|

«زندگی گالیله» با ترجمه حمید سمندریان

رنج‌های انسان نابغه

حمید سمندریان در طول سال‌های مدام فعالیتش نمایشنامه‌های مهمی را از چهره‌هایی جریان‌ساز؛ آنتون چخوف، ژان پل سارتر، اوژن یونسکو، فردریش دورنمات، ماکس فریش، آرتور میلر، برتولت برشت و... ترجمه و اجرا کرد اما اثری که سمندریان آن را «وصیت‌نامه زندگی هنری خودش» می‌دانست، نه متن‌های اجرا‌شده بلکه نمایشنامه‌ای از برشت بود که هیچ‌گاه امکان اجرایش را نیافت. شاید به همین دلیل بود که در ایران و در سال‌های حیات سمندریان، «زندگی گالیله» برشت با نام او پیوند خورده بود و او بارها برای اجرای آن تلاش کرد اما در نهایت این نمایشنامه هیچ‌وقت با کارگردانی سمندریان به صحنه نرفت. پیش از آنکه سمندریان به سراغ ترجمه زندگی گالیله برود، این نمایشنامه برشت با ترجمه عبدالرحیم احمدی به فارسی ترجمه شده بود و اتفاقا سمندریان آن ترجمه را می‌پسندید و خواندنش را به دانشجویانش توصیه می‌کرد. با این حال او به قصد اجرای زندگی گالیله به سراغ ترجمه آن رفت. در مقدمه کوتاهی که در ابتدای ترجمه سمندریان از زندگی گالیله آمده، به این مساله اشاره شده و از قول خود او آمده است: «وقتی نمایشنامه‌ای را برای اجرا می‌پسندم شروع به ترجمه‌اش می‌کنم، اگر نمایشنامه‌ای از نظر تکنیک ترجمه سخت باشد، حاضرم این سختی را به جان بخرم و ترجمه‌های مختلف از آثار مختلف را بارها مطالعه و بررسی کنم تا به ترجمه درستی برسم زیرا هدف اصلی من از اجرای آن آثار آشنایی مردم با نمایشنامه‌های درست است.» به این ترتیب سمندریان با توجه به شیوه مخصوص خودش ترجمه‌ای دیگر از زندگی گالیله به دست داد و از اوایل دهه60 تا دهه 1390 بارها تلاش کرد تا این متن را کارگردانی کرده و به صحنه آورد اما بارها کار در مراحل مختلف و حتی بعد از آنکه گروهش شروع به تمرین می‌کرد، متوقف ماند. اگرچه هر تلاش مجدد برای اجرای زندگی گالیله به ایده‌هایی جدید برای سمندریان منجر می‌شد و به گفته خودش: «هربار که گالیله را شروع می‌کنم و تمرین‌هایش رها می‌شود برای من فرصتی دوباره است که از متن چیزهای جدیدی کشف کنم و دوباره از نو کار گسترده‌ای را روی متن شروع می‌کنم، در این بین بخش‌هایی از متن را حذف می‌کنم و دوباره برای جبران این مساله ایده‌هایی را برای اجرا پیدا می‌کنم و هربار که به یک فکر قطعی می‌رسم دوباره در ذهنم آن را خط می‌زنم، اما شک ندارم نتیجه اثری به‌شدت انسانی خواهد بود که به اندیشه انسان امروز نزدیک است.» سمندریان زندگی گالیله را «افراطی‌ترین درامی» می‌دانست که دوست داشت اجرا کند و درباره ایده محوری‌ای که در زندگی گالیله می‌دید، گفته بود: «آنچه که من در این نمایشنامه می‌بینم رنج‌های یک انسان نابغه و ژنی و محرومیت‌های یک کاشف و چیدن بال‌های انسانی است که قدرت پرواز پرندگان را دارد اما در نهایت محکوم به سکوت می‌شود. گالیله در این محکومیت مطلق با چشمان غیرمسطح به خورشید درخشان خیره می‌شود و خودش را برای اثبات علم کور می‌کند. در واقع ما می‌بینیم که روزگار مرگی صوری را بر گالیله تحمیل می‌کند ولی ذات نبوغ در او ماندگار می‌ماند.» حالا و بعد از مرگ سمندریان، در بین کارهایی که او به صحنه آورد جای این نمایشنامه برشت خالی است هرچند با انتشار این کتاب دست‌کم می‌توان ترجمه او از زندگی گالیله را خواند.
حمید سمندریان در طول سال‌های مدام فعالیتش نمایشنامه‌های مهمی را از چهره‌هایی جریان‌ساز؛ آنتون چخوف، ژان پل سارتر، اوژن یونسکو، فردریش دورنمات، ماکس فریش، آرتور میلر، برتولت برشت و... ترجمه و اجرا کرد اما اثری که سمندریان آن را «وصیت‌نامه زندگی هنری خودش» می‌دانست، نه متن‌های اجرا‌شده بلکه نمایشنامه‌ای از برشت بود که هیچ‌گاه امکان اجرایش را نیافت. شاید به همین دلیل بود که در ایران و در سال‌های حیات سمندریان، «زندگی گالیله» برشت با نام او پیوند خورده بود و او بارها برای اجرای آن تلاش کرد اما در نهایت این نمایشنامه هیچ‌وقت با کارگردانی سمندریان به صحنه نرفت. پیش از آنکه سمندریان به سراغ ترجمه زندگی گالیله برود، این نمایشنامه برشت با ترجمه عبدالرحیم احمدی به فارسی ترجمه شده بود و اتفاقا سمندریان آن ترجمه را می‌پسندید و خواندنش را به دانشجویانش توصیه می‌کرد. با این حال او به قصد اجرای زندگی گالیله به سراغ ترجمه آن رفت. در مقدمه کوتاهی که در ابتدای ترجمه سمندریان از زندگی گالیله آمده، به این مساله اشاره شده و از قول خود او آمده است: «وقتی نمایشنامه‌ای را برای اجرا می‌پسندم شروع به ترجمه‌اش می‌کنم، اگر نمایشنامه‌ای از نظر تکنیک ترجمه سخت باشد، حاضرم این سختی را به جان بخرم و ترجمه‌های مختلف از آثار مختلف را بارها مطالعه و بررسی کنم تا به ترجمه درستی برسم زیرا هدف اصلی من از اجرای آن آثار آشنایی مردم با نمایشنامه‌های درست است.» به این ترتیب سمندریان با توجه به شیوه مخصوص خودش ترجمه‌ای دیگر از زندگی گالیله به دست داد و از اوایل دهه60 تا دهه 1390 بارها تلاش کرد تا این متن را کارگردانی کرده و به صحنه آورد اما بارها کار در مراحل مختلف و حتی بعد از آنکه گروهش شروع به تمرین می‌کرد، متوقف ماند. اگرچه هر تلاش مجدد برای اجرای زندگی گالیله به ایده‌هایی جدید برای سمندریان منجر می‌شد و به گفته خودش: «هربار که گالیله را شروع می‌کنم و تمرین‌هایش رها می‌شود برای من فرصتی دوباره است که از متن چیزهای جدیدی کشف کنم و دوباره از نو کار گسترده‌ای را روی متن شروع می‌کنم، در این بین بخش‌هایی از متن را حذف می‌کنم و دوباره برای جبران این مساله ایده‌هایی را برای اجرا پیدا می‌کنم و هربار که به یک فکر قطعی می‌رسم دوباره در ذهنم آن را خط می‌زنم، اما شک ندارم نتیجه اثری به‌شدت انسانی خواهد بود که به اندیشه انسان امروز نزدیک است.» سمندریان زندگی گالیله را «افراطی‌ترین درامی» می‌دانست که دوست داشت اجرا کند و درباره ایده محوری‌ای که در زندگی گالیله می‌دید، گفته بود: «آنچه که من در این نمایشنامه می‌بینم رنج‌های یک انسان نابغه و ژنی و محرومیت‌های یک کاشف و چیدن بال‌های انسانی است که قدرت پرواز پرندگان را دارد اما در نهایت محکوم به سکوت می‌شود. گالیله در این محکومیت مطلق با چشمان غیرمسطح به خورشید درخشان خیره می‌شود و خودش را برای اثبات علم کور می‌کند. در واقع ما می‌بینیم که روزگار مرگی صوری را بر گالیله تحمیل می‌کند ولی ذات نبوغ در او ماندگار می‌ماند.» حالا و بعد از مرگ سمندریان، در بین کارهایی که او به صحنه آورد جای این نمایشنامه برشت خالی است هرچند با انتشار این کتاب دست‌کم می‌توان ترجمه او از زندگی گالیله را خواند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.