|

حقوق بین‌الملل در جنگ غزه و اسراییل

بهزاد صابری . دکترای حقوق بین‌الملل

درخصوص موضوع غزه، همانند هر جنگ دیگری، دو جنبه کاملا جدا از هم وجود دارد که به نظر می‌رسد در بحث‌های روزمره ما با یکدیگر آمیخته شده‌اند. بله، در هر جنگی، یک موضوع مهم این است که شروع جنگ از سوی کدام طرف بوده و آیا حق داشته است چنین جنگی را شروع کند یا خیر. این سوال در مورد مساله غزه نیز وجود دارد. گروه‌های مختلف، پاسخ‌های متفاوتی برای این سوال دارند. مقاومت فلسطین، نقش حماس را صرفا نقشی تدافعی و مقاومت در برابر اشغالگری یک موجودیت متجاوز می‌دانند. در مقابل، حامیان اسراییل حمله این رژیم به غزه را نوعی دفاع مشروع از خود در برابر حملات حماس می‌دانند. حقوق بین‌الملل جدید، «توسل به زور» را ممنوع کرده و جنگ را فقط در دو حالت مجاز می‌داند: جنگی که جنبه دفاع مشروع داشته باشد و دیگر، جنگی که با صلاحدید و مجوز شورای امنیت سازمان ملل در راستای حفظ صلح و امنیت بین‌المللی انجام گیرد که چون شورای امنیت در این مورد هیچ مجوزی به اسراییل نداده، طبیعتا تنها توجیه این رژیم برای حمله به غزه، ادعای دفاع از خود می‌تواند باشد. نحوه پاسخ به سوال اول است که موجب شده برخی که به هر دلیل، به حماس و متحدان حماس خوشبین نیستند، از پرداختن به سوال دوم منحرف شوند یا نگاه آنان به سوال دوم تحت‌تاثیر قرار گیرد. اما سوال دوم، به اندازه سوال اول اهمیت دارد، اینکه «جدا از اینکه» مقصر شروع جنگ کدام طرف بوده و «جدا از اینکه» آیا اصل این جنگ، کاری خلاف بوده یا بلااشکال است، «آیا طرف‌های درگیر در جنگ، قواعد مربوطه را در حین جنگ رعایت می‌کنند یا خیر؟» این دو سوال به‌هیچ‌وجه به یکدیگر مربوط نیستند. به‌عنوان مثال، ممکن است «گروه الف» بدون هیچ دلیلی، به «گروه ب» حمله کند، از نظر تمام دنیا هم «گروه الف» مقصر و متجاوز باشد، اما این امر به «گروه ب» اجازه نمی‌دهد که در دفاع از خود، به هر اقدامی متوسل شود. اداره جنگ قواعدی دارد که در قرن اخیر با وجدان بشری درهم آمیخته است. مختصری در مورد این قواعد توضیح می‌دهم. در حقوق بین‌الملل، برای هر اقدامی در جنگ، باید یک «ضرورت نظامی» وجود داشته باشد. یعنی آن حمله‌ای مجاز است که برای کاهش توان نظامی دشمن در جنگ طراحی شده باشد. از همین‌رو، در حالی که هدف‌قراردادن سرباز دشمن با تفنگ برای کشتن وی هیچ اشکالی ندارد و جنایت جنگی نیست، اما استفاده از سلاحی که فرد را زجرکش کند، یا مثلا استفاده از سلاح شیمیایی علیه همان سرباز دشمن، ممنوع است؛ چون سلاح شیمیایی درد و رنجی غیرضروری بر فرد تحمیل می‌کند. البته صرف وجود ضرورت نظامی هم برای هدف‌قراردادن افراد یا اماکن کافی نیست. بلکه باید حتما اصل «تناسب» نیز رعایت شود. مثلا به صرف اینکه یک فرد نظامی در یک مکان غیرنظامی پنهان شده باشد، نمی‌توان آن محل را با بمب‌های سنگین درهم کوبید و ده‌هانفر را کشت. همچنین، در هر شرایطی در جنگ، باید میان کسانی ‌که مستقیما در درگیری شرکت دارند با غیرنظامیان و سایر کسانی ‌که در جنگ شرکت ندارند یا قادر به شرکت در جنگ نیستند، تفکیک صورت گیرد.
از همین‌رو، حمله به حتی نظامیان مجروح یا نظامیان اسیر در حقوق بین‌الملل ممنوع شده است؛ چه رسد به غیرنظامیان، خصوصا زنان و کودکانی که هیچ مشارکتی در جنگ نداشته و ندارند. هرکس خلاف اینها را صورت دهد، در حقوق بین‌الملل مرتکب «جنایت جنگی» شده است، حتی اگر بر فرض، در شروع جنگ مقصر نبوده باشد و فقط برای دفاع از خود، وارد جنگ شده باشد.
یک نکته بسیار مهم دیگر اینکه در حقوق بین‌الملل، در ارتباط با جرایم جنگی، «مقابله‌به‌مثل» ممنوع است. به عبارت دیگر، اگر یک طرف در جریان جنگ، مرتکب جنایات جنگی شد، این امر به طرف مقابل اجازه نمی‌دهد که او هم مرتکب جنایت جنگی بشود. بنابراین، توجیهاتی نظیر اینکه ابتدا آن طرف شروع به کشتن غیرنظامیان کرد، حتی در فرض صحت، دلیل موجهی برای کشتار غیرنظامیان از سوی این طرف نخواهد بود.
با نگاه به مطالب بالا، که هم در ادیان الهی ریشه دارند و هم مبتنی بر حقوق‌بشردوستانه و حقوق بین‌الملل برآمده از نظام‌های حقوقی جدید هستند، امید دارم که در قضاوت‌های شخصی و اظهارنظرهای خود حتی در گفت‌وگوهای دوستانه یا در فضای مجازی، توجه داشته باشیم که دیدگاه شخصی ما در مورد اینکه مقصر آغاز درگیری چه گروهی است، هیچ ارتباطی با این سوال که نحوه رفتار رژیم اسراییل در جنگ چگونه است، ندارد. کشتار غیرنظامیان و کودکان، حمله به اماکن غیرنظامی، ممانعت از رسیدن کمک‌های امدادی و درمانی، استفاده از سلاح‌های ممنوعه و امثال آن همگی در حیطه پاسخ به سوال دوم جای می‌گیرند و پاسخ سوال اول، یعنی اینکه اصل این درگیری تقصیر کدام طرف بوده، چه کسی جنگ را آغاز و چه کسی دفاع کرده، توجیهی برای ارتکاب این جنایات نخواهد بود.
این نکته‌ای است که رسانه‌های غربی عامدا سعی دارند افکار عمومی جهان را از پرداختن به آن منحرف کنند و در عین حال، پاسخ‌های حداکثر غیردقیق و ناقص برای سوال اول به خورد مخاطب خود بدهند.
درخصوص موضوع غزه، همانند هر جنگ دیگری، دو جنبه کاملا جدا از هم وجود دارد که به نظر می‌رسد در بحث‌های روزمره ما با یکدیگر آمیخته شده‌اند. بله، در هر جنگی، یک موضوع مهم این است که شروع جنگ از سوی کدام طرف بوده و آیا حق داشته است چنین جنگی را شروع کند یا خیر. این سوال در مورد مساله غزه نیز وجود دارد. گروه‌های مختلف، پاسخ‌های متفاوتی برای این سوال دارند. مقاومت فلسطین، نقش حماس را صرفا نقشی تدافعی و مقاومت در برابر اشغالگری یک موجودیت متجاوز می‌دانند. در مقابل، حامیان اسراییل حمله این رژیم به غزه را نوعی دفاع مشروع از خود در برابر حملات حماس می‌دانند. حقوق بین‌الملل جدید، «توسل به زور» را ممنوع کرده و جنگ را فقط در دو حالت مجاز می‌داند: جنگی که جنبه دفاع مشروع داشته باشد و دیگر، جنگی که با صلاحدید و مجوز شورای امنیت سازمان ملل در راستای حفظ صلح و امنیت بین‌المللی انجام گیرد که چون شورای امنیت در این مورد هیچ مجوزی به اسراییل نداده، طبیعتا تنها توجیه این رژیم برای حمله به غزه، ادعای دفاع از خود می‌تواند باشد. نحوه پاسخ به سوال اول است که موجب شده برخی که به هر دلیل، به حماس و متحدان حماس خوشبین نیستند، از پرداختن به سوال دوم منحرف شوند یا نگاه آنان به سوال دوم تحت‌تاثیر قرار گیرد. اما سوال دوم، به اندازه سوال اول اهمیت دارد، اینکه «جدا از اینکه» مقصر شروع جنگ کدام طرف بوده و «جدا از اینکه» آیا اصل این جنگ، کاری خلاف بوده یا بلااشکال است، «آیا طرف‌های درگیر در جنگ، قواعد مربوطه را در حین جنگ رعایت می‌کنند یا خیر؟» این دو سوال به‌هیچ‌وجه به یکدیگر مربوط نیستند. به‌عنوان مثال، ممکن است «گروه الف» بدون هیچ دلیلی، به «گروه ب» حمله کند، از نظر تمام دنیا هم «گروه الف» مقصر و متجاوز باشد، اما این امر به «گروه ب» اجازه نمی‌دهد که در دفاع از خود، به هر اقدامی متوسل شود. اداره جنگ قواعدی دارد که در قرن اخیر با وجدان بشری درهم آمیخته است. مختصری در مورد این قواعد توضیح می‌دهم. در حقوق بین‌الملل، برای هر اقدامی در جنگ، باید یک «ضرورت نظامی» وجود داشته باشد. یعنی آن حمله‌ای مجاز است که برای کاهش توان نظامی دشمن در جنگ طراحی شده باشد. از همین‌رو، در حالی که هدف‌قراردادن سرباز دشمن با تفنگ برای کشتن وی هیچ اشکالی ندارد و جنایت جنگی نیست، اما استفاده از سلاحی که فرد را زجرکش کند، یا مثلا استفاده از سلاح شیمیایی علیه همان سرباز دشمن، ممنوع است؛ چون سلاح شیمیایی درد و رنجی غیرضروری بر فرد تحمیل می‌کند. البته صرف وجود ضرورت نظامی هم برای هدف‌قراردادن افراد یا اماکن کافی نیست. بلکه باید حتما اصل «تناسب» نیز رعایت شود. مثلا به صرف اینکه یک فرد نظامی در یک مکان غیرنظامی پنهان شده باشد، نمی‌توان آن محل را با بمب‌های سنگین درهم کوبید و ده‌هانفر را کشت. همچنین، در هر شرایطی در جنگ، باید میان کسانی ‌که مستقیما در درگیری شرکت دارند با غیرنظامیان و سایر کسانی ‌که در جنگ شرکت ندارند یا قادر به شرکت در جنگ نیستند، تفکیک صورت گیرد.
از همین‌رو، حمله به حتی نظامیان مجروح یا نظامیان اسیر در حقوق بین‌الملل ممنوع شده است؛ چه رسد به غیرنظامیان، خصوصا زنان و کودکانی که هیچ مشارکتی در جنگ نداشته و ندارند. هرکس خلاف اینها را صورت دهد، در حقوق بین‌الملل مرتکب «جنایت جنگی» شده است، حتی اگر بر فرض، در شروع جنگ مقصر نبوده باشد و فقط برای دفاع از خود، وارد جنگ شده باشد.
یک نکته بسیار مهم دیگر اینکه در حقوق بین‌الملل، در ارتباط با جرایم جنگی، «مقابله‌به‌مثل» ممنوع است. به عبارت دیگر، اگر یک طرف در جریان جنگ، مرتکب جنایات جنگی شد، این امر به طرف مقابل اجازه نمی‌دهد که او هم مرتکب جنایت جنگی بشود. بنابراین، توجیهاتی نظیر اینکه ابتدا آن طرف شروع به کشتن غیرنظامیان کرد، حتی در فرض صحت، دلیل موجهی برای کشتار غیرنظامیان از سوی این طرف نخواهد بود.
با نگاه به مطالب بالا، که هم در ادیان الهی ریشه دارند و هم مبتنی بر حقوق‌بشردوستانه و حقوق بین‌الملل برآمده از نظام‌های حقوقی جدید هستند، امید دارم که در قضاوت‌های شخصی و اظهارنظرهای خود حتی در گفت‌وگوهای دوستانه یا در فضای مجازی، توجه داشته باشیم که دیدگاه شخصی ما در مورد اینکه مقصر آغاز درگیری چه گروهی است، هیچ ارتباطی با این سوال که نحوه رفتار رژیم اسراییل در جنگ چگونه است، ندارد. کشتار غیرنظامیان و کودکان، حمله به اماکن غیرنظامی، ممانعت از رسیدن کمک‌های امدادی و درمانی، استفاده از سلاح‌های ممنوعه و امثال آن همگی در حیطه پاسخ به سوال دوم جای می‌گیرند و پاسخ سوال اول، یعنی اینکه اصل این درگیری تقصیر کدام طرف بوده، چه کسی جنگ را آغاز و چه کسی دفاع کرده، توجیهی برای ارتکاب این جنایات نخواهد بود.
این نکته‌ای است که رسانه‌های غربی عامدا سعی دارند افکار عمومی جهان را از پرداختن به آن منحرف کنند و در عین حال، پاسخ‌های حداکثر غیردقیق و ناقص برای سوال اول به خورد مخاطب خود بدهند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.