|

نگاهی به کتاب «بودن و داشتن»

معناساختن از بی‌معنایی

گابریل مارسل یکی از مهم‌ترین فیلسوفان اگزیستانسیالیسم مسیحی است که بیشتر بر مساله وجود و پدیدارشناسی متمرکز است و به سیاق سنت اگزیستانسیالیسم دغدغه مفاهیمی همچون اضطراب، تنهایی، ایمان و امید را دارد، هرچند مارسل ترجیح می‌داد که خود را فیلسوفی انضمامی بنامد. او در کنار آثار فلسفی‌اش بیش از 30نمایشنامه نیز خلق کرده و آثاری در زمینه تئاتر و نقد موسیقی هم داشته است. در آثار او مرز میان اندیشه اخلاقی، مابعدالطبیعه و روحانیت دچار ابهام و آشفتگی است. به گمان شارحان سنت اگزیستانسیالیسم، کتاب «راز وجود» یکی از مهم‌ترین آثار مارسل به شمار می‌آید که در آن، فلسفه خود را «مذهب نوسقراطی» یا «مذهب سقراطی مسیحی» معرفی می‌کند. در نظر او موضوع فلسفه، وجود است که البته می‌کوشد این مقوله را با وجود انسان دنبال کند نه وجود از آن‌حیث که وجود است. محور اصلی اندیشه مارسل را می‌توان در این گزاره دنبال کرد: «وجود یک راز است و موضوعات دیگر پیرامون این مساله قرار می‌گیرند» او در آثارش به دنبال بازیابی کل حوزه‌های تجربه بشری است. از این‌رو، در برابر جزمیت‌های متداول، توجه خود را بر گستره کامل شرایط بشری متمرکز کرد و انتظار داشت فیلسوف با فهم تجربه خویش در تمامیت و اعماق آن به آگاهی از موقعیت بشری و رابطه انسان با واقعیت دست یابد. «بودن و داشتن» یکی دیگر از آثار مهم مارسل است که اخیرا به فارسی ترجمه شده. بخش عمده این کتاب شامل یادداشت‌های اوست که تلویحا می‌توان آنها را حدیث نفس دانست؛ یادداشت‌هایی با مضمون ایمان، دین و تعهد اخلاقی.
به نظر اولد آبردین که در سال 1949 پیشگفتاری بر این کتاب نوشت، «بودن و داشتن» را باید اخلاق‌گرایان مطالعه کنند، خواه آنان فیلسوف اخلاق باشند، یا متالهان اخلاقی. به نظر او، مارسل در این کتاب بر باطن آن دسته از مفاهیم اخلاقی تاکید می‌کند که در بسیاری از مباحث این حوزه «ظاهری» بررسی می‌شود. مارسل بر این‌باور است بیگانگی فکری و بیگانگی اجتماعی انسان معاصر ریشه مشترکی دارد. البته مارسل به آثار و نتایج نامطلوب آن معترض است. از این‌رو، از روحیه انتزاع می‌گوید و بر این‌باور است زمانی این مفهوم پدید می‌آید که از واقعیت عینی و ملموس که مفهوم انتزاعی از آن گرفته شده غفلت کنیم. در نظر او روحیه انتزاع، نتیجه مصیبت‌بار دیگری به بار می‌آورد به‌نام تملک و داشتن. هر چند او بسیار ساده‌انگارانه از نسبت میان رابطه انسان با وضعیت بیرونی‌اش عبور می‌کند. در ادامه کار، مارسل تحلیل خود را متوجه بیماری عارض بر تفکر و زندگی جدید می‌کند و دامنه تناقضات فلسفی‌اش را گسترده‌تر می‌سازد. به این اعتبار که پدیده تملک را با روحیه انتزاع مرتبط می‌داند. با این‌حال در کتاب «بودن و داشتن» میان دو نحوه اساسی ارتباط با جهان یعنی ارتباط «از راه بودن» و ارتباط «از راه داشتن» تفاوت قایل می‌شود؛ در نظر مارسل، این دو نحو ارتباط با جهان ضرورت دارد، اما خطری که در کمین انسان معاصر است این است که همراه با سیطره دم‌افزون جهت‌گیری‌ای که در پی تملک جهان است، آن سنخ تفکری که مشارکت در راز هستی را ژرفا می‌بخشد مفقود شود. در نظر مارسل، تملک یعنی یک شی یا موضوع تفکر را در ضبط مهار داشتن؛ یعنی داشتن قدرت در اختیارگیری، ذخیره‌سازی، نگهداری و دورریزی شی یا موضوع تفکر.
مارسل برای اینکه تبیین خود را انضمامی سازد از گستره علم تجربی و تکنولوژی می‌گوید. در نظر او جامعه‌ای که ارزش والایی برای علم تجربی و فناوری قایل است، همواره در معرض این خطر است که بودن را قربانی داشتن کند و راز حضور را به پاس علم آشکاری که فناوری را امکان‌پذیر می‌کند، انکار کند. به زعم مارسل در جامعه معاصر می‌توان ردپای این مساله را به وضوح دید. از این‌رو، در نظر او گریز از آثار و نتایج معطوف‌به تملک امکان‌پذیر است به‌شرطی که انسان ارتباط خود را با فعالیت‌هایی که او را به یاد راز هستی می‌اندازد حفظ کند؛ مارسل این فعالیت‌ها را مشخصا نام می‌برد: «دین، هنر و مابعدالطبیعه». مارسل بر این باور است که بدون این فعالیت‌ها خطر غلتیدن در جهت‌گیری معطوف‌به‌داشتن، گسترش می‌یابد و آدمی تنها با این پیش‌فرض به جهان پیرامون خود نزدیک می‌شود که آن را بازیچه امیال خود کند و در این‌صورت مقولات کارکرد و بازده‌مدار به همه‌چیز انسان بدل می‌شود و حیرت و ستایش در زندگی او فرومی‌کاهد و وفا و امید و عشق، جای خود را به اراده معطوف‌به‌قدرت می‌دهد؛ امری که در نظر مارسل بلای زیست فردی انسان است. پس بی‌قراری انسان جدید از میزان تسلیم جامعه فناور کنونی به وسوسه انکار واقعیت هرآنچه که قابل تملک یا ضبط و مهار نیست، ناشی می‌شود. البته مارسل همواره امکان تغییر جهان را در فلسفه‌اش کور می‌کرد و بیشتر می‌کوشید تا از جایگاه فردی انسان تمام معضلات او را حل کند و به دور از تفکر دیالکتیکی، جهان را وادار کند تا به سنت فردی او گوش سپارد. مارسل در میان اگزیستانسیالیست‌ها ید طولایی در «معناساختن از بی‌معنایی» دارد. چرا باید فراموش کرد امیدی که امروز میراث ما شده همواره برای رهایی از شکست، مرثیه خود را سر داده است. چگونه می‌توان واقعیت مادی جهان را چنین بی‌پروا پس زد و بی‌معنایی را موضوع معنا ساخت تا خود بی‌معنایی به فانتزی آن موضوع بدل شود؟
کتاب «بودن و داشتن» در دو بخش جمع‌آوری شده که نویسنده در بخش اول در خلال خاطرات خود با عنوان «خاطرات روزانه مابعدالطبیعی» به تبیین بودن و داشتن می‌پردازد و نکاتی عمده از پدیدارشناسی داشتن را مطرح می‌کند. در بخش دوم با ملاحظاتی درباره بی‌دینی در دنیای امروز و تصور انسان بی‌اعتقاد از ایمان، درباره رابطه ایمان و واقعیت می‌نویسد.
گابریل مارسل یکی از مهم‌ترین فیلسوفان اگزیستانسیالیسم مسیحی است که بیشتر بر مساله وجود و پدیدارشناسی متمرکز است و به سیاق سنت اگزیستانسیالیسم دغدغه مفاهیمی همچون اضطراب، تنهایی، ایمان و امید را دارد، هرچند مارسل ترجیح می‌داد که خود را فیلسوفی انضمامی بنامد. او در کنار آثار فلسفی‌اش بیش از 30نمایشنامه نیز خلق کرده و آثاری در زمینه تئاتر و نقد موسیقی هم داشته است. در آثار او مرز میان اندیشه اخلاقی، مابعدالطبیعه و روحانیت دچار ابهام و آشفتگی است. به گمان شارحان سنت اگزیستانسیالیسم، کتاب «راز وجود» یکی از مهم‌ترین آثار مارسل به شمار می‌آید که در آن، فلسفه خود را «مذهب نوسقراطی» یا «مذهب سقراطی مسیحی» معرفی می‌کند. در نظر او موضوع فلسفه، وجود است که البته می‌کوشد این مقوله را با وجود انسان دنبال کند نه وجود از آن‌حیث که وجود است. محور اصلی اندیشه مارسل را می‌توان در این گزاره دنبال کرد: «وجود یک راز است و موضوعات دیگر پیرامون این مساله قرار می‌گیرند» او در آثارش به دنبال بازیابی کل حوزه‌های تجربه بشری است. از این‌رو، در برابر جزمیت‌های متداول، توجه خود را بر گستره کامل شرایط بشری متمرکز کرد و انتظار داشت فیلسوف با فهم تجربه خویش در تمامیت و اعماق آن به آگاهی از موقعیت بشری و رابطه انسان با واقعیت دست یابد. «بودن و داشتن» یکی دیگر از آثار مهم مارسل است که اخیرا به فارسی ترجمه شده. بخش عمده این کتاب شامل یادداشت‌های اوست که تلویحا می‌توان آنها را حدیث نفس دانست؛ یادداشت‌هایی با مضمون ایمان، دین و تعهد اخلاقی.
به نظر اولد آبردین که در سال 1949 پیشگفتاری بر این کتاب نوشت، «بودن و داشتن» را باید اخلاق‌گرایان مطالعه کنند، خواه آنان فیلسوف اخلاق باشند، یا متالهان اخلاقی. به نظر او، مارسل در این کتاب بر باطن آن دسته از مفاهیم اخلاقی تاکید می‌کند که در بسیاری از مباحث این حوزه «ظاهری» بررسی می‌شود. مارسل بر این‌باور است بیگانگی فکری و بیگانگی اجتماعی انسان معاصر ریشه مشترکی دارد. البته مارسل به آثار و نتایج نامطلوب آن معترض است. از این‌رو، از روحیه انتزاع می‌گوید و بر این‌باور است زمانی این مفهوم پدید می‌آید که از واقعیت عینی و ملموس که مفهوم انتزاعی از آن گرفته شده غفلت کنیم. در نظر او روحیه انتزاع، نتیجه مصیبت‌بار دیگری به بار می‌آورد به‌نام تملک و داشتن. هر چند او بسیار ساده‌انگارانه از نسبت میان رابطه انسان با وضعیت بیرونی‌اش عبور می‌کند. در ادامه کار، مارسل تحلیل خود را متوجه بیماری عارض بر تفکر و زندگی جدید می‌کند و دامنه تناقضات فلسفی‌اش را گسترده‌تر می‌سازد. به این اعتبار که پدیده تملک را با روحیه انتزاع مرتبط می‌داند. با این‌حال در کتاب «بودن و داشتن» میان دو نحوه اساسی ارتباط با جهان یعنی ارتباط «از راه بودن» و ارتباط «از راه داشتن» تفاوت قایل می‌شود؛ در نظر مارسل، این دو نحو ارتباط با جهان ضرورت دارد، اما خطری که در کمین انسان معاصر است این است که همراه با سیطره دم‌افزون جهت‌گیری‌ای که در پی تملک جهان است، آن سنخ تفکری که مشارکت در راز هستی را ژرفا می‌بخشد مفقود شود. در نظر مارسل، تملک یعنی یک شی یا موضوع تفکر را در ضبط مهار داشتن؛ یعنی داشتن قدرت در اختیارگیری، ذخیره‌سازی، نگهداری و دورریزی شی یا موضوع تفکر.
مارسل برای اینکه تبیین خود را انضمامی سازد از گستره علم تجربی و تکنولوژی می‌گوید. در نظر او جامعه‌ای که ارزش والایی برای علم تجربی و فناوری قایل است، همواره در معرض این خطر است که بودن را قربانی داشتن کند و راز حضور را به پاس علم آشکاری که فناوری را امکان‌پذیر می‌کند، انکار کند. به زعم مارسل در جامعه معاصر می‌توان ردپای این مساله را به وضوح دید. از این‌رو، در نظر او گریز از آثار و نتایج معطوف‌به تملک امکان‌پذیر است به‌شرطی که انسان ارتباط خود را با فعالیت‌هایی که او را به یاد راز هستی می‌اندازد حفظ کند؛ مارسل این فعالیت‌ها را مشخصا نام می‌برد: «دین، هنر و مابعدالطبیعه». مارسل بر این باور است که بدون این فعالیت‌ها خطر غلتیدن در جهت‌گیری معطوف‌به‌داشتن، گسترش می‌یابد و آدمی تنها با این پیش‌فرض به جهان پیرامون خود نزدیک می‌شود که آن را بازیچه امیال خود کند و در این‌صورت مقولات کارکرد و بازده‌مدار به همه‌چیز انسان بدل می‌شود و حیرت و ستایش در زندگی او فرومی‌کاهد و وفا و امید و عشق، جای خود را به اراده معطوف‌به‌قدرت می‌دهد؛ امری که در نظر مارسل بلای زیست فردی انسان است. پس بی‌قراری انسان جدید از میزان تسلیم جامعه فناور کنونی به وسوسه انکار واقعیت هرآنچه که قابل تملک یا ضبط و مهار نیست، ناشی می‌شود. البته مارسل همواره امکان تغییر جهان را در فلسفه‌اش کور می‌کرد و بیشتر می‌کوشید تا از جایگاه فردی انسان تمام معضلات او را حل کند و به دور از تفکر دیالکتیکی، جهان را وادار کند تا به سنت فردی او گوش سپارد. مارسل در میان اگزیستانسیالیست‌ها ید طولایی در «معناساختن از بی‌معنایی» دارد. چرا باید فراموش کرد امیدی که امروز میراث ما شده همواره برای رهایی از شکست، مرثیه خود را سر داده است. چگونه می‌توان واقعیت مادی جهان را چنین بی‌پروا پس زد و بی‌معنایی را موضوع معنا ساخت تا خود بی‌معنایی به فانتزی آن موضوع بدل شود؟
کتاب «بودن و داشتن» در دو بخش جمع‌آوری شده که نویسنده در بخش اول در خلال خاطرات خود با عنوان «خاطرات روزانه مابعدالطبیعی» به تبیین بودن و داشتن می‌پردازد و نکاتی عمده از پدیدارشناسی داشتن را مطرح می‌کند. در بخش دوم با ملاحظاتی درباره بی‌دینی در دنیای امروز و تصور انسان بی‌اعتقاد از ایمان، درباره رابطه ایمان و واقعیت می‌نویسد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.