|

یادداشت

دگرگونی در گفتمان آموزش‌وپرورش

مهدی بهلولی

«من برای تغییر مصادیق نیامده‌ام، کار من تغییر نگاه‌هاست و هدفم تغییر گفتمان آموزش‌وپرورش است. باید دست از تحقیر معلمان برداریم زیرا دوران آزار معلمان گذشته است... مشکل معیشتی، دغدغه اصلی معلمان نیست، تعریف معیوبی است که از آنها شده است. گروهی فکر می‌کنند معلم کارگر است و باید همیشه کار کند و با همین توجیه بابت تعطیلی پنجشنبه‌ها و عید و تابستان به آنها طعنه می‌زنند.» اینها بخشی از سخنان چند روز پیش حاجی‌بابایی، وزیر آموزش‌وپرورش در دیدار با گروهی از فرهنگیان است که خبرگزاری ایلنا، منتشر کرده است. نخستین نکته‌ای که به ذهن می‌رسد اینکه گویا برگزیدن «هدف تغییر گفتمان» پوششی باشد برای توجیه کم‌توجهی سه‌ساله وزیر به وضعیت معیشتی فرهنگیان. به سخن دیگر، ایشان وظیفه اصلی خود را از وزارتخانه، چیزی فراتر از پرداختن به دشواری‌های مادی و معیشتی فرهنگیان دانسته و می‌دانند. اما نکته دوم می‌تواند این پرسش باشد که به راستی یک وزیر، تا چه‌اندازه می‌تواند به «تغییر گفتمان آموزشی» بپردازد و برای این‌کار چه پیش‌زمینه‌هایی نیاز است؟ من در زیر تلاش می‌کنم که نشان دهم «تغییر گفتمان آموزش‌وپرورش» فراتر از کار یک وزیر است و پیش بایسته‌های فراوان می‌خواهد. از این‌رو، هدف تغییر گفتمان آموزشی، سنگ سنگینی است نشانه نزدن و بنابراین راهی برای نپذیرفتن مسوولیت‌های عادی.
دگرگونی در گفتمان آموزشی، با پویایی سامانه آموزشی همبسته است، یعنی گفتمان آموزشی در سامانه‌ای پویا، دستخوش دگرگونی راستین خواهد شد. پویایی آموزشی نیز همبستگی بالایی با پویایی نظریه‌های آموزشی دارد. بر پایه گفته پاره‌ای اندیشمندان، نظریه‌های نوین آموزشی، سه خاستگاه بنیادی دارند: 1ـ اندیشه‌های فیلسوفان و دستگاه‌های فلسفی آنها. 2ـ دگرگونی‌های زندگی و مسایل نوین اجتماعی. 3ـ کار و تجربه آموزشی آموزشگران. به سخن دیگر، آبشخور اندیشه‌ها و گفتمان آموزشی را می‌توان در پیوندی دانست که درس و مدرسه با این سه، ساخته و می‌سازد.
پربیراه نخواهد بود اگر بگوییم، در ایران کنونی این سه منبع، بیش‌وکم از زایندگی و جنب‌و‌جوش چندانی برخوردار نیست. سپهر فرمان‌فرمای زندگی ما، سپهر پژوهش و سخن تازه نیست و روی چندان خوشی هم، به آن نشان نمی‌دهد. بارها از زبان فلسفه‌دانان و فلسفه‌پژوهان امروزین نیز شنیده‌ایم که فلسفه در این سرزمین، سال‌هاست از آفرینش بازایستاده است. از این‌رو و در این حال‌وهوا، پیشاپیش تکلیف فلسفه آموزشی روشن می‌شود؛ اندیشه‌ای که شاخه‌ای از تفکرفراگیر فلسفی است. البته جای گلایه از اندیشمندان و نخبگان و روشنفکران امروزی ما نیز هست که خود دانش‌آموخته همین سامانه‌اند و برخی آموزگار آن بوده و هستند ولی در گفتار و نوشتارشان، به سختی می‌توان انگاره‌ای آموزشی دید و نظریه‌پردازی آموزشی نوینی یافت. گویی فلسفه آموزشی و فلسفیدن و اندیشیدن درباره آن، هنوز در دستور کار این بزرگان قرار نگرفته است! به هر رو، یکی از بخش‌های دگرگون‌کننده گفتمان‌های اجتماعی- فرهنگی، روشنفکرانند که کمتر نشانی از گرایش اینان به گستره آموزش‌وپرورش دیده می‌شود.
اما دومین بن‌گرفت اندیشه‌های نوین آموزشی، فرازوفرود اجتماعی - فرهنگی جامعه است. اینکه جامعه کنونی ایران، تا چه اندازه جامعه‌ای پویا و دگرگون شونده است یک مساله است و اینکه فرادستان آموزشی تا چه‌میزان به این پویایی و دگرگونی‌ها، توجه دارند مساله‌ای دیگر. از آنچه که در این دو، سه دهه، بر آموزش‌وپرورش گذشته است می‌توان دریافت که در این گستره، پیوند چندان استواری میان آموزش و زندگی نیست. میان گفتمان مدرسه و جامعه، تفاوت‌های بسیاری هست که خود از کارایی و کارگری نهادهای آموزشی می‌کاهد. چنین رخدادی به جامعه اجازه نمی‌دهد سامانه آموزشی خود را به روز و بهنگام کند و در یک بده‌بستان فرهنگی هر دو سوی جریان - جامعه و آموزش - بهره‌مند شوند.
اما سومین سرچشمه اندیشه‌های نوین آموزشی، درون تجربه‌های روزانه و آزمایشگاهی آموزشگران جای دارد و از دل آنها می‌جوشد. آموزگارانی که سال‌ها با کلاس و درس و مدرسه زیسته‌اند و زندگی خویش را با دانش‌آموز گذرانده‌اند، سرمایه‌های ارزشمندی هستند که می‌توان از آنها، دربهسازی آموزش و آفرینش انگاره‌های نوین این گستره، سود جست. اما در آموزش‌وپرورش کنونی ما که به جرات می‌توان گفت در تصمیم‌گیری‌های آموزشی و پرورشی، مدرسه و آموزگار کمتر جایگاهی دارد، نشانی از این فرآیند دیده نمی‌شود. به نزد بسیاری از دست‌اندرکاران آموزش ایران، آموزگار تنها بایستی درونمایه کتاب درسی را بیاموزاند و گوش‌به‌فرمان بالا بایستد تا تصمیم فرادستان آموزشی را اجرا کند. ناگفته پیداست که از دل چنین آموزش‌وپرورش متمرکزی، نوآوری و تجربه اصیلی سر نخواهد زد. همین که در چنین شرایط معیشتی طبقه‌های متوسط و فرودست جامعه، وزیر آموزش‌وپرورش ادعا می‌کند دغدغه اصلی آموزگاران، اقتصاد نیست، گواهی است بر شکاف میان ایشان و فرهنگیان و شنیده نشدن سخنان فرهنگیان. بنابراین می‌توان گفت کمابیش همه سرچشمه‌های دگرگونی در گفتمان آموزشی، از زایندگی بایسته برخوردار نیستند. از همین‌روست که سخن از تغییر در آن نیز نمی‌تواند جدی باشد و همان‌گونه که در بالا گفته شد بیشتر پوششی است بر نابهنجاری وضع اقتصادی فرهنگیان و گریز از انجام مسوولیت‌های عادی کارگزاران.
«من برای تغییر مصادیق نیامده‌ام، کار من تغییر نگاه‌هاست و هدفم تغییر گفتمان آموزش‌وپرورش است. باید دست از تحقیر معلمان برداریم زیرا دوران آزار معلمان گذشته است... مشکل معیشتی، دغدغه اصلی معلمان نیست، تعریف معیوبی است که از آنها شده است. گروهی فکر می‌کنند معلم کارگر است و باید همیشه کار کند و با همین توجیه بابت تعطیلی پنجشنبه‌ها و عید و تابستان به آنها طعنه می‌زنند.» اینها بخشی از سخنان چند روز پیش حاجی‌بابایی، وزیر آموزش‌وپرورش در دیدار با گروهی از فرهنگیان است که خبرگزاری ایلنا، منتشر کرده است. نخستین نکته‌ای که به ذهن می‌رسد اینکه گویا برگزیدن «هدف تغییر گفتمان» پوششی باشد برای توجیه کم‌توجهی سه‌ساله وزیر به وضعیت معیشتی فرهنگیان. به سخن دیگر، ایشان وظیفه اصلی خود را از وزارتخانه، چیزی فراتر از پرداختن به دشواری‌های مادی و معیشتی فرهنگیان دانسته و می‌دانند. اما نکته دوم می‌تواند این پرسش باشد که به راستی یک وزیر، تا چه‌اندازه می‌تواند به «تغییر گفتمان آموزشی» بپردازد و برای این‌کار چه پیش‌زمینه‌هایی نیاز است؟ من در زیر تلاش می‌کنم که نشان دهم «تغییر گفتمان آموزش‌وپرورش» فراتر از کار یک وزیر است و پیش بایسته‌های فراوان می‌خواهد. از این‌رو، هدف تغییر گفتمان آموزشی، سنگ سنگینی است نشانه نزدن و بنابراین راهی برای نپذیرفتن مسوولیت‌های عادی.
دگرگونی در گفتمان آموزشی، با پویایی سامانه آموزشی همبسته است، یعنی گفتمان آموزشی در سامانه‌ای پویا، دستخوش دگرگونی راستین خواهد شد. پویایی آموزشی نیز همبستگی بالایی با پویایی نظریه‌های آموزشی دارد. بر پایه گفته پاره‌ای اندیشمندان، نظریه‌های نوین آموزشی، سه خاستگاه بنیادی دارند: 1ـ اندیشه‌های فیلسوفان و دستگاه‌های فلسفی آنها. 2ـ دگرگونی‌های زندگی و مسایل نوین اجتماعی. 3ـ کار و تجربه آموزشی آموزشگران. به سخن دیگر، آبشخور اندیشه‌ها و گفتمان آموزشی را می‌توان در پیوندی دانست که درس و مدرسه با این سه، ساخته و می‌سازد.
پربیراه نخواهد بود اگر بگوییم، در ایران کنونی این سه منبع، بیش‌وکم از زایندگی و جنب‌و‌جوش چندانی برخوردار نیست. سپهر فرمان‌فرمای زندگی ما، سپهر پژوهش و سخن تازه نیست و روی چندان خوشی هم، به آن نشان نمی‌دهد. بارها از زبان فلسفه‌دانان و فلسفه‌پژوهان امروزین نیز شنیده‌ایم که فلسفه در این سرزمین، سال‌هاست از آفرینش بازایستاده است. از این‌رو و در این حال‌وهوا، پیشاپیش تکلیف فلسفه آموزشی روشن می‌شود؛ اندیشه‌ای که شاخه‌ای از تفکرفراگیر فلسفی است. البته جای گلایه از اندیشمندان و نخبگان و روشنفکران امروزی ما نیز هست که خود دانش‌آموخته همین سامانه‌اند و برخی آموزگار آن بوده و هستند ولی در گفتار و نوشتارشان، به سختی می‌توان انگاره‌ای آموزشی دید و نظریه‌پردازی آموزشی نوینی یافت. گویی فلسفه آموزشی و فلسفیدن و اندیشیدن درباره آن، هنوز در دستور کار این بزرگان قرار نگرفته است! به هر رو، یکی از بخش‌های دگرگون‌کننده گفتمان‌های اجتماعی- فرهنگی، روشنفکرانند که کمتر نشانی از گرایش اینان به گستره آموزش‌وپرورش دیده می‌شود.
اما دومین بن‌گرفت اندیشه‌های نوین آموزشی، فرازوفرود اجتماعی - فرهنگی جامعه است. اینکه جامعه کنونی ایران، تا چه اندازه جامعه‌ای پویا و دگرگون شونده است یک مساله است و اینکه فرادستان آموزشی تا چه‌میزان به این پویایی و دگرگونی‌ها، توجه دارند مساله‌ای دیگر. از آنچه که در این دو، سه دهه، بر آموزش‌وپرورش گذشته است می‌توان دریافت که در این گستره، پیوند چندان استواری میان آموزش و زندگی نیست. میان گفتمان مدرسه و جامعه، تفاوت‌های بسیاری هست که خود از کارایی و کارگری نهادهای آموزشی می‌کاهد. چنین رخدادی به جامعه اجازه نمی‌دهد سامانه آموزشی خود را به روز و بهنگام کند و در یک بده‌بستان فرهنگی هر دو سوی جریان - جامعه و آموزش - بهره‌مند شوند.
اما سومین سرچشمه اندیشه‌های نوین آموزشی، درون تجربه‌های روزانه و آزمایشگاهی آموزشگران جای دارد و از دل آنها می‌جوشد. آموزگارانی که سال‌ها با کلاس و درس و مدرسه زیسته‌اند و زندگی خویش را با دانش‌آموز گذرانده‌اند، سرمایه‌های ارزشمندی هستند که می‌توان از آنها، دربهسازی آموزش و آفرینش انگاره‌های نوین این گستره، سود جست. اما در آموزش‌وپرورش کنونی ما که به جرات می‌توان گفت در تصمیم‌گیری‌های آموزشی و پرورشی، مدرسه و آموزگار کمتر جایگاهی دارد، نشانی از این فرآیند دیده نمی‌شود. به نزد بسیاری از دست‌اندرکاران آموزش ایران، آموزگار تنها بایستی درونمایه کتاب درسی را بیاموزاند و گوش‌به‌فرمان بالا بایستد تا تصمیم فرادستان آموزشی را اجرا کند. ناگفته پیداست که از دل چنین آموزش‌وپرورش متمرکزی، نوآوری و تجربه اصیلی سر نخواهد زد. همین که در چنین شرایط معیشتی طبقه‌های متوسط و فرودست جامعه، وزیر آموزش‌وپرورش ادعا می‌کند دغدغه اصلی آموزگاران، اقتصاد نیست، گواهی است بر شکاف میان ایشان و فرهنگیان و شنیده نشدن سخنان فرهنگیان. بنابراین می‌توان گفت کمابیش همه سرچشمه‌های دگرگونی در گفتمان آموزشی، از زایندگی بایسته برخوردار نیستند. از همین‌روست که سخن از تغییر در آن نیز نمی‌تواند جدی باشد و همان‌گونه که در بالا گفته شد بیشتر پوششی است بر نابهنجاری وضع اقتصادی فرهنگیان و گریز از انجام مسوولیت‌های عادی کارگزاران.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.