|

شرح نظریه «حوزه‌های عدالت» مایکل والزر

رهایی از نابرابری و سلطه

فرشاد کوشا: «برابری آرمانی است که جان ‌می‌دهد برای خیانت‌کردن چراکه مردان و زنان پایبند به این آرمان، همین که جنبشی را در دفاع از برابری سازمان‌ می‌دهند و قدرت، مناصب، نفوذ و تاثیرگذاری را در‌میان خود توزیع ‌می‌کنند، ‌به آن آرمان خیانت کرده یا به نظر‌ می‌رسد چنین‌ می‌کنند.» کتاب «حوزه‌های عدالت» مایکل والزر با این جملات شروع می‌شود؛ تلاشی‌ برای پرداختن به یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های قرن بیست‌و‌یکم: برابری در عین آزادی و تکثر. این کتاب در سال 1389 با ترجمه صالح نجفی به دست خوانندگان فارسی‌زبان رسید. کتاب حوزه‌‌های عدالت یا به تعبیری سپهرهای عدالت را باید جدل‌انگیزترین و شاید مهم‌ترین اثر والزر قلمداد کرد. شرایط انضمامی و سیاسی ایران که در آن بی‌عدالتی در سال‌های پس از جنگ بر جامعه تحمیل شد، اهمیت ترجمه این کتاب و پرداختن به آن را در شرایطی که این نابرابری روزبه‌روز گسترده‌تر می‌شود، بیش از پیش آشکار می‌کند. لابه‌لای این کتاب 570صفحه‌ای پر است از مثال‌ها و مصادیق آشنا برای خواننده ایرانی در باب بی‌عدالتی و هجوم بازار به سپهرهای اخلاق، ‌خانواده و... . والزر به همراه السدر مک‌اینتایر و مایکل سندل از شناخته‌شده‌ترین فیلسوفان سیاسی «جماعت‌گرا» در آمریکا و از جدی‌ترین ناقدان لیبرالیسم اقتصادی در دوران حاضر به شمار می‌روند. بین مباحث مطروح در کتاب «حوزه‌های عدالت» و کتاب «آنچه با پول نمی‌شود خرید» نوشته مایکل سندل ارتباط نزدیکی وجود دارد. والزر در بخشی از کتاب با عنوان «مبادلات مسدودشده» از مواردی نام‌ می‌برد که نباید خریدوفروش شود: افراد بشر، قدرت و نفوذ سیاسی، دستگاه کیفری، حق ازدواج و حق زادوولد، حق ترک جماعت سیاسی، منصب‌های سیاسی، خدمات رفاهی اساسی نظیر پشتیبانی پلیس یا تحصیل‌فروشی، جایزه‌ها و افتخارها، فیض الهی، عشق و دوستی و... را نمی‌توان خرید و فروخت. کتاب حجیم و مفصل «حوزه‌های عدالت»12سال پس از انتشار «نظریه عدالت» جان رالز مهم‌ترین اثر فلسفه سیاسی آمریکایی در قرن گذشته نوشته شد. نظریه رالز بر پایه این اصل استوار بود که باید از برابری بخت‌ها یا فرصت‌ها دفاع کرد و تا جایی که‌ می‌توان از نابرابری‌های طبیعی و اجتماعی کاست. والزر از جهتی راه رالز را ادامه ‌می‌دهد و از طرفی قایل به نوعی اصل هواداری از جماعات (communitarianism) است. نقطه شروع حوزه‌های عدالت، تاکید بر این فرض تجربی است که برای قوام و دوام هر اجتماع بشری، ‌میزانی کثرت‌باوری اجتماع و فرهنگی لازم است. هر شهروندی ‌می‌خواهد در آن‌واحد از چندنوع موهبت یا نعمت بهره‌ور باشد و شهروندان نه به حکم ضرورت و نه به یک پایه در جست‌و‌جوی مواهب یا نعمات مشابه‌اند. از همین‌روی است که والزر به جای آنچه خود «برابری‌طلبی ساده‌» «می‌خواند از «برابری‌طلبی پیچیده» یا بغرنج دفاع می‌کند. والزر از این مقدمه نتیجه می‌گیرد که هر جامعه‌ای به چندین‌حوزه یا سپهر تقسیم‌ می‌شود: بازار در حوزه اقتصاد، دستگاه اداری، حوزه فراغت، حوزه تعلیم و تربیت، ‌حوزه بهداشت، حوزه خانواده، حوزه حیات دینی و امور عبادی، حوزه مناصب دولتی و تشریفات مربوط به آن و... . افراد جامعه در هر یک از این حوزه‌ها به دنبال موهبتی خاص‌ می‌گردند و آن را مطلوب ‌می‌شمارند: ‌پول، قدرت، وقت آزاد، دانش یا معرفت، طول عمر، عشق، لطف الهی، ‌پاداش‌ها و نشان‌های رسمی و... . در هر حوزه‌ای، گروهی کوچک موهبت و نعمت مربوط به آن را در انحصار خود در‌می‌آورند و این، به زعم والزر موجب نابرابری‌های آدمیان در جوامع است. کتاب والزر کوششی است برای یافتن علاجی جهت این نابرابری‌ها. به نظر والزر، ‌دو راه‌حل می‌توان پیشنهاد کرد: یا از راه انقلاب و تغییر ریشه‌ای وضع موجود انحصارها را از بین برد (‌راه‌حل مارکسی) یا تسلیم وضع موجود شد و به شیوه‌ای دیگر به مقابله یا مبارزه با خطر تشدید نابرابری‌ها رفت.
فرشاد کوشا: «برابری آرمانی است که جان ‌می‌دهد برای خیانت‌کردن چراکه مردان و زنان پایبند به این آرمان، همین که جنبشی را در دفاع از برابری سازمان‌ می‌دهند و قدرت، مناصب، نفوذ و تاثیرگذاری را در‌میان خود توزیع ‌می‌کنند، ‌به آن آرمان خیانت کرده یا به نظر‌ می‌رسد چنین‌ می‌کنند.» کتاب «حوزه‌های عدالت» مایکل والزر با این جملات شروع می‌شود؛ تلاشی‌ برای پرداختن به یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های قرن بیست‌و‌یکم: برابری در عین آزادی و تکثر. این کتاب در سال 1389 با ترجمه صالح نجفی به دست خوانندگان فارسی‌زبان رسید. کتاب حوزه‌‌های عدالت یا به تعبیری سپهرهای عدالت را باید جدل‌انگیزترین و شاید مهم‌ترین اثر والزر قلمداد کرد. شرایط انضمامی و سیاسی ایران که در آن بی‌عدالتی در سال‌های پس از جنگ بر جامعه تحمیل شد، اهمیت ترجمه این کتاب و پرداختن به آن را در شرایطی که این نابرابری روزبه‌روز گسترده‌تر می‌شود، بیش از پیش آشکار می‌کند. لابه‌لای این کتاب 570صفحه‌ای پر است از مثال‌ها و مصادیق آشنا برای خواننده ایرانی در باب بی‌عدالتی و هجوم بازار به سپهرهای اخلاق، ‌خانواده و... . والزر به همراه السدر مک‌اینتایر و مایکل سندل از شناخته‌شده‌ترین فیلسوفان سیاسی «جماعت‌گرا» در آمریکا و از جدی‌ترین ناقدان لیبرالیسم اقتصادی در دوران حاضر به شمار می‌روند. بین مباحث مطروح در کتاب «حوزه‌های عدالت» و کتاب «آنچه با پول نمی‌شود خرید» نوشته مایکل سندل ارتباط نزدیکی وجود دارد. والزر در بخشی از کتاب با عنوان «مبادلات مسدودشده» از مواردی نام‌ می‌برد که نباید خریدوفروش شود: افراد بشر، قدرت و نفوذ سیاسی، دستگاه کیفری، حق ازدواج و حق زادوولد، حق ترک جماعت سیاسی، منصب‌های سیاسی، خدمات رفاهی اساسی نظیر پشتیبانی پلیس یا تحصیل‌فروشی، جایزه‌ها و افتخارها، فیض الهی، عشق و دوستی و... را نمی‌توان خرید و فروخت. کتاب حجیم و مفصل «حوزه‌های عدالت»12سال پس از انتشار «نظریه عدالت» جان رالز مهم‌ترین اثر فلسفه سیاسی آمریکایی در قرن گذشته نوشته شد. نظریه رالز بر پایه این اصل استوار بود که باید از برابری بخت‌ها یا فرصت‌ها دفاع کرد و تا جایی که‌ می‌توان از نابرابری‌های طبیعی و اجتماعی کاست. والزر از جهتی راه رالز را ادامه ‌می‌دهد و از طرفی قایل به نوعی اصل هواداری از جماعات (communitarianism) است. نقطه شروع حوزه‌های عدالت، تاکید بر این فرض تجربی است که برای قوام و دوام هر اجتماع بشری، ‌میزانی کثرت‌باوری اجتماع و فرهنگی لازم است. هر شهروندی ‌می‌خواهد در آن‌واحد از چندنوع موهبت یا نعمت بهره‌ور باشد و شهروندان نه به حکم ضرورت و نه به یک پایه در جست‌و‌جوی مواهب یا نعمات مشابه‌اند. از همین‌روی است که والزر به جای آنچه خود «برابری‌طلبی ساده‌» «می‌خواند از «برابری‌طلبی پیچیده» یا بغرنج دفاع می‌کند. والزر از این مقدمه نتیجه می‌گیرد که هر جامعه‌ای به چندین‌حوزه یا سپهر تقسیم‌ می‌شود: بازار در حوزه اقتصاد، دستگاه اداری، حوزه فراغت، حوزه تعلیم و تربیت، ‌حوزه بهداشت، حوزه خانواده، حوزه حیات دینی و امور عبادی، حوزه مناصب دولتی و تشریفات مربوط به آن و... . افراد جامعه در هر یک از این حوزه‌ها به دنبال موهبتی خاص‌ می‌گردند و آن را مطلوب ‌می‌شمارند: ‌پول، قدرت، وقت آزاد، دانش یا معرفت، طول عمر، عشق، لطف الهی، ‌پاداش‌ها و نشان‌های رسمی و... . در هر حوزه‌ای، گروهی کوچک موهبت و نعمت مربوط به آن را در انحصار خود در‌می‌آورند و این، به زعم والزر موجب نابرابری‌های آدمیان در جوامع است. کتاب والزر کوششی است برای یافتن علاجی جهت این نابرابری‌ها. به نظر والزر، ‌دو راه‌حل می‌توان پیشنهاد کرد: یا از راه انقلاب و تغییر ریشه‌ای وضع موجود انحصارها را از بین برد (‌راه‌حل مارکسی) یا تسلیم وضع موجود شد و به شیوه‌ای دیگر به مقابله یا مبارزه با خطر تشدید نابرابری‌ها رفت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.