنیا، جزو مهم‌ترین بخش‌ها محسوب می‌شود و کاربرد‌های متعدد زیادی دارد. از طرف دیگر نکته مهمی که پژوهش‌های دفاعی در مراکز دانشگاهی معتبر در دنیا را افزایش می‌دهد، پول فراوان مراکز دفاعی در تمامی دنیاست که معمولا بیش از سایر مراکز دانشگاهی است و معمولا کمتر به صرفه اقتصادی این طرح‌ها توجه می‌شود. این وضعیت عمومی است و ایران هم از این قاعده مستثنی نیست. اما در رابطه با گام بلند وزارت علوم برای توسعه پژوهش‌های دانشگاهی که البته با حواشی خاص خود نیز همراه بوده است، دو نکته مهم با توجه به تجارب جهانی قابل اشاره است: 1ـ پیشرفت در تحقیقات نظامی در مرحله اول مستلزم مجموعه سیاست‌های خارجی مناسب و بهنگام و عاری از تنش یا تنش حداقلی با کشورهای دنیاست. در غیر این صورت اگر کشوری این مساله را رعایت نکند از دستیابی به نتایج تحقیقات و پژوهش‌های دقیق و توسعه‌یافته کشور‌های موفق در این زمینه محروم می‌شود. به عنوان مثال در دنیای امروز شاهد این مساله هستیم که کشور‌هایی که از نظر سیاسی و دیپلماتیک ایزوله شده‌اند و رابطه‌ای با دیگران ندارند معمولا در حوزه فعالیت‌های پژوهشی مسیری را طی می‌کنند که دیگران قبلا آن را طی کرده‌اند. نکته‌ای که در ایران برای توسعه فعالیت‌ها و پژوهش‌های دفاعی باید بیشتر مورد توجه قرار گیرد، ارتباطات سیاسی به عنوان تسهیل‌کننده پژوهش‌های دفاعی و افزایش میزان کیفیت آنهاست. به عنوان مثال شمارنده رادیواکتیو یکی از وسایل و تجهیزات بسیار عادی در فیزیک هسته‌ای به حساب می‌آید که شاید دانش‌آموزان علاقه‌مند به فیزیک در مدارس خود آن را می‌شناسند و جزو ساده‌ترین وسایل آزمایشگاهی فیزیک هسته‌ای در کشور است. با این حال دانشگاه‌های ما بنا به برخی دلایل از این دستگاه محروم هستند و اگر در کشور کسی بخواهد این دستگاه را دوباره بسازد هیچ صرفه اقتصادی‌ای ندارد. 2ـ نکته دوم و بسیار مهم در رابطه با توسعه پژوهش‌های دانشگاهی در مراکز علمی کشور کیفیت این پژوهش‌هاست. در ایران ما شاهد مراکزی هستیم که علاوه بر فعالیت‌های اجرایی، کار‌های تحقیقاتی دیگری نیز انجام می‌دهند و بعضا پروژه‌هایی را انجام می‌دهند که ارتباطی با وظایف آنها ندارد. جذابیت پژوهش‌های دانشگاهی باعث شده است که هم‌اکنون شاهد پروژه‌هایی باشیم که از یک کانال و نظام جامع ارزیابی تحقیقات رد نمی‌شوند و مشخص نیست که این پژوهش‌ها تا چه اندازه پاسخگوی نیاز‌هاست. دانشگاه‌ها به دلیل جذابیت این طرح‌ها و بودجه‌های فراوانی که صرف این پژوهش‌ها می‌شود، معمولا سعی می‌کنند که این پژوهش‌ها را انجام دهند. هم‌اکنون به نظر می‌رسد سفارش‌دهندگان بسیاری از این تحقیقات علمی صرفا به دلیل برخی نیاز‌های اجرایی به فکر تولید هستند و به دلیل فقدان مشاوره‌های علمی درست معمولا دست به انجام تحقیقاتی می‌زدند که سال‌ها پیش در بسیاری از مراکز دانشگاهی در دنیا انجام شده است. به همین دلیل در انجام این تحقیقات باید به سیاست خارجی به عنوان تسهیل‌کننده پژوهش‌هایی دفاعی توجه کرد و با برقراری نظام جامع ارزیابی تحقیقاتی در این زمینه، از پژوهش‌های که سال‌ها قبل در دیگر کشور‌ها انجام شده است جلوگیری کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.