|

نکاتی درباره فیلم تجریش... ناتمام

سینمای بدون قهرمان

محمود سامعی

بیش از یک‌قرن از حیات سینما می‌گذرد و هنوز این کشف بشر به نظر تازه و بکر می‌آید، با گذشت زمان چیزی که همپای این هنر، صنعت رشد پیدا کرد و گاهی هم از آن پیشی گرفت، مانند هر محصول هنری دیگر، به‌وجودآمدن نظریه‌پردازان و نظریه‌های ادبی در تمامی مکاتب بود که با توجه به موضوع بحث حاضر، نظریه‌های سینمایی مورد توجه ماست. سینما استادان بسیاری به خود دید؛ از هیچکاک گرفته تا وندرس، از کوروساوا تا جارموش و... . هریک از این نام‌ها به خلق آثاری ماندگار دست زدند که در حافظه تاریخ سینما به ثبت رسیدند.
نظریه کلاسیک، سینما را با قهرمان می‌خواهد؛ با ضدقهرمان، با قصه‌ای سرراست و شخصیت‌هایی ملموس، آثار بی‌شماری با این الگو تولید و روانه پرده سینماها شدند و به سند تاریخ و گواه آن مقبول و موفق هم بودند. این الگو همچنان به حیات خود ادامه می‌دهد که هالیوود یکی از سردمداران اینگونه از سینماست، اما در50سال اخیر فیلسازان مستقلی پا به عرصه گذاشتند که به لحاظ جغرافیایی عموما اروپایی، آسیایی و فیلمسازان مستقل هالیوودی بودند که دست به تجربه‌هایی تازه زدند و ساختار متفاوتی را پی‌ریزی کردند.
این چندسطر مدخلی است برای ورود به تحلیل دومین ساخته پوریا آذربایجانی (تجریش... ناتمام)؛ فیلمی که فاقد فاکتورهای سینمای کلاسیکی‌ای که می‌شناسیم است و به‌نظر می‌رسد در دسته‌بندی کلی‌ای که در حوصله این چندسطر نیز باشد، در دسته دوم و سینمای بدون قهرمان جا می‌گیرد؛ سینمایی که به‌شدت به فرم و فضا وابسته است. به‌طورکلی فیلم دارای یک ساختار یکدست و ریتمی معقول و روایتی ساده است، گذشته جوهره اصلی است؛ مفهومی که بسیار در سینما دستمایه قرارگرفته و همچنان یکی از مهم‌ترین موضوعات مطرح جامعه معاصر است. بسیاری به این مفهوم بدبین هستند و آن را مایه افول می‌دانند و عده دیگری نوستالژی را می‌ستایند... به هر تقدیر هیچ تفکری منکر حضور و وجود این مفهوم در زندگی معاصر نیست؛ مفهومی که می‌تواند باعث سکوت و تامل شود، «تجریش... ناتمام» این کارکرد را دارد و به‌درستی در مخاطب عمل می‌کند. از نکات مثبت و قابل دفاع، بازی‌های یکدست و آگاهانه بازیگران به‌خصوص بازیگران نه‌چندان مطرح فیلم است، نکته دیگر استفاده از نشانه‌ها برای خلق یک مفهوم است، برای مثال بخش عمده‌ای از فیلم، داخل خودرو درحال حرکت می‌گذرد که به نحوی مفهوم گذرکردن از کنار دیگران؛ همان‌هایی که در گذشته بخش عمده‌ای از حیات شخصیت‌های فیلم را تشکیل می‌دادند یا بیرون‌آوردن عکس‌ها از انبار سینمای متروک... .متاسفانه لوکیشن، کارکردی پیدا نمی‌کند و در حد نام می‌ماند؛ مکانی که می‌توانست به شخصیت تبدیل شود و به تکامل فرم فیلم کمک کند. پوریا آذربایجانی با دومین ساخته خود نشان داد حرفی برای گفتن دارد و می‌توان به آینده این مولف جوان امیدوار بود، امید که روند تکامل، با آگاهی همراه باشد تا ساخته‌های بعدی این فیلمساز جوان از پختگی و عمق بیشتری برخوردار باشند... و در نهایت به‌نظر می‌رسد سینما بدون قهرمان هم نفس می‌کشد، اگر به زنده‌بودنش اطمینان داشته باشیم.
بیش از یک‌قرن از حیات سینما می‌گذرد و هنوز این کشف بشر به نظر تازه و بکر می‌آید، با گذشت زمان چیزی که همپای این هنر، صنعت رشد پیدا کرد و گاهی هم از آن پیشی گرفت، مانند هر محصول هنری دیگر، به‌وجودآمدن نظریه‌پردازان و نظریه‌های ادبی در تمامی مکاتب بود که با توجه به موضوع بحث حاضر، نظریه‌های سینمایی مورد توجه ماست. سینما استادان بسیاری به خود دید؛ از هیچکاک گرفته تا وندرس، از کوروساوا تا جارموش و... . هریک از این نام‌ها به خلق آثاری ماندگار دست زدند که در حافظه تاریخ سینما به ثبت رسیدند.
نظریه کلاسیک، سینما را با قهرمان می‌خواهد؛ با ضدقهرمان، با قصه‌ای سرراست و شخصیت‌هایی ملموس، آثار بی‌شماری با این الگو تولید و روانه پرده سینماها شدند و به سند تاریخ و گواه آن مقبول و موفق هم بودند. این الگو همچنان به حیات خود ادامه می‌دهد که هالیوود یکی از سردمداران اینگونه از سینماست، اما در50سال اخیر فیلسازان مستقلی پا به عرصه گذاشتند که به لحاظ جغرافیایی عموما اروپایی، آسیایی و فیلمسازان مستقل هالیوودی بودند که دست به تجربه‌هایی تازه زدند و ساختار متفاوتی را پی‌ریزی کردند.
این چندسطر مدخلی است برای ورود به تحلیل دومین ساخته پوریا آذربایجانی (تجریش... ناتمام)؛ فیلمی که فاقد فاکتورهای سینمای کلاسیکی‌ای که می‌شناسیم است و به‌نظر می‌رسد در دسته‌بندی کلی‌ای که در حوصله این چندسطر نیز باشد، در دسته دوم و سینمای بدون قهرمان جا می‌گیرد؛ سینمایی که به‌شدت به فرم و فضا وابسته است. به‌طورکلی فیلم دارای یک ساختار یکدست و ریتمی معقول و روایتی ساده است، گذشته جوهره اصلی است؛ مفهومی که بسیار در سینما دستمایه قرارگرفته و همچنان یکی از مهم‌ترین موضوعات مطرح جامعه معاصر است. بسیاری به این مفهوم بدبین هستند و آن را مایه افول می‌دانند و عده دیگری نوستالژی را می‌ستایند... به هر تقدیر هیچ تفکری منکر حضور و وجود این مفهوم در زندگی معاصر نیست؛ مفهومی که می‌تواند باعث سکوت و تامل شود، «تجریش... ناتمام» این کارکرد را دارد و به‌درستی در مخاطب عمل می‌کند. از نکات مثبت و قابل دفاع، بازی‌های یکدست و آگاهانه بازیگران به‌خصوص بازیگران نه‌چندان مطرح فیلم است، نکته دیگر استفاده از نشانه‌ها برای خلق یک مفهوم است، برای مثال بخش عمده‌ای از فیلم، داخل خودرو درحال حرکت می‌گذرد که به نحوی مفهوم گذرکردن از کنار دیگران؛ همان‌هایی که در گذشته بخش عمده‌ای از حیات شخصیت‌های فیلم را تشکیل می‌دادند یا بیرون‌آوردن عکس‌ها از انبار سینمای متروک... .متاسفانه لوکیشن، کارکردی پیدا نمی‌کند و در حد نام می‌ماند؛ مکانی که می‌توانست به شخصیت تبدیل شود و به تکامل فرم فیلم کمک کند. پوریا آذربایجانی با دومین ساخته خود نشان داد حرفی برای گفتن دارد و می‌توان به آینده این مولف جوان امیدوار بود، امید که روند تکامل، با آگاهی همراه باشد تا ساخته‌های بعدی این فیلمساز جوان از پختگی و عمق بیشتری برخوردار باشند... و در نهایت به‌نظر می‌رسد سینما بدون قهرمان هم نفس می‌کشد، اگر به زنده‌بودنش اطمینان داشته باشیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.