|

لزوم همکاری ایران و آمریکا برای نجات خاورمیانه

دنیای عرب این روزها در هرج و مرج به سر می‌برد. بهارعربی که امیدها و آرزوهایی را برای ایجاد موجی از اصلاحات دموکراتیک در سراسر خاورمیانه ایجاد کرده بود، اینک به زمستانی سرد تبدیل شده است. مصر که زمانی محور کشورهای عربی بود، از سال ۲۰۱۲ در یک غلتک سیاسی به سر برده است. فضای این کشور را معمای دموکراتیزاسیون برای پاسخ به خواسته‌های امنیتی و اقتصادی مردم پُر کرده است. این چالش‌ها، قاهره را در طول یک دهه آینده به خود مشغول خواهد کرد و این در حالی است که مصر تلاش می‌کند تا موقعیت سنتی خود را احیا کند. نکته قابل ذکر این است که ایران و مصر به‌عنوان دو تمدن عمده باستانی، از زمان انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ در حال به‌کار بردن نفوذ خود در منطقه هستند. سوریه که زمانی یکی از قدرت‌های عربی بود، امروز با بحرانی باورنکردنی و یک تراژدی انسانی روبه‌روست. سازمان ملل متحد شرایط آوارگان سوری را «بزرگ‌ترین تراژدی انسانی زمان ما» نامیده است. بر اساس یک سند کمیسیون اروپایی که در ماه ژوئن منتشر شد، ۱۰میلیون‌و۸۰۰هزارنفر از بحران سوریه آسیب دیده‌اند و نیاز به کمک‌های بشردوستانه دارند. نزدیک به هفت‌میلیون نفر در داخل سوریه خانه و کاشانه خود را ترک کرده و بیش از سه‌میلیون نفر از این کشور فرار کرده‌اند. بیش از ۱۶۰هزارنفر در جریان بحران سوریه جان خود را از دست داده‌اند و هزاران نفر نیز مجروح شده‌اند. تمام تلاش‌های بین‌المللی برای پایان دادن به جنگ داخلی و درگیری‌های فرقه‌ای ناکام مانده و هیچ نشانه‌ای از صلح در افق دیده نمی‌شود. برخلاف تمامی این مسایل، هدف ایران در پس پرده جلوگیری از سقوط کامل سوریه بوده است. عراق، دیگر قدرت عربی در آستانه فروپاشی قرار گرفته و با روندی نزولی در حال تبدیل‌شدن به یک کشور شکست‌خورده است. درگیری‌های فرقه‌ای در حال چندپاره‌کردن این کشور است. دولت اسلامی گروه سلفی جهادی، کنترل بسیاری از شهرهای عراق و سوریه را به دست گرفته و یک خلافت اعلام کرده است. بسیاری از ناظران می‌گویند قطب‌بندی سیاسی عراق از سوی ائتلاف گروه‌های سنی افراطی و بقایای حزب بعث تهدید می‌شود و ممکن است به حیات این کشور به‌عنوان یک دولت - ملت پایان دهد. ایران روی منابع فراوانی برای جلوگیری از فروپاشی و تجزیه عراق و افتادن این کشور به دست افراط‌گرایان سرمایه‌گذاری کرده است.
در غیاب تعامل ایران و عراق به‌عنوان دو قدرت منطقه‌ای در خلیج‌فارس، شورای همکاری ۳۳ساله خلیج‌فارس ناکارآمد و غیرفعال شده است. به عبارت عملی، این شورا از بین رفته است. در ماه مارس، شکافی بی‌سابقه در بین اعضای شورای همکاری به وجود آمد. دولت‌های بحرین، عربستان سعودی و امارات متحده عربی سفرای خود را از شهر دوحه پایتخت قطر فراخواندند. این سه کشور از حمایت قطر از گروه اخوان‌المسلمین خشمگین بودند. اخوان‌المسلمین از نظر ایدئولوژیک اصول محافظه‌کارانه خاندان‌های سلطنتی خلیج‌فارس را به چالش می‌کشد. عمان به‌عنوان عضو دیگر شورای همکاری، روابطی تنش‌آمیز با عربستان سعودی به دلیل میانجیگری‌اش بین ایرانیان و آمریکایی‌ها دارد. ایرانیان معتقد هستند که روند صلح از ابتدا به دلیل سیاست‌های اسراییل شکست خورده است. برای دهه‌ها، جهان عرب نسبت به اشغال سرزمین‌های فلسطینی به دست اسراییل خشمگین و به آمریکا برای محافظت از حقوق فلسطینی‌ها وابسته بود. همچنین با مخالفت اسراییل با راه‌حل دو کشور، مذاکرات صلح شکست خورده است. اعراب نیز دیگر ایالات متحده را به دلیل حمایت بی‌قید و شرطش از اسراییل به چالش نمی‌کشند. نیروهای ارتش اسراییل از اوایل ماه جولای نوار غزه را آماج حملات خود قرار داده است. تاکنون یک‌هزار و ۴۲۲ فلسطینی کشته شده و ۲۰۰هزار نفر آواره شده‌اند. بیش از یک‌هزار خانه فلسطینی نیز نابود شده است. در حالی که «حنان اشراوی» یکی از اعضای کمیته اجرایی سازمان آزادیبخش فلسطین اقدامات اسراییل را «جنایات جنگی» و «‌قتل‌عام عمدی» توصیف می‌کند، جهان عرب هیچ اقدامی را برای دفاع از فلسطینیان انجام نداده است. شیمون پرز، رییس‌جمهور اسراییل مدعی شده است که «این جنگ یک ویژگی مشخص دارد؛ جهان عرب دیگر در برابر اسراییل نیست.» این تغییر باعث به حاشیه رانده‌شدن مساله فلسطین و از دست‌دادن ارتباط اتحادیه عرب با آن شده است. همزمان لیبی به طور رسمی یک کشور شکست‌خورده است و یمن به‌عنوان یک کشور مهم دیگر عربی در آستانه تبدیل‌شدن به یک کشور شکست‌خورده است. عربستان‌سعودی که از سوی دولت اسلامی (داعش) تهدید می‌شود، به‌تازگی ۳۰هزار نیروی خود را در مرز با عراق مستقر کرده است. برای سال‌ها، دولت اسلامی عراق و شام از سوی برخی حامیان ثروتمند در قطر و عربستان سعودی در ابتدا با این امید که ساختار سیاسی شیعه عراق را به چالش بکشد و سپس ساقط‌کردن حکومت بشار اسد در سوریه، حمایت می‌شد تا از این راه عمق استراتژیک و نفوذ ایران در منطقه محدود شود. غولی که آنها خلق کرده‌اند امروز رها شده و ممکن است به‌زودی آنها را شکار کند. در روز چهارم جولای، ابوبکر البغدادی رهبر دولت اسلامی و مردی که ۱۰میلیون فضل در سر دارد! در معرض دید عموم ظاهر شد تا امامت نماز جمعه هزاران مسلمان را در مسجد اعظم موصل برعهده گیرد. هیچ نشانه‌ای از ترس در وی نبود. البغدادی مدتی قبل‌تر خود را خلیفه دولت جدید اسلامی خوانده و خواستار بیعت تمامی مسلمانان شده بود. از آنجایی که ماهیت خلافت، سیستم دولت- ملتی را به رسمیت نمی‌شناسد، البغدادی به طور عام مشروعیت تمامی حکام عرب به‌ویژه پادشاهی‌های عربی و دولت‌های عرب خاورمیانه را به چالش کشید. سیاست جدید آمریکا در خاورمیانه از سیاست دهه‌های گذشته فاصله گرفته و دیگر علاقه‌ای به سرمایه‌گذاری سنگین مادی و خونی برای بلندمدت ندارد. در همین حال موقعیت سلطه‌گرایانه آمریکا در منطقه در آستانه فروپاشی است. به دلیل بحران کنونی در منطقه، واشنگتن نمی‌تواند روی متحدان عرب خود حساب باز کند و متحدان آمریکا نیز نمی‌توانند روی این کشور به‌عنوان یک ابرقدرت که توانایی کمک به آنها برای مقابله با چالش‌های پیش‌رویشان را داشته باشد، حساب کنند. باراک اوباما، رییس‌جمهور آمریکا به آن اندازه باهوش است که این کشور را وارد ماجراجویی‌های جدید نکند. در حالی که بازیگران کلیدی منطقه یعنی مصر، عربستان سعودی و پاکستان با چالش‌های داخلی خود دست و پنجه نرم می‌کنند، یک ژئواستراتژی جدید شامل عناصر زیر ضروری و لازم است:
۱- چین و هند به‌عنوان قدرت‌های آسیایی در همکاری با روسیه و ایران لازم است تا نقشی فعال‌تر بازی کنند.
۲- ایران و ترکیه به‌عنوان محورهای ثبات آینده در منطقه باید مسوولیت‌های بزرگ‌تری را برعهده گیرند.
۳- ایالات متحده باید تغییری عمده در رویکرد خود در برابر ایران ایجاد کرده و به دایره خصومت خود با این کشور پایان دهد.
۴- پرونده هسته‌ای ایران به‌عنوان بحرانی غیرضروری و جعلی، باید در کوتاه‌ترین زمان ممکن بسته شود.
۵- گفت‌وگویی با محوریت بحران‌های منطقه‌ای باید بین تهران و واشنگتن شکل بگیرد.
۶- جنگ با تروریسم باید اولویت اصلی بحث‌ها در بین قدرت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی باشد.
۷- یک سیستم منطقه‌ای شامل ایران، عراق و شورای همکاری خلیج‌فارس باید برای حفاظت از صلح، امنیت و ثبات در خلیج‌فارس ایجاد شود.
۸- ساختاری جدید برای صلح و ثبات منطقه‌ای گسترده‌تر باید به سرعت ایجاد شود.
ایران به طور پیوسته به جامعه بین‌المللی درباره احتمال تهدید فرامرزی سلفی‌های جهادگرا هشدار داده است. اولویت وجودی تهدیدات علیه سوریه و عراق، موج تغییر در حرکت بهار عربی، رشد تروریسم، جنگ‌های داخلی و فرقه‌ای که سراسر خاورمیانه (و شمال آفریقا) را در بر گرفته، عقب‌نشینی آمریکا از عراق و احتمالا افغانستان، تغییر داعش به دولت اسلامی و اعلام خلافت و افزایش شمار افراط‌گرایان می‌تواند چشم‌انداز ژئوپلیتیک خاورمیانه را تغییر داده و نظم دولت- ملت در جهان عرب و منطقه را به لبه سقوط ببرد. اقدامات موثر برای جلوگیری از این سناریو باید به اولویت جامعه بین‌المللی تبدیل شود. ایران و آمریکا می‌توانند نقشی عمده در این زمینه بازی کنند.
دنیای عرب این روزها در هرج و مرج به سر می‌برد. بهارعربی که امیدها و آرزوهایی را برای ایجاد موجی از اصلاحات دموکراتیک در سراسر خاورمیانه ایجاد کرده بود، اینک به زمستانی سرد تبدیل شده است. مصر که زمانی محور کشورهای عربی بود، از سال ۲۰۱۲ در یک غلتک سیاسی به سر برده است. فضای این کشور را معمای دموکراتیزاسیون برای پاسخ به خواسته‌های امنیتی و اقتصادی مردم پُر کرده است. این چالش‌ها، قاهره را در طول یک دهه آینده به خود مشغول خواهد کرد و این در حالی است که مصر تلاش می‌کند تا موقعیت سنتی خود را احیا کند. نکته قابل ذکر این است که ایران و مصر به‌عنوان دو تمدن عمده باستانی، از زمان انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ در حال به‌کار بردن نفوذ خود در منطقه هستند. سوریه که زمانی یکی از قدرت‌های عربی بود، امروز با بحرانی باورنکردنی و یک تراژدی انسانی روبه‌روست. سازمان ملل متحد شرایط آوارگان سوری را «بزرگ‌ترین تراژدی انسانی زمان ما» نامیده است. بر اساس یک سند کمیسیون اروپایی که در ماه ژوئن منتشر شد، ۱۰میلیون‌و۸۰۰هزارنفر از بحران سوریه آسیب دیده‌اند و نیاز به کمک‌های بشردوستانه دارند. نزدیک به هفت‌میلیون نفر در داخل سوریه خانه و کاشانه خود را ترک کرده و بیش از سه‌میلیون نفر از این کشور فرار کرده‌اند. بیش از ۱۶۰هزارنفر در جریان بحران سوریه جان خود را از دست داده‌اند و هزاران نفر نیز مجروح شده‌اند. تمام تلاش‌های بین‌المللی برای پایان دادن به جنگ داخلی و درگیری‌های فرقه‌ای ناکام مانده و هیچ نشانه‌ای از صلح در افق دیده نمی‌شود. برخلاف تمامی این مسایل، هدف ایران در پس پرده جلوگیری از سقوط کامل سوریه بوده است. عراق، دیگر قدرت عربی در آستانه فروپاشی قرار گرفته و با روندی نزولی در حال تبدیل‌شدن به یک کشور شکست‌خورده است. درگیری‌های فرقه‌ای در حال چندپاره‌کردن این کشور است. دولت اسلامی گروه سلفی جهادی، کنترل بسیاری از شهرهای عراق و سوریه را به دست گرفته و یک خلافت اعلام کرده است. بسیاری از ناظران می‌گویند قطب‌بندی سیاسی عراق از سوی ائتلاف گروه‌های سنی افراطی و بقایای حزب بعث تهدید می‌شود و ممکن است به حیات این کشور به‌عنوان یک دولت - ملت پایان دهد. ایران روی منابع فراوانی برای جلوگیری از فروپاشی و تجزیه عراق و افتادن این کشور به دست افراط‌گرایان سرمایه‌گذاری کرده است.
در غیاب تعامل ایران و عراق به‌عنوان دو قدرت منطقه‌ای در خلیج‌فارس، شورای همکاری ۳۳ساله خلیج‌فارس ناکارآمد و غیرفعال شده است. به عبارت عملی، این شورا از بین رفته است. در ماه مارس، شکافی بی‌سابقه در بین اعضای شورای همکاری به وجود آمد. دولت‌های بحرین، عربستان سعودی و امارات متحده عربی سفرای خود را از شهر دوحه پایتخت قطر فراخواندند. این سه کشور از حمایت قطر از گروه اخوان‌المسلمین خشمگین بودند. اخوان‌المسلمین از نظر ایدئولوژیک اصول محافظه‌کارانه خاندان‌های سلطنتی خلیج‌فارس را به چالش می‌کشد. عمان به‌عنوان عضو دیگر شورای همکاری، روابطی تنش‌آمیز با عربستان سعودی به دلیل میانجیگری‌اش بین ایرانیان و آمریکایی‌ها دارد. ایرانیان معتقد هستند که روند صلح از ابتدا به دلیل سیاست‌های اسراییل شکست خورده است. برای دهه‌ها، جهان عرب نسبت به اشغال سرزمین‌های فلسطینی به دست اسراییل خشمگین و به آمریکا برای محافظت از حقوق فلسطینی‌ها وابسته بود. همچنین با مخالفت اسراییل با راه‌حل دو کشور، مذاکرات صلح شکست خورده است. اعراب نیز دیگر ایالات متحده را به دلیل حمایت بی‌قید و شرطش از اسراییل به چالش نمی‌کشند. نیروهای ارتش اسراییل از اوایل ماه جولای نوار غزه را آماج حملات خود قرار داده است. تاکنون یک‌هزار و ۴۲۲ فلسطینی کشته شده و ۲۰۰هزار نفر آواره شده‌اند. بیش از یک‌هزار خانه فلسطینی نیز نابود شده است. در حالی که «حنان اشراوی» یکی از اعضای کمیته اجرایی سازمان آزادیبخش فلسطین اقدامات اسراییل را «جنایات جنگی» و «‌قتل‌عام عمدی» توصیف می‌کند، جهان عرب هیچ اقدامی را برای دفاع از فلسطینیان انجام نداده است. شیمون پرز، رییس‌جمهور اسراییل مدعی شده است که «این جنگ یک ویژگی مشخص دارد؛ جهان عرب دیگر در برابر اسراییل نیست.» این تغییر باعث به حاشیه رانده‌شدن مساله فلسطین و از دست‌دادن ارتباط اتحادیه عرب با آن شده است. همزمان لیبی به طور رسمی یک کشور شکست‌خورده است و یمن به‌عنوان یک کشور مهم دیگر عربی در آستانه تبدیل‌شدن به یک کشور شکست‌خورده است. عربستان‌سعودی که از سوی دولت اسلامی (داعش) تهدید می‌شود، به‌تازگی ۳۰هزار نیروی خود را در مرز با عراق مستقر کرده است. برای سال‌ها، دولت اسلامی عراق و شام از سوی برخی حامیان ثروتمند در قطر و عربستان سعودی در ابتدا با این امید که ساختار سیاسی شیعه عراق را به چالش بکشد و سپس ساقط‌کردن حکومت بشار اسد در سوریه، حمایت می‌شد تا از این راه عمق استراتژیک و نفوذ ایران در منطقه محدود شود. غولی که آنها خلق کرده‌اند امروز رها شده و ممکن است به‌زودی آنها را شکار کند. در روز چهارم جولای، ابوبکر البغدادی رهبر دولت اسلامی و مردی که ۱۰میلیون فضل در سر دارد! در معرض دید عموم ظاهر شد تا امامت نماز جمعه هزاران مسلمان را در مسجد اعظم موصل برعهده گیرد. هیچ نشانه‌ای از ترس در وی نبود. البغدادی مدتی قبل‌تر خود را خلیفه دولت جدید اسلامی خوانده و خواستار بیعت تمامی مسلمانان شده بود. از آنجایی که ماهیت خلافت، سیستم دولت- ملتی را به رسمیت نمی‌شناسد، البغدادی به طور عام مشروعیت تمامی حکام عرب به‌ویژه پادشاهی‌های عربی و دولت‌های عرب خاورمیانه را به چالش کشید. سیاست جدید آمریکا در خاورمیانه از سیاست دهه‌های گذشته فاصله گرفته و دیگر علاقه‌ای به سرمایه‌گذاری سنگین مادی و خونی برای بلندمدت ندارد. در همین حال موقعیت سلطه‌گرایانه آمریکا در منطقه در آستانه فروپاشی است. به دلیل بحران کنونی در منطقه، واشنگتن نمی‌تواند روی متحدان عرب خود حساب باز کند و متحدان آمریکا نیز نمی‌توانند روی این کشور به‌عنوان یک ابرقدرت که توانایی کمک به آنها برای مقابله با چالش‌های پیش‌رویشان را داشته باشد، حساب کنند. باراک اوباما، رییس‌جمهور آمریکا به آن اندازه باهوش است که این کشور را وارد ماجراجویی‌های جدید نکند. در حالی که بازیگران کلیدی منطقه یعنی مصر، عربستان سعودی و پاکستان با چالش‌های داخلی خود دست و پنجه نرم می‌کنند، یک ژئواستراتژی جدید شامل عناصر زیر ضروری و لازم است:
۱- چین و هند به‌عنوان قدرت‌های آسیایی در همکاری با روسیه و ایران لازم است تا نقشی فعال‌تر بازی کنند.
۲- ایران و ترکیه به‌عنوان محورهای ثبات آینده در منطقه باید مسوولیت‌های بزرگ‌تری را برعهده گیرند.
۳- ایالات متحده باید تغییری عمده در رویکرد خود در برابر ایران ایجاد کرده و به دایره خصومت خود با این کشور پایان دهد.
۴- پرونده هسته‌ای ایران به‌عنوان بحرانی غیرضروری و جعلی، باید در کوتاه‌ترین زمان ممکن بسته شود.
۵- گفت‌وگویی با محوریت بحران‌های منطقه‌ای باید بین تهران و واشنگتن شکل بگیرد.
۶- جنگ با تروریسم باید اولویت اصلی بحث‌ها در بین قدرت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی باشد.
۷- یک سیستم منطقه‌ای شامل ایران، عراق و شورای همکاری خلیج‌فارس باید برای حفاظت از صلح، امنیت و ثبات در خلیج‌فارس ایجاد شود.
۸- ساختاری جدید برای صلح و ثبات منطقه‌ای گسترده‌تر باید به سرعت ایجاد شود.
ایران به طور پیوسته به جامعه بین‌المللی درباره احتمال تهدید فرامرزی سلفی‌های جهادگرا هشدار داده است. اولویت وجودی تهدیدات علیه سوریه و عراق، موج تغییر در حرکت بهار عربی، رشد تروریسم، جنگ‌های داخلی و فرقه‌ای که سراسر خاورمیانه (و شمال آفریقا) را در بر گرفته، عقب‌نشینی آمریکا از عراق و احتمالا افغانستان، تغییر داعش به دولت اسلامی و اعلام خلافت و افزایش شمار افراط‌گرایان می‌تواند چشم‌انداز ژئوپلیتیک خاورمیانه را تغییر داده و نظم دولت- ملت در جهان عرب و منطقه را به لبه سقوط ببرد. اقدامات موثر برای جلوگیری از این سناریو باید به اولویت جامعه بین‌المللی تبدیل شود. ایران و آمریکا می‌توانند نقشی عمده در این زمینه بازی کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.