|

به همین سادگی «صادق هدایت» 110 ساله شد

از گوشه‌ای برون‌آ

طنز هدایت از شناخت عمیق نویسنده نسبت به فضای دامنگیر ابتذال حاصل می‌شود. پیش از او ما بزرگانی در عالم طنز این صدواندسال داشته‌ایم، از یغما و ایرج و دهخدا حتی جمال‌زاده. برخورد این هنرمندان با عالم هزل، رفتاری تعلیمی است که از کارکرد ادبیات اجتماعی زنهار‌دهنده و گاه بشارت‌دهنده نشأت می‌گیرد. سروده‌ها و نوشته‌هاشان نوعی انتقاد اجتماعی طیبت‌آمیز است که هدفش ساختن جامعه‌ای پیراسته از رذایل و آراسته به فضایل است، رفتاری ایجابی که آرزوی برپایی آرمان‌شهری را مدنظر دارد. فی‌المثل دهخدا به عنوان یک نویسنده روشنفکر، برای به سامان آوردن این ملک در طنز اجتماعی‌اش کوشیده تا با انتقاد طنزآمیز از اوضاع، به رفع آن همه ستم و دروغ و حماقت مسلط قیام کند که البته آرزویی شریف اما چنان که دیدیم واهی بوده‌ است. اما هزل هدایت که گاه تا حد هجو آدم‌ها و مقولات روزمره پایین می‌آید گاه تا حد طنزسیاه، ساختاری گروتسک می‌گیرد خاستگاهی دیگر دارد. او به رغم اسلافش، یکسره از اندیشه اصلاح قوم و ملک و بنی‌بشر نومید شده بود که به نوشتن «وغ وغ صاحاب» و داستان‌های پراستهزای مشابهش دست زد. در نوشته بلندش «توپ مرواری»، پا را از این فراتر می‌نهد و چون کسی که دور و نزدیک و گذشته و اکنون آینده را یکجا می‌بیند و به داوری شوخ‌چشمانه این عالم می‌پردازد و عالم موجود را درون هوایی فراگیر محصور می‌بیند . چون کافکا وسلین و سروانتس کاشف فضای ابتذال و یاوگی در این گوشه عالم است. وی ابتذال را در این جزء یا آن گوشه، در این فرد یا در آن گروه نمی‌بیند بلکه آن را چون سیاره‌ای می‌نگرد که ما درون آن هستیم و ناچار همگان در این فضا دم می‌زنیم. میزان هوشمندی ما در شناخت این فضای فراگیر و درگیرشدن با آن و فاصله گرفتن از آن است. رها نمی‌شویم اما در مبارزه با آن فاصله می‌گیریم از سلطه کامل یاوگی و استهزا و بلاهت.
مولوی می‌گوید تمامی دردهای بشری علاج دارد جز ابلهی. حتی عیسی مسيح که مردگان را زنده می‌كرد و از هیچ ابلیسی نمی‌هراسید از دست ابله به کوه گریخت. بلاهت همچون نادانی نیست که با کسب دانایی، مصیبتش کم شود، ابله کسی است که نمی‌داند احمق است بلکه مدعی است دیگران احمقند و تنها عاقل و کاردان اوست. هدایت این جهان را گرفتار ابلهان می‌دید و نومید بود بتوان از بلاهت دامنگیر گریخت، اما با فاصله گرفتن از این بیماری همه‌گیر است که نویسنده به تاریخ می‌نگرد به سلسله‌های قدر قدرت و نیروهای قاهر اسارتگر از هر نوع. در توپ مرواری او به هیچ‌کس رحم نمی‌کند. قضایا را پی می‌گیرد تا به ریشه‌های ابتذال برسد بی‌آنکه امیدوار باشد بر ملا کردن پوچ و هیچ بتواند این بلا را از جوامع بشری دور کند. او فقط ترسیم‌کننده این فضاست نه درمانگر درد‌های بی‌درمان. آنچه هدایت را به نوشتن وامی‌داشته؛ شناخت همه‌جانبه این فضای فسادانگیز مضمحل‌کننده بود؛ فضایی که نمی‌گذارد ما به اراده آزاد خود انسان‌هایی نجیب، عاشق، آزاده و مرفه باشیم. هدایت انسان را دوست داشت و آدمیانی را که قربانی شرایط غیرانسانی شده بودند و البته خودشان هم در پدید آوردنش دست داشتند. این همان ترکیب متناقض‌نمای فاجعه و مضحکه است که طنز واقعی از آن می‌زاید.
طنز هدایت از شناخت عمیق نویسنده نسبت به فضای دامنگیر ابتذال حاصل می‌شود. پیش از او ما بزرگانی در عالم طنز این صدواندسال داشته‌ایم، از یغما و ایرج و دهخدا حتی جمال‌زاده. برخورد این هنرمندان با عالم هزل، رفتاری تعلیمی است که از کارکرد ادبیات اجتماعی زنهار‌دهنده و گاه بشارت‌دهنده نشأت می‌گیرد. سروده‌ها و نوشته‌هاشان نوعی انتقاد اجتماعی طیبت‌آمیز است که هدفش ساختن جامعه‌ای پیراسته از رذایل و آراسته به فضایل است، رفتاری ایجابی که آرزوی برپایی آرمان‌شهری را مدنظر دارد. فی‌المثل دهخدا به عنوان یک نویسنده روشنفکر، برای به سامان آوردن این ملک در طنز اجتماعی‌اش کوشیده تا با انتقاد طنزآمیز از اوضاع، به رفع آن همه ستم و دروغ و حماقت مسلط قیام کند که البته آرزویی شریف اما چنان که دیدیم واهی بوده‌ است. اما هزل هدایت که گاه تا حد هجو آدم‌ها و مقولات روزمره پایین می‌آید گاه تا حد طنزسیاه، ساختاری گروتسک می‌گیرد خاستگاهی دیگر دارد. او به رغم اسلافش، یکسره از اندیشه اصلاح قوم و ملک و بنی‌بشر نومید شده بود که به نوشتن «وغ وغ صاحاب» و داستان‌های پراستهزای مشابهش دست زد. در نوشته بلندش «توپ مرواری»، پا را از این فراتر می‌نهد و چون کسی که دور و نزدیک و گذشته و اکنون آینده را یکجا می‌بیند و به داوری شوخ‌چشمانه این عالم می‌پردازد و عالم موجود را درون هوایی فراگیر محصور می‌بیند . چون کافکا وسلین و سروانتس کاشف فضای ابتذال و یاوگی در این گوشه عالم است. وی ابتذال را در این جزء یا آن گوشه، در این فرد یا در آن گروه نمی‌بیند بلکه آن را چون سیاره‌ای می‌نگرد که ما درون آن هستیم و ناچار همگان در این فضا دم می‌زنیم. میزان هوشمندی ما در شناخت این فضای فراگیر و درگیرشدن با آن و فاصله گرفتن از آن است. رها نمی‌شویم اما در مبارزه با آن فاصله می‌گیریم از سلطه کامل یاوگی و استهزا و بلاهت.
مولوی می‌گوید تمامی دردهای بشری علاج دارد جز ابلهی. حتی عیسی مسيح که مردگان را زنده می‌كرد و از هیچ ابلیسی نمی‌هراسید از دست ابله به کوه گریخت. بلاهت همچون نادانی نیست که با کسب دانایی، مصیبتش کم شود، ابله کسی است که نمی‌داند احمق است بلکه مدعی است دیگران احمقند و تنها عاقل و کاردان اوست. هدایت این جهان را گرفتار ابلهان می‌دید و نومید بود بتوان از بلاهت دامنگیر گریخت، اما با فاصله گرفتن از این بیماری همه‌گیر است که نویسنده به تاریخ می‌نگرد به سلسله‌های قدر قدرت و نیروهای قاهر اسارتگر از هر نوع. در توپ مرواری او به هیچ‌کس رحم نمی‌کند. قضایا را پی می‌گیرد تا به ریشه‌های ابتذال برسد بی‌آنکه امیدوار باشد بر ملا کردن پوچ و هیچ بتواند این بلا را از جوامع بشری دور کند. او فقط ترسیم‌کننده این فضاست نه درمانگر درد‌های بی‌درمان. آنچه هدایت را به نوشتن وامی‌داشته؛ شناخت همه‌جانبه این فضای فسادانگیز مضمحل‌کننده بود؛ فضایی که نمی‌گذارد ما به اراده آزاد خود انسان‌هایی نجیب، عاشق، آزاده و مرفه باشیم. هدایت انسان را دوست داشت و آدمیانی را که قربانی شرایط غیرانسانی شده بودند و البته خودشان هم در پدید آوردنش دست داشتند. این همان ترکیب متناقض‌نمای فاجعه و مضحکه است که طنز واقعی از آن می‌زاید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.