|

از نقد سازنده برآشفته نشویم!

عبدالرحمن نجل‌رحیم

آقای امیر ‌رحیمی در مطلبی (اجازه دهید «دستاورد»ها را به پرسش بگیریم) در روزنامه «شرق» به تاریخ دهم تیرماه ۹۳، نقد منتشره مرا در تاریخ هجدهم خرداد ۹۳ روزنامه «شرق»، که در مورد ترجمه ایشان از کتاب «در جست‌وجوی اسپینوزا» نوشته «آنتونیو داماسیو» بود، سخنی بر اساس «پیش‌فرض‌ها» و «برداشت‌هایی یکسره نادرست» دانسته‌اند. برای من به‌عنوان متخصصی با 40 سال فعالیت در زمینه عصب‌شناسی و عصب‌پژوهی و در نتیجه اشتراک کاری و فکری با «داماسیو» مهم است بدانم که چرا نقدم درباره ترجمه کتابی از او، به پیش‌فرض‌ها و برداشت‌های یکسره نادرست تبدیل شده است.
ایشان از آخر مقاله من شروع کرده‌اند. در انتهای مقاله به روشنی به این مهم اشاره کرده‌ام که وقتی واژه‌ای چون «هیجان» توسط اهل فن برای معادل انگلیسی آن (emotion)، برگزیده شده و هم‌اکنون نیز مناسب‌ترین واژه‌ای است که به بهترین وجهی نظر نویسنده را می‌رساند، ما نباید متوسل به معادل دیگری شویم که به مفاهیم بنیادی و دقیق اثر لطمه بزند و برای خواننده فارسی‌زبان، ابهام در فهم مطالب ایجاد کند و در نهایت هشدار دادم که تکرار این سنت بی‌اعتنایی به دستاورد‌های فعالان در عرصه علم در گذشته، می‌تواند منجر به بحران تفاهم بینانسلی و گسستی نالازم در زنجیره فرهنگی شود.
ولی آقای امیررحیمی نقد بی‌غرضانه مرا درباره اشکالاتی که این نوع بی‌مبالاتی‌ها در فهم متن موردترجمه ایجاد می‌کند با ذکر مطالبی غیرمربوط، به چالشی غیرلازم بدل کرده‌اند تا نشان دهند با انتخاب واژه «عاطفه»، به جای «هیجان»، در حرکتی انقلابی خواسته‌اند «گسست فکری»ای را که «داماسیو» در علم عصب‌پژوهی ایجاد کرده است، با تحول زبانی متناسب منطبق کنند و بعد هم از «گسست فکری» «اینشتین»، «نیوتن» و «گودل»، شاهدمثال آوردند تا طوری وانمود کنند که منتقد عقب‌مانده، در زنجیر گذشته و گرفتار پیش‌فرض‌های کهنه‌مانده‌ای چون من، معنای تحولات و جهش‌های علمی در طول تاریخ به‌ویژه در زمینه عصب‌پژوهی را متوجه نمی‌شود و به همین علت از فهم برداشت و ترجمه صحیح مترجم غافل مانده است. ولی آیا واقعا چنین است؟ زنجیری که ما با کمک آقای امیررحیمی‌ها باید از آن رها شویم، آیا «زنجیره فرهنگی» بین نسل‌ها است یا «زنجیر جهل» است؟ آیا این «زنجیر جهل» نیست که در روایت صادق چوبک، «انتر» و «لوطیش» را در بند خود نگه داشته است؟
برای اینکه آقای امیر رحیمی نشان دهند که منتقد، مفاهیم مورد نظر «داماسیو» درباره «هیجان» و «احساس» را درست درک نکرده است، دو جمله‌ای از متن کتاب می‌آورند که اگر درست باشد باید ناقض هدف اصلی «داماسیو» نویسنده دو کتاب «خطای دکارت» و «در جست‌وجوی اسپینوزا» باشد. طبق برداشت آقای امیر رحیمی، «عاطفه»، در «صحنه بدن و مغز» به نمایش درمی‌آید و «احساس» در صحنه «ذهن» و اگر منتقد می‌گوید به نظر داماسیو «بدن» صحنه نمایش «هیجان» است و «مغز» صحنه نمایش «احساس»، اشتباه می‌کند و می‌خواهد از روی پیش‌فرض و برداشت نادرست خود، «ذهن» را به «مغز» تقلیل دهد و این برداشت ناصحیح خود را به داماسیو منتسب می‌کند. اما گویا مترجم ناخواسته و نادانسته، به همان دامی افتاده است که «داماسیو» برای گریز از آن دو، کتاب مورد ترجمه را نوشته است. «داماسیو»، «بدن و مغز» و «ذهن» را از هم جدا نمی‌داند که بخواهد به قول ایشان «عاطفه»، به عبارت صحیح «هیجان» را از «احساس» جدا بداند و جایگاه «هیجان» را «تن و مغز» و جایگاه «احساس» را «ذهن» بداند. به همین دلیل است که «داماسیو» می‌خواهد «احساس» را بنیاد پدیده‌های «ذهنی» چون «خویشتن» و «آگاهی» معرفی کند که در نهایت از کارکردهای «مغز»ی هستند. متاسفانه ستون محدود روزنامه «شرق» این اجازه را نمی‌دهد که از متن کتاب به زبان انگلیسی شاهد مثال بیاورم ولی خوانندگان علاقه‌مند به موضوع را به مطالب صفحات ۱۸، ۷۲ و ۹۶ کتاب مراجعه می‌دهیم که دقیقا منعکس‌کننده نظریات «داماسیو» در این مورد است. از نظر «داماسیو»، «هیجان» تظاهرات بیرونی در بخش‌های قابل‌رویت «بدن» دارد و پدیده‌ای اولیه‌تر در تکامل موجودات است و «احساس»، زمانی پیدا می‌شود که «مغز» تکامل پیدا می‌کند و شکل‌گیری «احساس» میسر می‌شود و بدیهی است که نقشه «مغز»ی از واکنش‌های هیجانی «تن»، ناپیدا از نظر چشم غیرمسلح باشد و برای یافتن وجه ناپیدای آن باید متوسل به ابزار تصویربرداری از درون «مغز» شد و به‌طور غیرمستقیم از آن اطلاع پیدا کرد وگرنه «ذهن» تافته جدابافته‌ای از «مغز» نیست. بدیهی است که «احساس» پدیده سوبژکتیوی است که حتی با تصویربرداری مغز به‌طور مستقیم نیز نمی‌توان آن را دید و تنها می‌توان جای پای آن را با وسایل مدرن تصویربرداری، به‌صورت نقشه‌های مغزی پیگیری کرد. در این راستا بیان پنهان‌ماندن «احساس» در «مغز» از طرف منتقد، نباید مورد اعتراض آقای امیر رحیمی قرار گیرد.
مترجم می‌نویسد آنچه باعث تردیدش و در نهایت اجتناب از گزینش واژه «هیجان» و انتخاب واژه «عاطفه» شده، نزدیکی و جابه‌جایی استفاده از دو واژه «احساس» و «عاطفه» به‌جای یکدیگر در فرهنگ عامیانه ایران و حتی در فرهنگ‌های انگلیسی‌زبان بوده است. البته مناسب‌تر بود که آقای امیررحیمی این وسواس را درباره کاربرد واژه‌ها، منطبق با نیازهای متن مورد ترجمه به‌کار می‌بردند و برای رفع تردید خود دست به دامن ادبیات رایج خارج از حیطه علم در زبان انگلیسی و فارسی نمی‌شدند. اما مثال آقای امیر رحیمی از همین ادبیات عامیانه، که «سگ حیوان باعاطفه و گربه بی‌عاطفه» است، نیز کمکی به توجیه ایشان نمی‌کند و نشان می‌دهد از نظر مردم عادی نیز هیجان با عاطفه متفاوت است. چون گربه و سگ در نشان‌دادن هیجان متفاوت نیستند، ولی در بروز احساسات و به عبارتی عواطف، تفاوت پیدا می‌کنند، چنین اصطلاحی در میان مردم رایج است.
داماسیو در صفحه ۲۹ کتاب به وضوح می‌نویسد چگونه از نظر تکاملی، بروز «هیجان» از «احساس» پیشی می‌گیرد. اما طبق نظر مترجم، «عاطفه» نمی‌تواند از احساس پیشی گرفته باشد، چون باید با هم قرین باشند و حتی جای یکدیگر بنشینند. در همین راستا، داماسیو در صفحه ۴۰ کتاب می‌نویسد که واکنش‌های هیجانی در جانداران تک‌سلولی هم وجود دارد که فقط «تن» دارند و هنوز از «مغز» و «ذهن» خبری نیست. حال باید بگوییم آمیب هم چون سگ، دارای عاطفه است نباید آن را آزار داد؟ جالب است که برای آقای امیررحیمی گویی واژه‌ای به نام «هیجان» در فارسی وجود ندارد و به همین علت هیچ معادلی انگلیسی برای این واژه در ترجمه کتاب خود پیدا نکرده‌اند. دیگر اینکه جامعه ویکتوریایی انگلیس به علت استفاده «داروین» از به‌کار‌بردن واژه «عاطفه» در کتاب خود در مورد حیوان و انسان بر آشفته نشد، بلکه کتاب داروین تصاویری از بروز «هیجان» در چهره و بدن انسان و حیوانات و شباهت بین آنها نشان می‌داد که مایه خشم جامعه ویکتوریایی آن زمان شد، چون با توجه به اینکه آقای امیررحیمی «مغز» را صحنه نمایش «عاطفه» می‌دانند، در دوران داروین، اتفاقات درون مغزی قابل بررسی عینی و علمی نبوده‌اند.
آقای امیررحیمی، شاهد مثال دیگری از ادبیات، یعنی از داستان «سگ ولگرد» نوشته «صادق هدایت» می‌آورند، تا به ما گوشزد کنند که سگ‌ها هم عاطفه دارند و انسان‌ها می‌توانند با آن عواطف شریک شوند. هم‌احساسی یا همدلی (empathy) پدیده‌ای که داماسیو هم در صفحه ۱۱۵ کتاب در باره‌اش می‌نویسد، ربطی به هم‌ردیف دانستن هیجان و عاطفه ندارد و نمی‌توان بر این اعتبار «هیجان» و تظاهرات بدنی آن را هم‌سنگ رابطه عاطفی یعنی هم‌احساسی بین سگ و انسان بدانیم. گواه دیگر من ترجمه به چاپ رسیده دیگر از کتاب «در جستجوی اسپینوزا» توسط آقای دکتر تقی کیمیایی اسدی است که به علت تسلط تخصصی‌شان به مطالب کتاب، واژه «هیجان»، «احساس» و «عاطفه» را سر جای خود استفاده کرده‌اند و به این ترتیب در فهماندن اصل مطلب به خواننده موثر عمل کرده‌اند. فراموش نکنیم نگهداری چند واژه کلیدی بر سر جای خود که به فهم متن کمک می‌کند، هیچ ربطی به «اقتدار گذشته» ندارد. هر تغییر و دگرگونی و جابه‌جایی واژه‌ها در صورتی مجاز است که به توصیف دقیق‌تر علمی موضوع مورد بحث کمک کند و در غیراین‌صورت مایه ازدست‌رفتن فرصت برای اشاعه دانش و آگاهی خواهد بود.
آقای امیر ‌رحیمی در مطلبی (اجازه دهید «دستاورد»ها را به پرسش بگیریم) در روزنامه «شرق» به تاریخ دهم تیرماه ۹۳، نقد منتشره مرا در تاریخ هجدهم خرداد ۹۳ روزنامه «شرق»، که در مورد ترجمه ایشان از کتاب «در جست‌وجوی اسپینوزا» نوشته «آنتونیو داماسیو» بود، سخنی بر اساس «پیش‌فرض‌ها» و «برداشت‌هایی یکسره نادرست» دانسته‌اند. برای من به‌عنوان متخصصی با 40 سال فعالیت در زمینه عصب‌شناسی و عصب‌پژوهی و در نتیجه اشتراک کاری و فکری با «داماسیو» مهم است بدانم که چرا نقدم درباره ترجمه کتابی از او، به پیش‌فرض‌ها و برداشت‌های یکسره نادرست تبدیل شده است.
ایشان از آخر مقاله من شروع کرده‌اند. در انتهای مقاله به روشنی به این مهم اشاره کرده‌ام که وقتی واژه‌ای چون «هیجان» توسط اهل فن برای معادل انگلیسی آن (emotion)، برگزیده شده و هم‌اکنون نیز مناسب‌ترین واژه‌ای است که به بهترین وجهی نظر نویسنده را می‌رساند، ما نباید متوسل به معادل دیگری شویم که به مفاهیم بنیادی و دقیق اثر لطمه بزند و برای خواننده فارسی‌زبان، ابهام در فهم مطالب ایجاد کند و در نهایت هشدار دادم که تکرار این سنت بی‌اعتنایی به دستاورد‌های فعالان در عرصه علم در گذشته، می‌تواند منجر به بحران تفاهم بینانسلی و گسستی نالازم در زنجیره فرهنگی شود.
ولی آقای امیررحیمی نقد بی‌غرضانه مرا درباره اشکالاتی که این نوع بی‌مبالاتی‌ها در فهم متن موردترجمه ایجاد می‌کند با ذکر مطالبی غیرمربوط، به چالشی غیرلازم بدل کرده‌اند تا نشان دهند با انتخاب واژه «عاطفه»، به جای «هیجان»، در حرکتی انقلابی خواسته‌اند «گسست فکری»ای را که «داماسیو» در علم عصب‌پژوهی ایجاد کرده است، با تحول زبانی متناسب منطبق کنند و بعد هم از «گسست فکری» «اینشتین»، «نیوتن» و «گودل»، شاهدمثال آوردند تا طوری وانمود کنند که منتقد عقب‌مانده، در زنجیر گذشته و گرفتار پیش‌فرض‌های کهنه‌مانده‌ای چون من، معنای تحولات و جهش‌های علمی در طول تاریخ به‌ویژه در زمینه عصب‌پژوهی را متوجه نمی‌شود و به همین علت از فهم برداشت و ترجمه صحیح مترجم غافل مانده است. ولی آیا واقعا چنین است؟ زنجیری که ما با کمک آقای امیررحیمی‌ها باید از آن رها شویم، آیا «زنجیره فرهنگی» بین نسل‌ها است یا «زنجیر جهل» است؟ آیا این «زنجیر جهل» نیست که در روایت صادق چوبک، «انتر» و «لوطیش» را در بند خود نگه داشته است؟
برای اینکه آقای امیر رحیمی نشان دهند که منتقد، مفاهیم مورد نظر «داماسیو» درباره «هیجان» و «احساس» را درست درک نکرده است، دو جمله‌ای از متن کتاب می‌آورند که اگر درست باشد باید ناقض هدف اصلی «داماسیو» نویسنده دو کتاب «خطای دکارت» و «در جست‌وجوی اسپینوزا» باشد. طبق برداشت آقای امیر رحیمی، «عاطفه»، در «صحنه بدن و مغز» به نمایش درمی‌آید و «احساس» در صحنه «ذهن» و اگر منتقد می‌گوید به نظر داماسیو «بدن» صحنه نمایش «هیجان» است و «مغز» صحنه نمایش «احساس»، اشتباه می‌کند و می‌خواهد از روی پیش‌فرض و برداشت نادرست خود، «ذهن» را به «مغز» تقلیل دهد و این برداشت ناصحیح خود را به داماسیو منتسب می‌کند. اما گویا مترجم ناخواسته و نادانسته، به همان دامی افتاده است که «داماسیو» برای گریز از آن دو، کتاب مورد ترجمه را نوشته است. «داماسیو»، «بدن و مغز» و «ذهن» را از هم جدا نمی‌داند که بخواهد به قول ایشان «عاطفه»، به عبارت صحیح «هیجان» را از «احساس» جدا بداند و جایگاه «هیجان» را «تن و مغز» و جایگاه «احساس» را «ذهن» بداند. به همین دلیل است که «داماسیو» می‌خواهد «احساس» را بنیاد پدیده‌های «ذهنی» چون «خویشتن» و «آگاهی» معرفی کند که در نهایت از کارکردهای «مغز»ی هستند. متاسفانه ستون محدود روزنامه «شرق» این اجازه را نمی‌دهد که از متن کتاب به زبان انگلیسی شاهد مثال بیاورم ولی خوانندگان علاقه‌مند به موضوع را به مطالب صفحات ۱۸، ۷۲ و ۹۶ کتاب مراجعه می‌دهیم که دقیقا منعکس‌کننده نظریات «داماسیو» در این مورد است. از نظر «داماسیو»، «هیجان» تظاهرات بیرونی در بخش‌های قابل‌رویت «بدن» دارد و پدیده‌ای اولیه‌تر در تکامل موجودات است و «احساس»، زمانی پیدا می‌شود که «مغز» تکامل پیدا می‌کند و شکل‌گیری «احساس» میسر می‌شود و بدیهی است که نقشه «مغز»ی از واکنش‌های هیجانی «تن»، ناپیدا از نظر چشم غیرمسلح باشد و برای یافتن وجه ناپیدای آن باید متوسل به ابزار تصویربرداری از درون «مغز» شد و به‌طور غیرمستقیم از آن اطلاع پیدا کرد وگرنه «ذهن» تافته جدابافته‌ای از «مغز» نیست. بدیهی است که «احساس» پدیده سوبژکتیوی است که حتی با تصویربرداری مغز به‌طور مستقیم نیز نمی‌توان آن را دید و تنها می‌توان جای پای آن را با وسایل مدرن تصویربرداری، به‌صورت نقشه‌های مغزی پیگیری کرد. در این راستا بیان پنهان‌ماندن «احساس» در «مغز» از طرف منتقد، نباید مورد اعتراض آقای امیر رحیمی قرار گیرد.
مترجم می‌نویسد آنچه باعث تردیدش و در نهایت اجتناب از گزینش واژه «هیجان» و انتخاب واژه «عاطفه» شده، نزدیکی و جابه‌جایی استفاده از دو واژه «احساس» و «عاطفه» به‌جای یکدیگر در فرهنگ عامیانه ایران و حتی در فرهنگ‌های انگلیسی‌زبان بوده است. البته مناسب‌تر بود که آقای امیررحیمی این وسواس را درباره کاربرد واژه‌ها، منطبق با نیازهای متن مورد ترجمه به‌کار می‌بردند و برای رفع تردید خود دست به دامن ادبیات رایج خارج از حیطه علم در زبان انگلیسی و فارسی نمی‌شدند. اما مثال آقای امیر رحیمی از همین ادبیات عامیانه، که «سگ حیوان باعاطفه و گربه بی‌عاطفه» است، نیز کمکی به توجیه ایشان نمی‌کند و نشان می‌دهد از نظر مردم عادی نیز هیجان با عاطفه متفاوت است. چون گربه و سگ در نشان‌دادن هیجان متفاوت نیستند، ولی در بروز احساسات و به عبارتی عواطف، تفاوت پیدا می‌کنند، چنین اصطلاحی در میان مردم رایج است.
داماسیو در صفحه ۲۹ کتاب به وضوح می‌نویسد چگونه از نظر تکاملی، بروز «هیجان» از «احساس» پیشی می‌گیرد. اما طبق نظر مترجم، «عاطفه» نمی‌تواند از احساس پیشی گرفته باشد، چون باید با هم قرین باشند و حتی جای یکدیگر بنشینند. در همین راستا، داماسیو در صفحه ۴۰ کتاب می‌نویسد که واکنش‌های هیجانی در جانداران تک‌سلولی هم وجود دارد که فقط «تن» دارند و هنوز از «مغز» و «ذهن» خبری نیست. حال باید بگوییم آمیب هم چون سگ، دارای عاطفه است نباید آن را آزار داد؟ جالب است که برای آقای امیررحیمی گویی واژه‌ای به نام «هیجان» در فارسی وجود ندارد و به همین علت هیچ معادلی انگلیسی برای این واژه در ترجمه کتاب خود پیدا نکرده‌اند. دیگر اینکه جامعه ویکتوریایی انگلیس به علت استفاده «داروین» از به‌کار‌بردن واژه «عاطفه» در کتاب خود در مورد حیوان و انسان بر آشفته نشد، بلکه کتاب داروین تصاویری از بروز «هیجان» در چهره و بدن انسان و حیوانات و شباهت بین آنها نشان می‌داد که مایه خشم جامعه ویکتوریایی آن زمان شد، چون با توجه به اینکه آقای امیررحیمی «مغز» را صحنه نمایش «عاطفه» می‌دانند، در دوران داروین، اتفاقات درون مغزی قابل بررسی عینی و علمی نبوده‌اند.
آقای امیررحیمی، شاهد مثال دیگری از ادبیات، یعنی از داستان «سگ ولگرد» نوشته «صادق هدایت» می‌آورند، تا به ما گوشزد کنند که سگ‌ها هم عاطفه دارند و انسان‌ها می‌توانند با آن عواطف شریک شوند. هم‌احساسی یا همدلی (empathy) پدیده‌ای که داماسیو هم در صفحه ۱۱۵ کتاب در باره‌اش می‌نویسد، ربطی به هم‌ردیف دانستن هیجان و عاطفه ندارد و نمی‌توان بر این اعتبار «هیجان» و تظاهرات بدنی آن را هم‌سنگ رابطه عاطفی یعنی هم‌احساسی بین سگ و انسان بدانیم. گواه دیگر من ترجمه به چاپ رسیده دیگر از کتاب «در جستجوی اسپینوزا» توسط آقای دکتر تقی کیمیایی اسدی است که به علت تسلط تخصصی‌شان به مطالب کتاب، واژه «هیجان»، «احساس» و «عاطفه» را سر جای خود استفاده کرده‌اند و به این ترتیب در فهماندن اصل مطلب به خواننده موثر عمل کرده‌اند. فراموش نکنیم نگهداری چند واژه کلیدی بر سر جای خود که به فهم متن کمک می‌کند، هیچ ربطی به «اقتدار گذشته» ندارد. هر تغییر و دگرگونی و جابه‌جایی واژه‌ها در صورتی مجاز است که به توصیف دقیق‌تر علمی موضوع مورد بحث کمک کند و در غیراین‌صورت مایه ازدست‌رفتن فرصت برای اشاعه دانش و آگاهی خواهد بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.