|

نقد به‌مثابه نبرد

«دانه و پیمانه» مجموعه‌‌ای از نقد رمان و داستان کوتاه است که علی‌اشرف ‌درویشیان و رضا خندان (مهابادی) در سال‌های گذشته در نشریات مختلف به چاپ رسانده‌اند و حالا در قالب یک کتاب منتشر شده‌اند. غالب نقدهای این مجموعه به صورت مشترک توسط درویشیان و خندان نوشته شده‌اند و چندتایی هم نوشته‌های انفرادی آنهاست که نام نویسنده در آنها قید شده است. این نقدها عمدتا در دهه 70 در مجلاتی مثل آدینه، تکاپو، بوطیقای‌نو، کلک و... به چاپ رسیده بودند که هم به داستان‌های ایرانی پرداخته‌اند هم به ادبیات جهان. از ویژگی‌های این مجموعه یکی هم این است که در ابتدای هر نقد، بخشی از داستان مورد نظر آورده شده چرا که تعدادی از این رمان‌ها یا مجموعه‌های داستان‌ دیگر امکان انتشار مجدد نداشته و امروز نایاب یا کمیابند.
نویسندگان کتاب در پیشگفتارشان دو عامل را دلیل چاپ مجدد این نقدها دانسته‌اند: یکی وضعیت نقد ادبی در ایران است و دیگری نسل جدید خوانندگان. به اعتقاد آنها «اگر نوشتن داستان حکم عمل در عرصه ادبیات داستانی را داشته باشد، نقد آن نقش نظریه را دارد» که ارتباط متقابل این دو موجب رشد یکدیگر می‌شوند و اگر این ارتباط قطع شود نتیجه‌اش افت و نقد و داستان است. نویسندگان همچنین به فقدان جریان‌های نقد ادبی در ایران اشاره کرده‌ و آورده‌اند: «تعداد نقدهایی که طی یک‌سال مثلا- بر داستان‌های منتشرشده نوشته می‌شود، حتی اگر تمرین‌های دانشجویی و حدیث نفس خواننده و انعکاس احساسات مخاطب و نقد ژورنالیستی و... که در روزنامه‌ها و مجلات چاپ می‌شوند را هم به حساب بیاوریم، باز هم اندک است و تناسبی ندارد با تعداد داستان‌هایی که در همین شرایط- چنان که افتد و دانی! چاپ و منتشر می‌شود. بسیاری از کتاب‌های داستان بی‌آنکه نگاهی به آنها شود، می‌آیند و می‌روند. منصفانه و عاقلانه نیست که فکر کنیم همه‌شان فاقد جنبه‌های تامل‌برانگیز ادبی بوده یا هستند.» آنها دلیل این اتفاق را این دانسته‌اند که نقد ادبی در وضعیت کنونی و عمدتا به دلایل سیاسی، نمی‌تواند همپای داستان‌نویسی گام بردارد. به اعتقاد نویسندگان این کتاب، شرط لازم برای خلق جریان‌های ادبی اعم از داستان، شعر، نقد و نظریه ادبی وجود آزادی است چراکه «آزادی بیان، آن هوایی است که ادبیات برای حیات و رشد خود به دم زدن در آن نیازمند است. بنابراین برای شناخت وضعیت ادبیات در هر جامعه‌ای ابتدا باید به سراغ بررسی این شرط لازم رفت... در جوامع محدود و بسته نقد نه تنها از جانب حاکمان که حتا از سوی بسیاری از مردم و دست‌اندرکاران ادبی و هنری نیز قدر نمی‌بیند. به همین دلیل نقدنویسی در چنین جوامعی یک‌جور نبرد است. منتقد ادبی که ‌می‌خواهد کارش را به طرزی اصولی و فارغ از حب و بغض‌ها انجام دهد، گویی به جای تلاش ورزیدن در عرصه‌ای ادبی در میدان نبرد قرار گرفته است و باید همواره زره به تن کند مبادا نیزه‌های کلام و سکوت بی‌تاب‌شدگان از نقد، او را از پای بیندازد.» آنها همچنین تغییرات کمی و کیفی جامعه خوانندگان و مخاطبان داستان و نقد داستان را دلیل دیگر چاپ مجدد نقدهایشان بعد از گذشت بیش از یک دهه از انتشارشان دانسته‌اند: «در این مدت نسل دیگری به خوانندگان داستان و نقد داستان پیوسته است. از آنجا که نشریات در دوره‌های بعد تجدید چاپ نمی‌شوند، مخاطبان آنها به خوانندگان همان دوره محدود می‌گردند.»
«دانه و پیمانه» مجموعه‌‌ای از نقد رمان و داستان کوتاه است که علی‌اشرف ‌درویشیان و رضا خندان (مهابادی) در سال‌های گذشته در نشریات مختلف به چاپ رسانده‌اند و حالا در قالب یک کتاب منتشر شده‌اند. غالب نقدهای این مجموعه به صورت مشترک توسط درویشیان و خندان نوشته شده‌اند و چندتایی هم نوشته‌های انفرادی آنهاست که نام نویسنده در آنها قید شده است. این نقدها عمدتا در دهه 70 در مجلاتی مثل آدینه، تکاپو، بوطیقای‌نو، کلک و... به چاپ رسیده بودند که هم به داستان‌های ایرانی پرداخته‌اند هم به ادبیات جهان. از ویژگی‌های این مجموعه یکی هم این است که در ابتدای هر نقد، بخشی از داستان مورد نظر آورده شده چرا که تعدادی از این رمان‌ها یا مجموعه‌های داستان‌ دیگر امکان انتشار مجدد نداشته و امروز نایاب یا کمیابند.
نویسندگان کتاب در پیشگفتارشان دو عامل را دلیل چاپ مجدد این نقدها دانسته‌اند: یکی وضعیت نقد ادبی در ایران است و دیگری نسل جدید خوانندگان. به اعتقاد آنها «اگر نوشتن داستان حکم عمل در عرصه ادبیات داستانی را داشته باشد، نقد آن نقش نظریه را دارد» که ارتباط متقابل این دو موجب رشد یکدیگر می‌شوند و اگر این ارتباط قطع شود نتیجه‌اش افت و نقد و داستان است. نویسندگان همچنین به فقدان جریان‌های نقد ادبی در ایران اشاره کرده‌ و آورده‌اند: «تعداد نقدهایی که طی یک‌سال مثلا- بر داستان‌های منتشرشده نوشته می‌شود، حتی اگر تمرین‌های دانشجویی و حدیث نفس خواننده و انعکاس احساسات مخاطب و نقد ژورنالیستی و... که در روزنامه‌ها و مجلات چاپ می‌شوند را هم به حساب بیاوریم، باز هم اندک است و تناسبی ندارد با تعداد داستان‌هایی که در همین شرایط- چنان که افتد و دانی! چاپ و منتشر می‌شود. بسیاری از کتاب‌های داستان بی‌آنکه نگاهی به آنها شود، می‌آیند و می‌روند. منصفانه و عاقلانه نیست که فکر کنیم همه‌شان فاقد جنبه‌های تامل‌برانگیز ادبی بوده یا هستند.» آنها دلیل این اتفاق را این دانسته‌اند که نقد ادبی در وضعیت کنونی و عمدتا به دلایل سیاسی، نمی‌تواند همپای داستان‌نویسی گام بردارد. به اعتقاد نویسندگان این کتاب، شرط لازم برای خلق جریان‌های ادبی اعم از داستان، شعر، نقد و نظریه ادبی وجود آزادی است چراکه «آزادی بیان، آن هوایی است که ادبیات برای حیات و رشد خود به دم زدن در آن نیازمند است. بنابراین برای شناخت وضعیت ادبیات در هر جامعه‌ای ابتدا باید به سراغ بررسی این شرط لازم رفت... در جوامع محدود و بسته نقد نه تنها از جانب حاکمان که حتا از سوی بسیاری از مردم و دست‌اندرکاران ادبی و هنری نیز قدر نمی‌بیند. به همین دلیل نقدنویسی در چنین جوامعی یک‌جور نبرد است. منتقد ادبی که ‌می‌خواهد کارش را به طرزی اصولی و فارغ از حب و بغض‌ها انجام دهد، گویی به جای تلاش ورزیدن در عرصه‌ای ادبی در میدان نبرد قرار گرفته است و باید همواره زره به تن کند مبادا نیزه‌های کلام و سکوت بی‌تاب‌شدگان از نقد، او را از پای بیندازد.» آنها همچنین تغییرات کمی و کیفی جامعه خوانندگان و مخاطبان داستان و نقد داستان را دلیل دیگر چاپ مجدد نقدهایشان بعد از گذشت بیش از یک دهه از انتشارشان دانسته‌اند: «در این مدت نسل دیگری به خوانندگان داستان و نقد داستان پیوسته است. از آنجا که نشریات در دوره‌های بعد تجدید چاپ نمی‌شوند، مخاطبان آنها به خوانندگان همان دوره محدود می‌گردند.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.