|

مروري بر نمايشنامه‌هاي تازه منتشرشده محمود استادمحمد در آستانه اولين سالمرگش

تمام شد، ديگر فرصتي نيست

پانیذ زرتابی: براي چندمين‌بار نمايشنامه‌هاي «آسيدکاظم و دو نمايشنامه ديگر؛ شب بيست‌و‌يکم و سپنج رنج و شکنج» و «کافه مک اَدم» چاپ شده است. آن هم در سالمرگ درام‌نويس تئاتر ما، محمود استادمحمد که نسخه‌هاي تازه اين نمايشنامه‌ها را خوانده و مقدمه‌اي هم بر چاپ تازه‌شان نوشته بود. «قرار است آسيدکاظم براي چندمين‌بار چاپ شود. نسخه همان نسخه چاپ‌ اول است، بدون بازبيني و بازنگري و...». و مقدمه خواندني استادمحمد درباره ترنا و چاپ تازه اين کتاب: «تُرنا به‌عنوان يک سنت، با مردم حرف مي‌زد، آنها را وادار به حرف‌زدن مي‌کرد. گردهم‌آمدن، گفت‌وگوکردن را شناختن و محترم شمردن يکديگر را به مردم محله مي‌آموخت. ترنا صاحب اخلاق است و اخلاق‌ساز است. اهل فضيلت را ارج مي‌نهد، بالا مي‌نشاند... و بيش از هر شاخصه ديگري، ترنا خصوصيت نمايشي دارد. يک مراسم حدودا 10‌ساعته که در دقايقي واقعا تبديل به نمايش مي‌شود... در هر صورت فکر مي‌کنم خيلي چيزها را در مورد ترنا گفتم، شايد هم بيش از آنچه گفتم، جا گذاشته باشم. بعد از آسيدکاظم، در طول اين سي‌و‌چندسال، بارهاي بار پيرامون ترنا مورد پرسش واقع شد‌ه‌ام، هميشه فکر مي‌کنم -يا با خودم فکر مي‌کردم- که يک روز در فرصتي، آنچه را از ترنا مي‌دانم، خواهم نوشت. ولي از امروز به کدام آينده موکول کنم؟ تمام شد، ديگر فرصتي نيست.» استادمحمد که اتفاق هرروزه‌ را چنان روايت مي‌کرد که خود قصه‌اي مي‌شد خواندني، در اين مقدمه از ترنا مي‌گويد و از قبل‌ترش از آيين ملي ميرنوروزي، آييني که «آيينه بود؛ راست‌نما، بي‌پرده و پروا که در برابر داد و دهش دادگران و توانگران، در قابي از باران بهاران به ثنا و ستايش گُل مي‌انداخت ولي در کوي بيدادگران ددخو و قاضيان بي‌تمييز کينه‌جو، به هزل و هجا، کج‌تاب و تلخ‌نواز و تيره‌پرداز مي‌شد. ريشه مراسم ترنا به آيين ميرنوروزي مي‌رسد. مشخصات آيين ميرنوروزي را در کتاب‌ها خوانده‌ايد. ولي... در لغت‌نامه دهخدا و فرهنگ لغت و اعلام معين هيچ نام‌و‌نشاني از کلمه ترنا وجود ندارد. شايد اصليت اين کلمه به زباني از زبان‌هاي سيحون برسد و شايد هم باد نسيان کلمه ترنا را همراه با يکي از زبان‌هاي فراموش‌شده ايراني، با خود برده است.»
نمايشنامه «آسيدکاظم» اولين اثر نمايشي استادمحمد است که آن را در سال 1350 نوشت. اين نمايش همان‌طور که از مقدمه او نيز پيداست در قهوه‌خانه مي‌گذرد؛ مکاني که در مراسم ترنا در آن برگزار مي‌شد. «آسيدکاظم» که در زمان انتشارش، متفاوت با ديگر آثار نمايشي زمانه‌اش بود و خبر از درام‌نويسي متفاوت را مي‌داد، اينطور آغاز مي‌شود: صحنه. [در يکي از محلات قديمي شهر، قهوه‌خانه‌اي است با مشخصات و تزيينات زمان حال که اصالت و رنگ و بوي خراباتي آن حفظ شده است. صحنه تاريک است و به جز صداي دعاي بعد از افطار صدايي نيست. با اتمام دعا، صحنه روشن مي‌شود.
شبي در ماه رمضان است و دو نفر در دو گوشه صحنه، زير پالتوهايي که از سرما به سر کشيده‌اند چرت مي‌زنند، سيدجواد بر تخت کنار در نشسته و خيره به خيابان مي‌نگرد، شاه‌رجب مشغول خواندن نماز است. سيدجواد خود را به سمت شاه‌رجب کشيده و بي‌تابانه کنار او مي‌نشيند]. شاه‌رجب: [به محض اتمام نمازش] آدم بدبخت از روزي که تو خشت مي‌افته تا روزي که رو خشت بي‌افته، بدبخته. ‌بدبختي‌ام که شاخ و دم نداره. بابام، خدا رحمتش کنه، مي‌گفت، آدم بدبخت امروز بميره بهتر از فرداست...» علاوه بر اين در چاپ تازه «آسيدکاظم»، نقدي از ناصر ايراني آمده است با عنوان «عيب‌ها و هنرهاي آسيدکاظم». استادمحمد خود در آخر مقدمه‌اش نوشته است: «و نقد ناصر ايراني: آن سال‌ها نمايشنامه‌نويس خوب ايران، ناصر ايراني، در مجله نگين بر اجراي آسيدکاظم يک نقد پرزحمت و پردقت نوشت. چاپ مطلب ناصر، مصادف شد با همان روزي که بايد متن را به ناشر مي‌سپردم.» و استادمحمد از آن نقد تنها بخش عيب‌هاي آسيدکاظم را به ناشر مي‌سپارد اما «حالا در اين چاپ... همه عيب و هنرهاي ناصر ايراني را چاپ مي‌کنم.» جداي از «آسيدکاظم»، دو نمايشنامه ديگر نيز در اين مجموعه آمده است که البته هرکدام حال‌وهواي ديگر دارد. از اينها نمايشنامه «شب بيست‌و‌يکم» از بهترين درام‌هاي مدرن ايراني است. نمايشنامه‌اي تکان‌دهنده که نمايشنامه‌نويس آن در چاپ جديد در پيشاني‌اش نوشته است: «بعد از بيست‌سال وقتي اين نمايشنامه را خواندم از نويسنده‌اش ترسيدم.» «کافه مک ادم» از ديگر نمايشنامه‌هايي است که اين روزها در نشر ققنوس منتشر شده. اين نمايشنامه از آثار اخير استادمحمد بود که سال 1389 در تئاترشهر به صحنه رفت. تم اصلي اين نمايشنامه مساله مهاجرت است. کافه مک ادم را سال‌ها پيش بچه‌هاي کنفدراسيون دانشجويي در شهر مونترال کانادا تاسيس کرده بودند. در دهه 80 ميلادي تپش نبض فعاليت‌هاي سياسي- مدني مردم مونترال به اوج رسيده بود و همزمان با اين به‌اوج‌رسيدن، نخستين موج از مهاجرت ايراني‌ها به سمت کانادا آغاز شد. «اهل ثروت در ونکوور يله شدند. اهل کسب‌و‌کار به سمت تورنتو رفتند و شهر مونترال به‌عنوان «سه ديگر راه» سرپناهي براي راندگان سياسي و بازماندگان سازمان‌هاي سياسي شناخته شد. «مک اَدَم» نام يک گياه گلداني است. در ايران ما آن را به نام پيچ مي‌شناسيم. بوته‌اي کم‌توقع و سخت‌جان. در هر آب و هوايي زنده مي‌ماند و رشد مي‌کند. اين گياه را نخستين‌بار مهاجري به نام مک ادم از اروپا به کانادا آورده است و در کانادا نشانه‌اي است از مهاجر و مهاجرت. در جملات پاياني «مک ادم» آمده است: ‌«ماها همه‌مون تو شناسنامه بغل تاريخ تولدمون يکي يک مهر جنون داريم... با اين تفاوت که شماها جنونتونو خودتون انتخاب کردين ولي من... من تو مسير فرار مادرم به دنيا اومدم، ‌تو تبعيد...».
پانیذ زرتابی: براي چندمين‌بار نمايشنامه‌هاي «آسيدکاظم و دو نمايشنامه ديگر؛ شب بيست‌و‌يکم و سپنج رنج و شکنج» و «کافه مک اَدم» چاپ شده است. آن هم در سالمرگ درام‌نويس تئاتر ما، محمود استادمحمد که نسخه‌هاي تازه اين نمايشنامه‌ها را خوانده و مقدمه‌اي هم بر چاپ تازه‌شان نوشته بود. «قرار است آسيدکاظم براي چندمين‌بار چاپ شود. نسخه همان نسخه چاپ‌ اول است، بدون بازبيني و بازنگري و...». و مقدمه خواندني استادمحمد درباره ترنا و چاپ تازه اين کتاب: «تُرنا به‌عنوان يک سنت، با مردم حرف مي‌زد، آنها را وادار به حرف‌زدن مي‌کرد. گردهم‌آمدن، گفت‌وگوکردن را شناختن و محترم شمردن يکديگر را به مردم محله مي‌آموخت. ترنا صاحب اخلاق است و اخلاق‌ساز است. اهل فضيلت را ارج مي‌نهد، بالا مي‌نشاند... و بيش از هر شاخصه ديگري، ترنا خصوصيت نمايشي دارد. يک مراسم حدودا 10‌ساعته که در دقايقي واقعا تبديل به نمايش مي‌شود... در هر صورت فکر مي‌کنم خيلي چيزها را در مورد ترنا گفتم، شايد هم بيش از آنچه گفتم، جا گذاشته باشم. بعد از آسيدکاظم، در طول اين سي‌و‌چندسال، بارهاي بار پيرامون ترنا مورد پرسش واقع شد‌ه‌ام، هميشه فکر مي‌کنم -يا با خودم فکر مي‌کردم- که يک روز در فرصتي، آنچه را از ترنا مي‌دانم، خواهم نوشت. ولي از امروز به کدام آينده موکول کنم؟ تمام شد، ديگر فرصتي نيست.» استادمحمد که اتفاق هرروزه‌ را چنان روايت مي‌کرد که خود قصه‌اي مي‌شد خواندني، در اين مقدمه از ترنا مي‌گويد و از قبل‌ترش از آيين ملي ميرنوروزي، آييني که «آيينه بود؛ راست‌نما، بي‌پرده و پروا که در برابر داد و دهش دادگران و توانگران، در قابي از باران بهاران به ثنا و ستايش گُل مي‌انداخت ولي در کوي بيدادگران ددخو و قاضيان بي‌تمييز کينه‌جو، به هزل و هجا، کج‌تاب و تلخ‌نواز و تيره‌پرداز مي‌شد. ريشه مراسم ترنا به آيين ميرنوروزي مي‌رسد. مشخصات آيين ميرنوروزي را در کتاب‌ها خوانده‌ايد. ولي... در لغت‌نامه دهخدا و فرهنگ لغت و اعلام معين هيچ نام‌و‌نشاني از کلمه ترنا وجود ندارد. شايد اصليت اين کلمه به زباني از زبان‌هاي سيحون برسد و شايد هم باد نسيان کلمه ترنا را همراه با يکي از زبان‌هاي فراموش‌شده ايراني، با خود برده است.»
نمايشنامه «آسيدکاظم» اولين اثر نمايشي استادمحمد است که آن را در سال 1350 نوشت. اين نمايش همان‌طور که از مقدمه او نيز پيداست در قهوه‌خانه مي‌گذرد؛ مکاني که در مراسم ترنا در آن برگزار مي‌شد. «آسيدکاظم» که در زمان انتشارش، متفاوت با ديگر آثار نمايشي زمانه‌اش بود و خبر از درام‌نويسي متفاوت را مي‌داد، اينطور آغاز مي‌شود: صحنه. [در يکي از محلات قديمي شهر، قهوه‌خانه‌اي است با مشخصات و تزيينات زمان حال که اصالت و رنگ و بوي خراباتي آن حفظ شده است. صحنه تاريک است و به جز صداي دعاي بعد از افطار صدايي نيست. با اتمام دعا، صحنه روشن مي‌شود.
شبي در ماه رمضان است و دو نفر در دو گوشه صحنه، زير پالتوهايي که از سرما به سر کشيده‌اند چرت مي‌زنند، سيدجواد بر تخت کنار در نشسته و خيره به خيابان مي‌نگرد، شاه‌رجب مشغول خواندن نماز است. سيدجواد خود را به سمت شاه‌رجب کشيده و بي‌تابانه کنار او مي‌نشيند]. شاه‌رجب: [به محض اتمام نمازش] آدم بدبخت از روزي که تو خشت مي‌افته تا روزي که رو خشت بي‌افته، بدبخته. ‌بدبختي‌ام که شاخ و دم نداره. بابام، خدا رحمتش کنه، مي‌گفت، آدم بدبخت امروز بميره بهتر از فرداست...» علاوه بر اين در چاپ تازه «آسيدکاظم»، نقدي از ناصر ايراني آمده است با عنوان «عيب‌ها و هنرهاي آسيدکاظم». استادمحمد خود در آخر مقدمه‌اش نوشته است: «و نقد ناصر ايراني: آن سال‌ها نمايشنامه‌نويس خوب ايران، ناصر ايراني، در مجله نگين بر اجراي آسيدکاظم يک نقد پرزحمت و پردقت نوشت. چاپ مطلب ناصر، مصادف شد با همان روزي که بايد متن را به ناشر مي‌سپردم.» و استادمحمد از آن نقد تنها بخش عيب‌هاي آسيدکاظم را به ناشر مي‌سپارد اما «حالا در اين چاپ... همه عيب و هنرهاي ناصر ايراني را چاپ مي‌کنم.» جداي از «آسيدکاظم»، دو نمايشنامه ديگر نيز در اين مجموعه آمده است که البته هرکدام حال‌وهواي ديگر دارد. از اينها نمايشنامه «شب بيست‌و‌يکم» از بهترين درام‌هاي مدرن ايراني است. نمايشنامه‌اي تکان‌دهنده که نمايشنامه‌نويس آن در چاپ جديد در پيشاني‌اش نوشته است: «بعد از بيست‌سال وقتي اين نمايشنامه را خواندم از نويسنده‌اش ترسيدم.» «کافه مک ادم» از ديگر نمايشنامه‌هايي است که اين روزها در نشر ققنوس منتشر شده. اين نمايشنامه از آثار اخير استادمحمد بود که سال 1389 در تئاترشهر به صحنه رفت. تم اصلي اين نمايشنامه مساله مهاجرت است. کافه مک ادم را سال‌ها پيش بچه‌هاي کنفدراسيون دانشجويي در شهر مونترال کانادا تاسيس کرده بودند. در دهه 80 ميلادي تپش نبض فعاليت‌هاي سياسي- مدني مردم مونترال به اوج رسيده بود و همزمان با اين به‌اوج‌رسيدن، نخستين موج از مهاجرت ايراني‌ها به سمت کانادا آغاز شد. «اهل ثروت در ونکوور يله شدند. اهل کسب‌و‌کار به سمت تورنتو رفتند و شهر مونترال به‌عنوان «سه ديگر راه» سرپناهي براي راندگان سياسي و بازماندگان سازمان‌هاي سياسي شناخته شد. «مک اَدَم» نام يک گياه گلداني است. در ايران ما آن را به نام پيچ مي‌شناسيم. بوته‌اي کم‌توقع و سخت‌جان. در هر آب و هوايي زنده مي‌ماند و رشد مي‌کند. اين گياه را نخستين‌بار مهاجري به نام مک ادم از اروپا به کانادا آورده است و در کانادا نشانه‌اي است از مهاجر و مهاجرت. در جملات پاياني «مک ادم» آمده است: ‌«ماها همه‌مون تو شناسنامه بغل تاريخ تولدمون يکي يک مهر جنون داريم... با اين تفاوت که شماها جنونتونو خودتون انتخاب کردين ولي من... من تو مسير فرار مادرم به دنيا اومدم، ‌تو تبعيد...».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.