|

بی‌خردی اسراییل از 3منظر

فرشید جعفری . تحلیلگر مسایل بین‌الملل

روابط بین الدولی مبتنی بر نظم وستفالی که از سال 1648 قواعد بازی‌اش را در شطرنج سیاست بین‌الملل اعمال کرده در منطقه خاورمیانه مطابق اصول انساندوستانه نیست. دولت- ملت‌های این منطقه از جهان در تلاطم شگفت‌انگیزی برای بقا و امنیت هستند. در حالی که افکارعمومی جهانی، جنایات علیه بشریت گروه موسوم به داعش را در عراق و سوریه رصد می‌کرد و موضوع داغ رسانه‌های جهان بود، در سوی دیگر این منطقه، رژیم اسراییل تهاجم تمام‌عیار خود را علیه غزه شروع کرد و یکی از هولناک‌ترین جنایات علیه بشریت را خلق کرد. این جنایات که بیشتر کودکان غزه را نشانه رفته باعث شد که افکار عمومی جهانی سنگسار زنان و به صلیب‌کشیدن مردان و به رگباربستن دختران دبیرستانی در عراق و سوریه را به فراموشی سپارند و به جنایات اسراییل در غزه چشم بدوزند. اما اقدامات جنایتکارانه اسراییل در غزه از سه چشم‌انداز مختلف قابل تفسیر است:
1- دولت - ملت‌های مدرن که بعد از جنگ‌های
30 ساله‌ مذهبی در اروپا انحصار بازیگری در سیاست بین‌الملل را به دست آوردند، سه مرحله تحول و تطور را بر اساس دو مفهوم جنگ و همکاری از سر گذرانده‌اند. برخی اندیشه‌ورزان باور دارند که جهت این تحول همواره رو به تکامل بوده است با این استدلال که عقل بشری در یک مسیر تکاملی قرار دارد. یعنی هرچه به پیش می‌رویم از ارج و قرب جنگ و ستیز و تجاوز کاسته می‌شود و بر ارزش دانش و اطلاعات و همکاری افزوده می‌شود.
دولت - ملت‌های اولیه از بدو تولدشان تشنه قدرت بودند اما منبع قدرت خود را در جنگ و تجاوز ارضی جست‌وجو می‌کردند. با تغییر شرایط و مقتضیات بین‌المللی دولت‌ها به این نتیجه رسیدند که دیگر جنگ برای آنها سودی ندارد و نمی‌تواند منبع قدرت محسوب شود. مدت‌ها سپری شد که این
دولت - ملت‌ها نقاب دیگری بر چهره زدند و راه دیگری برای افزایش قدرت خود برگزیدند؛ منبع جدید قدرت برای آنها تجارت و اقتصاد بود. به این ترتیب دولت تجاری ظهور کرد. این دولت‌ها حجم عظیمی از درآمد خود را صرف تجارت و اقتصاد کردند. پس دولتی که بیشترین سرمایه‌گذاری را در امر تجارت داشته باشد، دولت قدرتمندی محسوب می‌شد. وابستگی متقابل اقتصادی مفهومی بود که در این دوره مطرح شد. دولت‌ها به قدری نسبت به یکدیگر حساس و آسیب‌پذیرند که دیگر جنگ، هیچ‌گونه منفعتی برای آنها در بر نخواهد داشت. دولت‌ها متوجه شدند برای اینکه در مرکز قدرت جهانی قرار بگیرند باید سرمایه‌های خود را صرف دانش و آموزش کنند و به این ترتیب بود که دولت مجازی ظهور کرد. به باور برخی از اندیشه‌ورزان عقل دولت- ملت‌ها در چارچوب دولت مجازی بر مبنای اصل تکامل عقل بشری به اوج خود رسیده است چراکه توانسته است همکاری را بر اساس اقتصاد و دانش و اطلاعات جایگزین جنگ کند. این فرآیند طبیعی تحول دولت‌های مدرن امروزی است. دولت اسراییل با اقدامات تجاوزکارانه خود علیه غزه نه تنها ابطال این فرآیند تحول طبیعی را به اثبات رساند بلکه موجب ابطال این فرض نیز شد که تحول دولت‌ها رو به تکامل است. این دولت گویی در قرون 16 و 17 سر می‌کند، مردمان بی‌گناه غزه را به خاک و خون می‌کشد.
2- فیلسوفان سیاسی کلاسیک هنگامی که درصدد تعریف قدرت بر می‌آیند خشونت را حد نهایت آن می‌دانند. «هانا آرنت» فیلسوف سیاسی شهیر آلمانی ضمن نقد اندیشه‌های این دسته از فیلسوفان سیاسی برخلاف ادعای آنها نه‌تنها حد غایی قدرت را خشونت نمی‌داند بلکه قدرت را در تضاد با خشونت می‌داند. به باور او، خشن‌ترین فرد بی‌قدرت‌ترین فرد است چرا که قدرت مبتنی بر تعداد است و خشونت مبتنی بر ابزار. قدرت نیازمند مشروعیت است و خشونت نیازمند توجیه. قدرت ویژگی جمع است و خشونت صفت فرد. هر چه از تعداد کاسته می‌شود، قدرت رو به افول می‌رود و خشونت و ابزار برای تداوم وضع موجود، جایگزین آن می‌شود. اسراییل از بدو تاسیس‌اش در سال 1948 میلادی به هیچ رو قادر نبوده است قدرت مبتنی بر تعداد دولت‌های حامی خویش را کسب و از خلال آن قدرت مشروع را کسب کند. از همین روست که برای حفظ موقعیت خود همواره ابزار را به جای تعداد نشانده است. در حال حاضر نیز پیش‌بینی به ثمررسیدن مذاکرات هسته‌ای ایران و 1+5 و چشم‌انداز بهبود روابط ایران با قدرت‌های بزرگ که پیامدش قدرت‌گرفتن ایران در غرب آسیا و خاورمیانه و انزوای اسراییل است، آن دولت را به سمت و سویی سوق داده است که حداکثر بهره را از ابزار و خشونت برای پرکردن خلأ قدرت مبتنی بر جمع را در منطقه ببرد. و به این ترتیب بی‌خردی خود را به‌عنوان یک بازیگر نامشروع بین‌المللی ثابت و وضعیتی طبیعی را در خاورمیانه خلق کند که تنها در لویاتان توماس هابز می‌توان آن را یافت.
3- «هانزجی مورگنتاو» در کتاب ارزشمند و کلاسیک خود تحت عنوان سیاست میان ملت‌ها می‌نویسد: برای برهم زدن وضع موجود قدرت، هم پیروزی در جنگ می‌تواند انگیزه باشد و هم شکست در جنگ. دولتی که پیروزی خود را در جنگ پیش‌بینی می‌کند، درصدد بر می‌آید که تغییری دایمی در روابط قدرت و توزیع قدرت به وجود آورد. و از سوی دیگر دولتی که در جنگ ناکام مانده به راحتی می‌تواند به سمت این خواست حرکت کند که توزیع قدرت را به ضرر دولت پیروز برهم زند. یعنی سیاست تغییر وضع که دولت پیروز به امید پیروزی خود تعقیب می‌کند، ممکن است منجر به اتخاذ سیاست تغییر وضع موجود از سوی دولت مغلوب شود. تردیدی وجود ندارد که اسراییل با انگیزه پیروزی و برهم زدن وضع موجود قدرت و خروج از بحران و به قصد یکسره‌کردن سرزمین غزه و حماس دست به تهاجم خونین بار زده است. برخی تحلیلگران انگیزه اقتصادی را نیز مطرح می‌کنند و می‌گویند که وجود منابع غنی گاز در دریای مدیترانه می‌تواند انگیزه تهاجم اسراییل به غزه باشد. تنها کافی است 30کیلومتر از سواحل غزه در دریای مدیترانه دور شوید تا به چاه‌های بزرگ گاز برسید. حجم این گاز 30میلیاردمترمکعب است اما حاکمان اسراییل در توهم بزرگی گرفتارند. تحلیلگران اسراییل در ارزیابی قدرت نظامی حماس و غزه مرتکب اشتباه بزرگی شدند و وقتی ناگهان شهر‌های استراتژیک خود را زیر آماج حملات موشکی حماس یافتند، از قصد نخست خود برای پیروزی دست کشیدند و خواهان آتش‌بس شدند و به این ترتیب حماس توانست خنده‌های ساحل‌نشینان مشعوف از پیروزی اسراییل را به گریه مبدل کند. حال حماس درصدد تغییر وضع موجود است و آتش‌بس دایم را به شرطی می‌پذیرد که محاصره غزه شکسته شود و به این ‌ترتیب ابتکار تغییر وضع موجود در دست حماس و غزه است.
----------------------
حضور «نمادگان آب» در درگیری اسراییل- فلسطین
سین تقی‌زاده: مساله آب به روابط میان اسراییلی‌ها و فلسطینی‌ها ماهیتی تماما ژئوپلیتیک داده و یکی از اصلی‌ترین موضوعات برای فیصله‌دادن به این بحران به شمار می‌رود.
وضعیت «استرس آب» در خاور نزدیک
خاورنزدیک منطقه‌ای جغرافیایی است که در وضعیتی به‌سر می‌برد که کارشناسان آن را «استرس آب» می‌نامند؛ یعنی عدم تعادل ساختاری میان سرمایه آب محدودش و مصرف آن وجود دارد و با توجه به نرخ جمعیتی و توسعه اقتصادی خاورنزدیک، این عدم تعادل همچنان رو به افزایش است. سازمان‌ملل متحد در زمینه کشاورزی و غذا، مقیاسی دارد که به کشورها اجازه می‌دهد وضعیت آب را به‌طور دقیق‌تر ارزیابی کنند؛ به این صورت که وضعیت مناسب آب به ازای هر یک‌نفر در طی یک‌سال، هزارو700مترمکعب در نظر گرفته شده است و اگر رقم به دست‌آمده از این میزان کمتر باشد، کشور مذکور در وضعیت استرس آب به‌سر می‌برد، به عبارتی وضعیت نگران‌کننده است.
نیروی مخرب آب
نمی‌توان نبرد بر سر آب را در درگیری میان اسراییل و فلسطین و به‌طور وسیع‌تر در چارچوب بحران خاورنزدیک رسیدگی کرد، بی‌آنکه به تاثیر القایی مجموعه ریزپدیده‌های مهمی که تسریع نتیجه را به همراه دارد، خواه صلح خواه باتلاق جنگ، توجه نکرد. آب، همانند خشونت حاکم در این مناطق، مملو از نیرویی مخرب است، از این دیدگاه که «برتری»، به‌واسطه نگاه ایدئولوژیک رژیم اسراییل، اعتباری افراطی یافته است.
آب، بُعدی اساسی در درگیری اسراییل ـ فلسطین
در این منطقه، با آب و هوایی نیمه‌بیابانی که در ماه‌های آوریل تا سپتامبر به هیچ‌وجه باران نمی‌بارد و دمای هوا در این بازه زمانی بین 30 تا 50درجه‌سانتیگراد در نوسان است، مساله آب، بعدی اساسی در روند مذاکرات صلح میان اسراییل و فلسطین محسوب می‌شود. اکنون می‌توان از خود پرسید که در حال حاضر، در فرهنگ و مذهب رژیم اسراییل، آب چه جایگاهی دارد و تا چه اندازه و چقدر این عنصر طبیعی، به یکی از نشانه‌های فرهنگی و مذهبی مهم در مناسبات سیاسی تبدیل شده است؟ چگونه دولت عبری‌ها پذیرفته‌ این منبع گرانبها را به‌طور عادلانه تقسیم کرده و خود را به خطر اندازد؟
دسترسی به آب برای اسراییل و سرزمین‌های اشغالی بسیار حایز اهمیت است، چراکه این منطقه، به ازای هر شهروند و طی یک‌سال کاملا در زیر آستانه 500مترمکعب آب قرار دارد. مصرف آب، بیش از منابع است و همچنین بهره‌برداری بیش از حد از منابع زیرزمینی انجام می‌شود. در این اوضاع بحرانی، اسراییل بخش اعظم منابع آب را بهره‌برداری کرده و مقدار بسیار اندکی برای فلسطینی‌ها می‌گذارد. به این ترتیب، «استراتژی آب‌محور» می‌تواند به‌عنوان هنر مانور نیروهایی تعریف شود، که برای محقق‌کردن اهداف سیاسی، ملاحظاتی «آب محورانه» دارند.
روابط بین الدولی مبتنی بر نظم وستفالی که از سال 1648 قواعد بازی‌اش را در شطرنج سیاست بین‌الملل اعمال کرده در منطقه خاورمیانه مطابق اصول انساندوستانه نیست. دولت- ملت‌های این منطقه از جهان در تلاطم شگفت‌انگیزی برای بقا و امنیت هستند. در حالی که افکارعمومی جهانی، جنایات علیه بشریت گروه موسوم به داعش را در عراق و سوریه رصد می‌کرد و موضوع داغ رسانه‌های جهان بود، در سوی دیگر این منطقه، رژیم اسراییل تهاجم تمام‌عیار خود را علیه غزه شروع کرد و یکی از هولناک‌ترین جنایات علیه بشریت را خلق کرد. این جنایات که بیشتر کودکان غزه را نشانه رفته باعث شد که افکار عمومی جهانی سنگسار زنان و به صلیب‌کشیدن مردان و به رگباربستن دختران دبیرستانی در عراق و سوریه را به فراموشی سپارند و به جنایات اسراییل در غزه چشم بدوزند. اما اقدامات جنایتکارانه اسراییل در غزه از سه چشم‌انداز مختلف قابل تفسیر است:
1- دولت - ملت‌های مدرن که بعد از جنگ‌های
30 ساله‌ مذهبی در اروپا انحصار بازیگری در سیاست بین‌الملل را به دست آوردند، سه مرحله تحول و تطور را بر اساس دو مفهوم جنگ و همکاری از سر گذرانده‌اند. برخی اندیشه‌ورزان باور دارند که جهت این تحول همواره رو به تکامل بوده است با این استدلال که عقل بشری در یک مسیر تکاملی قرار دارد. یعنی هرچه به پیش می‌رویم از ارج و قرب جنگ و ستیز و تجاوز کاسته می‌شود و بر ارزش دانش و اطلاعات و همکاری افزوده می‌شود.
دولت - ملت‌های اولیه از بدو تولدشان تشنه قدرت بودند اما منبع قدرت خود را در جنگ و تجاوز ارضی جست‌وجو می‌کردند. با تغییر شرایط و مقتضیات بین‌المللی دولت‌ها به این نتیجه رسیدند که دیگر جنگ برای آنها سودی ندارد و نمی‌تواند منبع قدرت محسوب شود. مدت‌ها سپری شد که این
دولت - ملت‌ها نقاب دیگری بر چهره زدند و راه دیگری برای افزایش قدرت خود برگزیدند؛ منبع جدید قدرت برای آنها تجارت و اقتصاد بود. به این ترتیب دولت تجاری ظهور کرد. این دولت‌ها حجم عظیمی از درآمد خود را صرف تجارت و اقتصاد کردند. پس دولتی که بیشترین سرمایه‌گذاری را در امر تجارت داشته باشد، دولت قدرتمندی محسوب می‌شد. وابستگی متقابل اقتصادی مفهومی بود که در این دوره مطرح شد. دولت‌ها به قدری نسبت به یکدیگر حساس و آسیب‌پذیرند که دیگر جنگ، هیچ‌گونه منفعتی برای آنها در بر نخواهد داشت. دولت‌ها متوجه شدند برای اینکه در مرکز قدرت جهانی قرار بگیرند باید سرمایه‌های خود را صرف دانش و آموزش کنند و به این ترتیب بود که دولت مجازی ظهور کرد. به باور برخی از اندیشه‌ورزان عقل دولت- ملت‌ها در چارچوب دولت مجازی بر مبنای اصل تکامل عقل بشری به اوج خود رسیده است چراکه توانسته است همکاری را بر اساس اقتصاد و دانش و اطلاعات جایگزین جنگ کند. این فرآیند طبیعی تحول دولت‌های مدرن امروزی است. دولت اسراییل با اقدامات تجاوزکارانه خود علیه غزه نه تنها ابطال این فرآیند تحول طبیعی را به اثبات رساند بلکه موجب ابطال این فرض نیز شد که تحول دولت‌ها رو به تکامل است. این دولت گویی در قرون 16 و 17 سر می‌کند، مردمان بی‌گناه غزه را به خاک و خون می‌کشد.
2- فیلسوفان سیاسی کلاسیک هنگامی که درصدد تعریف قدرت بر می‌آیند خشونت را حد نهایت آن می‌دانند. «هانا آرنت» فیلسوف سیاسی شهیر آلمانی ضمن نقد اندیشه‌های این دسته از فیلسوفان سیاسی برخلاف ادعای آنها نه‌تنها حد غایی قدرت را خشونت نمی‌داند بلکه قدرت را در تضاد با خشونت می‌داند. به باور او، خشن‌ترین فرد بی‌قدرت‌ترین فرد است چرا که قدرت مبتنی بر تعداد است و خشونت مبتنی بر ابزار. قدرت نیازمند مشروعیت است و خشونت نیازمند توجیه. قدرت ویژگی جمع است و خشونت صفت فرد. هر چه از تعداد کاسته می‌شود، قدرت رو به افول می‌رود و خشونت و ابزار برای تداوم وضع موجود، جایگزین آن می‌شود. اسراییل از بدو تاسیس‌اش در سال 1948 میلادی به هیچ رو قادر نبوده است قدرت مبتنی بر تعداد دولت‌های حامی خویش را کسب و از خلال آن قدرت مشروع را کسب کند. از همین روست که برای حفظ موقعیت خود همواره ابزار را به جای تعداد نشانده است. در حال حاضر نیز پیش‌بینی به ثمررسیدن مذاکرات هسته‌ای ایران و 1+5 و چشم‌انداز بهبود روابط ایران با قدرت‌های بزرگ که پیامدش قدرت‌گرفتن ایران در غرب آسیا و خاورمیانه و انزوای اسراییل است، آن دولت را به سمت و سویی سوق داده است که حداکثر بهره را از ابزار و خشونت برای پرکردن خلأ قدرت مبتنی بر جمع را در منطقه ببرد. و به این ترتیب بی‌خردی خود را به‌عنوان یک بازیگر نامشروع بین‌المللی ثابت و وضعیتی طبیعی را در خاورمیانه خلق کند که تنها در لویاتان توماس هابز می‌توان آن را یافت.
3- «هانزجی مورگنتاو» در کتاب ارزشمند و کلاسیک خود تحت عنوان سیاست میان ملت‌ها می‌نویسد: برای برهم زدن وضع موجود قدرت، هم پیروزی در جنگ می‌تواند انگیزه باشد و هم شکست در جنگ. دولتی که پیروزی خود را در جنگ پیش‌بینی می‌کند، درصدد بر می‌آید که تغییری دایمی در روابط قدرت و توزیع قدرت به وجود آورد. و از سوی دیگر دولتی که در جنگ ناکام مانده به راحتی می‌تواند به سمت این خواست حرکت کند که توزیع قدرت را به ضرر دولت پیروز برهم زند. یعنی سیاست تغییر وضع که دولت پیروز به امید پیروزی خود تعقیب می‌کند، ممکن است منجر به اتخاذ سیاست تغییر وضع موجود از سوی دولت مغلوب شود. تردیدی وجود ندارد که اسراییل با انگیزه پیروزی و برهم زدن وضع موجود قدرت و خروج از بحران و به قصد یکسره‌کردن سرزمین غزه و حماس دست به تهاجم خونین بار زده است. برخی تحلیلگران انگیزه اقتصادی را نیز مطرح می‌کنند و می‌گویند که وجود منابع غنی گاز در دریای مدیترانه می‌تواند انگیزه تهاجم اسراییل به غزه باشد. تنها کافی است 30کیلومتر از سواحل غزه در دریای مدیترانه دور شوید تا به چاه‌های بزرگ گاز برسید. حجم این گاز 30میلیاردمترمکعب است اما حاکمان اسراییل در توهم بزرگی گرفتارند. تحلیلگران اسراییل در ارزیابی قدرت نظامی حماس و غزه مرتکب اشتباه بزرگی شدند و وقتی ناگهان شهر‌های استراتژیک خود را زیر آماج حملات موشکی حماس یافتند، از قصد نخست خود برای پیروزی دست کشیدند و خواهان آتش‌بس شدند و به این ترتیب حماس توانست خنده‌های ساحل‌نشینان مشعوف از پیروزی اسراییل را به گریه مبدل کند. حال حماس درصدد تغییر وضع موجود است و آتش‌بس دایم را به شرطی می‌پذیرد که محاصره غزه شکسته شود و به این ‌ترتیب ابتکار تغییر وضع موجود در دست حماس و غزه است.
----------------------
حضور «نمادگان آب» در درگیری اسراییل- فلسطین
سین تقی‌زاده: مساله آب به روابط میان اسراییلی‌ها و فلسطینی‌ها ماهیتی تماما ژئوپلیتیک داده و یکی از اصلی‌ترین موضوعات برای فیصله‌دادن به این بحران به شمار می‌رود.
وضعیت «استرس آب» در خاور نزدیک
خاورنزدیک منطقه‌ای جغرافیایی است که در وضعیتی به‌سر می‌برد که کارشناسان آن را «استرس آب» می‌نامند؛ یعنی عدم تعادل ساختاری میان سرمایه آب محدودش و مصرف آن وجود دارد و با توجه به نرخ جمعیتی و توسعه اقتصادی خاورنزدیک، این عدم تعادل همچنان رو به افزایش است. سازمان‌ملل متحد در زمینه کشاورزی و غذا، مقیاسی دارد که به کشورها اجازه می‌دهد وضعیت آب را به‌طور دقیق‌تر ارزیابی کنند؛ به این صورت که وضعیت مناسب آب به ازای هر یک‌نفر در طی یک‌سال، هزارو700مترمکعب در نظر گرفته شده است و اگر رقم به دست‌آمده از این میزان کمتر باشد، کشور مذکور در وضعیت استرس آب به‌سر می‌برد، به عبارتی وضعیت نگران‌کننده است.
نیروی مخرب آب
نمی‌توان نبرد بر سر آب را در درگیری میان اسراییل و فلسطین و به‌طور وسیع‌تر در چارچوب بحران خاورنزدیک رسیدگی کرد، بی‌آنکه به تاثیر القایی مجموعه ریزپدیده‌های مهمی که تسریع نتیجه را به همراه دارد، خواه صلح خواه باتلاق جنگ، توجه نکرد. آب، همانند خشونت حاکم در این مناطق، مملو از نیرویی مخرب است، از این دیدگاه که «برتری»، به‌واسطه نگاه ایدئولوژیک رژیم اسراییل، اعتباری افراطی یافته است.
آب، بُعدی اساسی در درگیری اسراییل ـ فلسطین
در این منطقه، با آب و هوایی نیمه‌بیابانی که در ماه‌های آوریل تا سپتامبر به هیچ‌وجه باران نمی‌بارد و دمای هوا در این بازه زمانی بین 30 تا 50درجه‌سانتیگراد در نوسان است، مساله آب، بعدی اساسی در روند مذاکرات صلح میان اسراییل و فلسطین محسوب می‌شود. اکنون می‌توان از خود پرسید که در حال حاضر، در فرهنگ و مذهب رژیم اسراییل، آب چه جایگاهی دارد و تا چه اندازه و چقدر این عنصر طبیعی، به یکی از نشانه‌های فرهنگی و مذهبی مهم در مناسبات سیاسی تبدیل شده است؟ چگونه دولت عبری‌ها پذیرفته‌ این منبع گرانبها را به‌طور عادلانه تقسیم کرده و خود را به خطر اندازد؟
دسترسی به آب برای اسراییل و سرزمین‌های اشغالی بسیار حایز اهمیت است، چراکه این منطقه، به ازای هر شهروند و طی یک‌سال کاملا در زیر آستانه 500مترمکعب آب قرار دارد. مصرف آب، بیش از منابع است و همچنین بهره‌برداری بیش از حد از منابع زیرزمینی انجام می‌شود. در این اوضاع بحرانی، اسراییل بخش اعظم منابع آب را بهره‌برداری کرده و مقدار بسیار اندکی برای فلسطینی‌ها می‌گذارد. به این ترتیب، «استراتژی آب‌محور» می‌تواند به‌عنوان هنر مانور نیروهایی تعریف شود، که برای محقق‌کردن اهداف سیاسی، ملاحظاتی «آب محورانه» دارند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.