|

نکاتی درباره فیلم «آذر، شهدخت، پرویز و دیگران»

بحران خانواده دیوان‌بیگی

سحر عصر‌آزاد

«آذر، شهدخت، پرویز و دیگران» فیلمی است که از خلال داستان زندگی یک‌خانواده، قصد نقب‌زدن به لایه‌های درونی آدم‌ها را دارد تا در بستر طنز، وجهی تازه پیدا کند، اما انتظارها را برآورده نمی‌کند.
یازدهمین فیلم سینمایی بهروز افخمی همچون دیگر آثارش شباهتی به تجربه‌های قبلی او در درام‌پردازی و کارگردانی ندارد. این فیلم نه از وجه اقتباس با «گاوخونی» قابل مقایسه است، نه از وجه رویکرد، به طنز و کمدی با «روز فرشته» و «سن‌پترزبورگ» و نه به‌جهت توجه به بنیان خانواده با «شوکران». «آذر، شهدخت، پرویز و دیگران» تجربه‌ای است متفاوت از فیلمسازی دست‌به‌قلم که فیلم‌به‌فیلم، قصد دورشدن از آثار قبلی‌اش را دارد و به حرکت در مسیر تجربه‌های موفق خود هم رضایت نمی‌دهد. به همین جهت فیلم‌هایش چه دوست‌داشتنی باشند چه دوست‌نداشتنی، تجربه‌گرایی را به‌عنوان مهم‌ترین ویژگی کارنامه افخمی ثبت می‌کنند.
افخمی در این فیلم با تکیه بر ادبیات داستانی سراغ رمانی ایرانی رفته که در اولین گام این انتخاب می‌تواند در مقام قیاس با اثر اقتباسی شاخص او یعنی «گاوخونی» قرار بگیرد. هرچقدر که قصه جعفر مدرس‌صادقی، داستانی غیرقابل تصویرشدن با پیچیدگی‌های غریب به‌نظر می‌آید و افخمی با انتخاب بهترین زبان سینمایی برای روایت و تصویر، آن را تبدیل به اثری منحصربه‌فرد کرد، رمان مرجان شیرمحمدی ویژگی منحصربه‌فردی جز قصه‌ای پرگو و پرشخصیت ندارد.
ذکر این نکته از آن جهت اهمیت دارد که مشخص می‌کند افخمی حتی در انتخاب ساختار و سبک و سیاق یک منبع ادبی برای اقتباس هم قصد تکرار تجربه‌های قبلی خود ولو موفق را نداشته که همین نکته ویژگی اشاره شده کارنامه‌اش را موکد می‌کند.
«آذر، شهدخت، پرویز و دیگران» قصه خانواده دیوان‌بیگی است که در میانسالی دچار بحران در روابط درونی و بیرونی خود می‌شوند. از یک سو مناسبات پدر (پرویز- مهدی فخیم زاده) و مادر (شهدخت- گوهر خیراندیش) به‌واسطه بازیگر‌شدن زن به چالش کشیده می‌شود که از جنس اختلافات و حسادت‌های متداول و کلیشه‌ای بین زنان و مردان است. هرچند در این میان سعی‌شده با انتخاب شغل بازیگری برای مرد و موفق شدن زن در اولین تجربه بازیگری -که باعث می‌شود تبدیل به رقیب یکدیگر شوند- سویه‌ای جدید به اختلافات معمول زوج‌ها داده شود اما همچنان این روابط آشنا و قابل پیش‌بینی است و جنس خاص طنز انتخابی هم نتوانسته وجهه متفاوتی به آن بدهد. یکی از دلایل آن می‌تواند این باشد که در فیلم و طبعا رمان اولیه، روند برخورد شهدخت با کارگردان فیلم شوهرش (مانی حقیقی) و پیشنهاد بازیگری به زن، به‌گونه‌ای غیرواقعی و نمایشی است. همانطور که موفق‌شدن شهدخت در اولین نقش‌آفرینی آن‌هم به مدد لج‌کردن با همسرش، غیرقابل باور است که به‌شکلی اغراق شده باعث شهرت ناگهانی و حتی سایه انداختن بر شهرت شوهرش می‌شود.
چه‌بسا چنین رویکردی می‌توانست در بافت درام و نگاه طنازانه فیلم، منطق خاص خود را پیدا کند اما نکته اینجاست که تکلیف مخاطب با این طنز که در مرز بین نمایشی تصنعی و طنزی رئال حرکتی نامتعادل دارد، مشخص نیست. در کنار مناسبات درونی خانواده دیوان‌بیگی که دچار چالش شده و باعث درگیری پدر و مادر و روان‌درمانی بشقاب شکستن پرویز می‌شود، رابطه دختر خانواده (آذر- مرجان شیرمحمدی) با شوهرش فیلیپ، هم بحرانی می‌شود. درواقع تاثیر این ضربه بیرونی به‌گونه‌ای است که قهر درونی پرویز و شهدخت را به‌شکل موقت فیصله می‌دهد تا به فکر راه چاره‌ای برای آذر باشند که از شوهرش ضربه روحی خورده و این ضربه از عوارض روابط آزاد در جامعه مدرن غرب است!
در ادامه اینکه پرویز در اولین موقعیت شکل گرفته به این فکر می‌افتد که مرد جوان صاحب کارگاه سفال (رامبد جوان) مناسب آذر است و او را برای دخترش خواستگاری می‌کند، از آن رفتارهای خارق عادت جامعه و فرهنگ اینجایی است که با بازیگربودن و روحیه خاص پرویز هم قابل‌باور نیست و نیاز به منطق و خاستگاه رفتاری دارد وگرنه در شکل حاضر تنها می‌توان آن را به طنز نامتعادل فیلم نسبت داد و جدی نگرفت. درحالی‌که یک وجه تعیین‌کننده فیلم جایگاه خانواده در شکل اینجایی و ایرانی آن است که اعضای دورونزدیک را دور هم جمع می‌کند تا بنا به ریشه‌ها و وابستگی‌هایشان گره افتاده در زندگی آذر را باز کنند و به بحران روحی او خاتمه دهند. به این ترتیب نوک پیکان همچنان متوجه جنس طنز قصه و فیلم است که تکلیف مخاطب با آن مشخص نمی‌شود و این بلاتکلیفی مانع از ارتباط برقرارکردن تمام و کمال با بطن فیلم و زیرلایه‌های آن می‌شوند.
در این میان وجود نریشن و راوی که قصه خانواده دیوان‌بیگی را روایت می‌کند و یادآور منبع اقتباس و قصه‌گویی رمان‌گونه آن است، تمهیدی است آشنا و متداول که به نظر نمی‌آید در فیلم کارکرد جدیدی پیدا کرده باشد بلکه اتفاقا بخشی از بار طنز را به‌طور مستقیم بر دوش می‌کشد و حس مورد نظر را تشدید می‌کند بدون آنکه نیاز به چنین تاکیدی باشد.
اما آنچه بیش از هرچیز در فیلم «آذر، شهدخت، پرویز و دیگران» مورد توجه قرار می‌گیرد کمرنگ بودن زبان سینما و تصویر در روایت قصه‌ای است که برای تبدیل‌شدن به یک‌فیلم سینمایی نیاز به جذابیت بصری و خلاقیت‌های تصویری بیشتری دارد. یک‌قصه پرگو و پرشخصیت نمی‌تواند به‌تنهایی جوابگوی نیاز مخاطب یک‌فیلم سینمایی باشد هرچند کارگردان قایل به زبان سینما و تصویر نباشد. واقعیت این است که با تکیه بر تجربه‌گرایی افخمی نیز فیلم واجد کاستی‌هایی است که می‌تواند متاثر از انتخاب رمان اولیه و برجسته‌نشدن سویه‌های سینمایی و تصویری در بطن قصه باشد که آن را در حد یک روایت و نه یک فیلم سینمایی نگه می‌دارد.
«آذر، شهدخت، پرویز و دیگران» فیلمی است که از خلال داستان زندگی یک‌خانواده، قصد نقب‌زدن به لایه‌های درونی آدم‌ها را دارد تا در بستر طنز، وجهی تازه پیدا کند، اما انتظارها را برآورده نمی‌کند.
یازدهمین فیلم سینمایی بهروز افخمی همچون دیگر آثارش شباهتی به تجربه‌های قبلی او در درام‌پردازی و کارگردانی ندارد. این فیلم نه از وجه اقتباس با «گاوخونی» قابل مقایسه است، نه از وجه رویکرد، به طنز و کمدی با «روز فرشته» و «سن‌پترزبورگ» و نه به‌جهت توجه به بنیان خانواده با «شوکران». «آذر، شهدخت، پرویز و دیگران» تجربه‌ای است متفاوت از فیلمسازی دست‌به‌قلم که فیلم‌به‌فیلم، قصد دورشدن از آثار قبلی‌اش را دارد و به حرکت در مسیر تجربه‌های موفق خود هم رضایت نمی‌دهد. به همین جهت فیلم‌هایش چه دوست‌داشتنی باشند چه دوست‌نداشتنی، تجربه‌گرایی را به‌عنوان مهم‌ترین ویژگی کارنامه افخمی ثبت می‌کنند.
افخمی در این فیلم با تکیه بر ادبیات داستانی سراغ رمانی ایرانی رفته که در اولین گام این انتخاب می‌تواند در مقام قیاس با اثر اقتباسی شاخص او یعنی «گاوخونی» قرار بگیرد. هرچقدر که قصه جعفر مدرس‌صادقی، داستانی غیرقابل تصویرشدن با پیچیدگی‌های غریب به‌نظر می‌آید و افخمی با انتخاب بهترین زبان سینمایی برای روایت و تصویر، آن را تبدیل به اثری منحصربه‌فرد کرد، رمان مرجان شیرمحمدی ویژگی منحصربه‌فردی جز قصه‌ای پرگو و پرشخصیت ندارد.
ذکر این نکته از آن جهت اهمیت دارد که مشخص می‌کند افخمی حتی در انتخاب ساختار و سبک و سیاق یک منبع ادبی برای اقتباس هم قصد تکرار تجربه‌های قبلی خود ولو موفق را نداشته که همین نکته ویژگی اشاره شده کارنامه‌اش را موکد می‌کند.
«آذر، شهدخت، پرویز و دیگران» قصه خانواده دیوان‌بیگی است که در میانسالی دچار بحران در روابط درونی و بیرونی خود می‌شوند. از یک سو مناسبات پدر (پرویز- مهدی فخیم زاده) و مادر (شهدخت- گوهر خیراندیش) به‌واسطه بازیگر‌شدن زن به چالش کشیده می‌شود که از جنس اختلافات و حسادت‌های متداول و کلیشه‌ای بین زنان و مردان است. هرچند در این میان سعی‌شده با انتخاب شغل بازیگری برای مرد و موفق شدن زن در اولین تجربه بازیگری -که باعث می‌شود تبدیل به رقیب یکدیگر شوند- سویه‌ای جدید به اختلافات معمول زوج‌ها داده شود اما همچنان این روابط آشنا و قابل پیش‌بینی است و جنس خاص طنز انتخابی هم نتوانسته وجهه متفاوتی به آن بدهد. یکی از دلایل آن می‌تواند این باشد که در فیلم و طبعا رمان اولیه، روند برخورد شهدخت با کارگردان فیلم شوهرش (مانی حقیقی) و پیشنهاد بازیگری به زن، به‌گونه‌ای غیرواقعی و نمایشی است. همانطور که موفق‌شدن شهدخت در اولین نقش‌آفرینی آن‌هم به مدد لج‌کردن با همسرش، غیرقابل باور است که به‌شکلی اغراق شده باعث شهرت ناگهانی و حتی سایه انداختن بر شهرت شوهرش می‌شود.
چه‌بسا چنین رویکردی می‌توانست در بافت درام و نگاه طنازانه فیلم، منطق خاص خود را پیدا کند اما نکته اینجاست که تکلیف مخاطب با این طنز که در مرز بین نمایشی تصنعی و طنزی رئال حرکتی نامتعادل دارد، مشخص نیست. در کنار مناسبات درونی خانواده دیوان‌بیگی که دچار چالش شده و باعث درگیری پدر و مادر و روان‌درمانی بشقاب شکستن پرویز می‌شود، رابطه دختر خانواده (آذر- مرجان شیرمحمدی) با شوهرش فیلیپ، هم بحرانی می‌شود. درواقع تاثیر این ضربه بیرونی به‌گونه‌ای است که قهر درونی پرویز و شهدخت را به‌شکل موقت فیصله می‌دهد تا به فکر راه چاره‌ای برای آذر باشند که از شوهرش ضربه روحی خورده و این ضربه از عوارض روابط آزاد در جامعه مدرن غرب است!
در ادامه اینکه پرویز در اولین موقعیت شکل گرفته به این فکر می‌افتد که مرد جوان صاحب کارگاه سفال (رامبد جوان) مناسب آذر است و او را برای دخترش خواستگاری می‌کند، از آن رفتارهای خارق عادت جامعه و فرهنگ اینجایی است که با بازیگربودن و روحیه خاص پرویز هم قابل‌باور نیست و نیاز به منطق و خاستگاه رفتاری دارد وگرنه در شکل حاضر تنها می‌توان آن را به طنز نامتعادل فیلم نسبت داد و جدی نگرفت. درحالی‌که یک وجه تعیین‌کننده فیلم جایگاه خانواده در شکل اینجایی و ایرانی آن است که اعضای دورونزدیک را دور هم جمع می‌کند تا بنا به ریشه‌ها و وابستگی‌هایشان گره افتاده در زندگی آذر را باز کنند و به بحران روحی او خاتمه دهند. به این ترتیب نوک پیکان همچنان متوجه جنس طنز قصه و فیلم است که تکلیف مخاطب با آن مشخص نمی‌شود و این بلاتکلیفی مانع از ارتباط برقرارکردن تمام و کمال با بطن فیلم و زیرلایه‌های آن می‌شوند.
در این میان وجود نریشن و راوی که قصه خانواده دیوان‌بیگی را روایت می‌کند و یادآور منبع اقتباس و قصه‌گویی رمان‌گونه آن است، تمهیدی است آشنا و متداول که به نظر نمی‌آید در فیلم کارکرد جدیدی پیدا کرده باشد بلکه اتفاقا بخشی از بار طنز را به‌طور مستقیم بر دوش می‌کشد و حس مورد نظر را تشدید می‌کند بدون آنکه نیاز به چنین تاکیدی باشد.
اما آنچه بیش از هرچیز در فیلم «آذر، شهدخت، پرویز و دیگران» مورد توجه قرار می‌گیرد کمرنگ بودن زبان سینما و تصویر در روایت قصه‌ای است که برای تبدیل‌شدن به یک‌فیلم سینمایی نیاز به جذابیت بصری و خلاقیت‌های تصویری بیشتری دارد. یک‌قصه پرگو و پرشخصیت نمی‌تواند به‌تنهایی جوابگوی نیاز مخاطب یک‌فیلم سینمایی باشد هرچند کارگردان قایل به زبان سینما و تصویر نباشد. واقعیت این است که با تکیه بر تجربه‌گرایی افخمی نیز فیلم واجد کاستی‌هایی است که می‌تواند متاثر از انتخاب رمان اولیه و برجسته‌نشدن سویه‌های سینمایی و تصویری در بطن قصه باشد که آن را در حد یک روایت و نه یک فیلم سینمایی نگه می‌دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.