|

عودنوازی در جواب آواز

رضا مهدوی . موسیقی‌پژوه و نوازنده سنتور

استاد عبدالوهاب شهیدی از خطه اصفهان و منطقه میمه می‌آیند. اصفهان شهر آواز خیزی است تا جایی که می‌گویند: «مکتب آوازی اصفهان» البته من خیلی قایل به مکاتب آوازی شهرها نیستم ولی آنقدر غنای آوازی در اصفهان نمو پیدا کرده و به بلوغ رسیده که بدون اشکال است اگر بگوییم نوع آوازی که در هفت‌دستگاه و 12مقام ارایه می‌شود به‌خاطر نوع لحن و تحریرها مختص و مربوط به اصفهان است. عبدالوهاب شهیدی در دوره‌ای بزرگ شده که بزرگان موسیقی آواز در اصفهان در قیدحیات بودند و شیوه مکاتب آوازی آن منطقه را به‌درستی فراگرفت. نکته مهم دیگر این است که آقای شهیدی عودنواز برجسته‌ای است یعنی به موازات خوانندگی ساز هم می‌زنند، کمتر اتفاق افتاده که خواننده نوازنده متبحری هم باشد. ایشان موسیقی را به‌درستی می‌شناسد، آن را با موسیقی آوازی منطبق می‌کند و وقتی خودش می‌نوازد و می‌خواند از نوادر است. ایشان از اولین کسانی هستند که عود را کاملا ایرانی نواختند و نوازندگی‌شان لحن عربی ندارد. عبدالوهاب شهیدی به واسطه عِرق درونی به موسیقی و هوش ذاتی، آشنایی با ادبیات و رشد در خانواده‌ای که هم متدین و هم معتقد به فرامین دینی و ملی هستند، وقتی آواز را ارایه می‌دهند، هر آنچه از ایشان می‌شنویم برگرفته از اصالت است و وقتی می‌خواهیم زوایای آوازی و نوازندگی ایشان را آنالیز و بررسی کنیم جز حقیقت باطنی موسیقی ایران، چیز دیگری پیدا نمی‌کنیم و همه اینها منبعث از آموزش‌های درست و درک درستشان از فرهنگ موسیقایی ایران است. برنامه «گلها» تنها بخشی از فعالیت هنری استاد شهیدی است، ایشان در ارکسترهای دیگر هم بوده‌اند؛ مثلا با استاد فرامرز پایور در ارکستر فرهنگ و هنر و اجراهایی که در داخل و خارج از کشور داشتند. استاد به خودشان اجازه نمی‌دهند هر دخل و تصرفی در موسیقی داشته باشند؛ چیزی که امروزه به وفور دیده می‌شود و هرکس به خودش اجازه می‌دهد آزمون و خطا کند. البته بگویم این اشکال نیست اما آزمون و خطا برای کسی است که به‌درستی فرهنگ گذشته‌اش را می‌شناسد. عبدالوهاب شهیدی از گذشته درستی برخوردار است و هرچه به عقبه‌اش می‌نگریم، تماما کیفیت است و این کمیت و کیفیت در کنار هم از ایشان یک شخصیت بی‌بدیل در عود نوازی و خوانندگی ساخته است.
عبدالوهاب شهیدی در کنار ادبیات و شعر‌شناسی در تحریر، در لحن، در اداکردن، در ریتم و در انتخاب ملودی موسیقی را به صورت شایسته و درست ارایه داده است و این بلوغ ذاتی را دارد که به مرور به پختگی برسد و به‌حق باید بگوییم: متاسفیم که بعد از انقلاب مدت‌ها نام و حضوری از ایشان را شاهد نبوده‌ایم. استاد، شایسته یک بزرگداشت ویژه هستند و به عنوان چهره ماندگار موسیقی باید انتخاب شوند. باید درباره ایشان کتاب نوشته شود و آثارشان را به نقد و بررسی بگذارند. متاسفانه تاکنون در دانشکده‌های موسیقی آثاری از این استاد بزرگ مورد بررسی و مداقه قرار نگرفته است. باید نوازندگی، انگشت‌گذاری و پرده‌بندی و نوع خوانندگی ایشان در موسیقی دستگاهی مورد نقد و بررسی قرار گیرد. نمی‌خواهم مقایسه کنم ولی در نوع خودش می‌تواند همچون استاد عبدالوهاب در مصر باشد. هم این بس که عود را زمانی که این ساز مهجور بوده ایرانی می‌نوازند و آواز و نوازندگی و زخمه‌ای که بر این ساز می‌زنند منطبق بر یک فرهنگ غنی فنی، ادبی و موسیقایی خالص است. ما باید این پدیده را (چون در دوران خودشان پدیده هستند) مثل یک دُر گرانبها ارج بنهیم و حداقل امروز تا در قید حیات هستند. استادان موسیقی و دانشگاهی ما اگر چنین شخصیتی را امروز باز‌شناسی کنند و یک برخورد علمی با این شخصیت علمی داشته باشند (نه نگاه‌های شوبرانگیز) قطعا می‌توانیم نوع موسیقی ارایه‌شده توسط این بزرگمرد موسیقی ایران را به کشورهای منطقه مثل تاجیک‌ها، افغان‌ها و حتی حوزه خلیج‌فارس ارایه دهیم که تشنه این موسیقی هستند، البته این اتفاق هنوز در کشور خودمان نیفتاده و این نگاه برون‌مرزی برای صدا و زخمه‌های استاد رویاگونه است ولی حداقل می‌توان نوازندگی‌شان را حتی خارج از خاورمیانه مطرح کنیم و قطعا در فستیوال‌های خارجی می‌تواند این نوع نوازندگی جایگاه ویژه‌ای داشته باشد. به‌نظرم چون ایشان بر ردیف آوازی مسلط هستند و مثل هیچ‌کس نمی‌خوانند و صاحب شیوه هستند، طوری آواز می‌خوانند که هنوز هم کسی نمی‌تواند تقلید کند و عود را هم مبتنی بر خوانش آواز خودشان می‌نوازند و آنطور که می‌خوانند زخمه بر عود می‌زنند و بر همان اساس، جواب آواز خودشان را هم می‌دهند. نکته مهم این است که آوازشان مبتنی بر ردیف دستگاهی ایرانی است و با همان شیوه هم عود‌نوازی می‌کنند. اگر بخواهم مثال بزنم مثلا استاد بنان هیچ‌وقت در خواندن شتاب نداشت، تأنی داشت و به صدامخملی معروف بود و بهترین اشعار را با صدای پایین می‌خواند. امروزه خوانندگان دوست دارند اوج بخوانند و عموما صدای واقعیشان از بین می‌رود و مورد استقبال مردم قرار نمی‌گیرد. عبدالوهاب شهیدی دوخصیصه مهم دارند به‌خاطر آرامش و طمأنینه‌ای که دارند عجله‌خوانی و شتاب ندارند و به واسطه همین آرامش الفاظ، الحان و کلمات را درست ادا می‌کنند و بسیار سنگین، باوقار و فاخر آواز می‌خواند و به همان نسبت چون با عودنوازی جواب آواز خودش را می‌دهد، سیم‌ها را بسیار لطیف و با آرمش نوازش می‌کنند، انگار نوعی موسیقی‌درمانی در وجودشان حاکم است. کلام و نواختنشان درمانگر است. شنونده به خلسه نمی‌رود بلکه به یک آرامش نسبی می‌رسد که دوست دارد موسیقی را دنبال کند و بشنود. جدای از همه اینها در موسیقی ایشان یک جهان‌بینی مستتر است که اندیشه‌ورزانه شعر را مزه‌مزه می‌کنند تا معنی شعر را با نوع خواندنشان به مخاطب القا کنند.
من این افتخار را داشتم که کتاب هفت‌دستگاه عود استاد نریمان را در حوزه هنری چاپ کردم که سال‌هاست ارایه نشده است. استاد نریمان با اینکه نوازنده چگور و تار بودند، اما کمک بزرگی به عود کردند یعنی تمام هم‌وغمشان را روی عود گذاشتند و خواننده خوبی هم بودند که آوازهای محلی و سنتی‌شان از رادیو پخش می‌شد، اما به خواسته استاد احمد عبادی که همسایه‌شان هم بوده بیشتر وقتش را روی عود گذاشتند و در رادیو و همنوازان و تکنوازان به نوازندگی پرداختند و طبیعی بود کسانی که علاقه‌مند می‌شدند برای فراگیری و تعلیم نزد ایشان می‌رفتند و حتی استاد منصور نریمان در هنرستان به آموزش مشغول شد. اما جناب استاد شهیدی هم‌وغمش را روی آواز و شغل دولتی‌اش گذاشته است و به تدریس مبادرت نمی‌ورزد. اگر شاگردانی تربیت کرده بودند حتما امروز ایشان به عنوان پدر عودنوازی ایران مطرح بودند.
استاد عبدالوهاب شهیدی از خطه اصفهان و منطقه میمه می‌آیند. اصفهان شهر آواز خیزی است تا جایی که می‌گویند: «مکتب آوازی اصفهان» البته من خیلی قایل به مکاتب آوازی شهرها نیستم ولی آنقدر غنای آوازی در اصفهان نمو پیدا کرده و به بلوغ رسیده که بدون اشکال است اگر بگوییم نوع آوازی که در هفت‌دستگاه و 12مقام ارایه می‌شود به‌خاطر نوع لحن و تحریرها مختص و مربوط به اصفهان است. عبدالوهاب شهیدی در دوره‌ای بزرگ شده که بزرگان موسیقی آواز در اصفهان در قیدحیات بودند و شیوه مکاتب آوازی آن منطقه را به‌درستی فراگرفت. نکته مهم دیگر این است که آقای شهیدی عودنواز برجسته‌ای است یعنی به موازات خوانندگی ساز هم می‌زنند، کمتر اتفاق افتاده که خواننده نوازنده متبحری هم باشد. ایشان موسیقی را به‌درستی می‌شناسد، آن را با موسیقی آوازی منطبق می‌کند و وقتی خودش می‌نوازد و می‌خواند از نوادر است. ایشان از اولین کسانی هستند که عود را کاملا ایرانی نواختند و نوازندگی‌شان لحن عربی ندارد. عبدالوهاب شهیدی به واسطه عِرق درونی به موسیقی و هوش ذاتی، آشنایی با ادبیات و رشد در خانواده‌ای که هم متدین و هم معتقد به فرامین دینی و ملی هستند، وقتی آواز را ارایه می‌دهند، هر آنچه از ایشان می‌شنویم برگرفته از اصالت است و وقتی می‌خواهیم زوایای آوازی و نوازندگی ایشان را آنالیز و بررسی کنیم جز حقیقت باطنی موسیقی ایران، چیز دیگری پیدا نمی‌کنیم و همه اینها منبعث از آموزش‌های درست و درک درستشان از فرهنگ موسیقایی ایران است. برنامه «گلها» تنها بخشی از فعالیت هنری استاد شهیدی است، ایشان در ارکسترهای دیگر هم بوده‌اند؛ مثلا با استاد فرامرز پایور در ارکستر فرهنگ و هنر و اجراهایی که در داخل و خارج از کشور داشتند. استاد به خودشان اجازه نمی‌دهند هر دخل و تصرفی در موسیقی داشته باشند؛ چیزی که امروزه به وفور دیده می‌شود و هرکس به خودش اجازه می‌دهد آزمون و خطا کند. البته بگویم این اشکال نیست اما آزمون و خطا برای کسی است که به‌درستی فرهنگ گذشته‌اش را می‌شناسد. عبدالوهاب شهیدی از گذشته درستی برخوردار است و هرچه به عقبه‌اش می‌نگریم، تماما کیفیت است و این کمیت و کیفیت در کنار هم از ایشان یک شخصیت بی‌بدیل در عود نوازی و خوانندگی ساخته است.
عبدالوهاب شهیدی در کنار ادبیات و شعر‌شناسی در تحریر، در لحن، در اداکردن، در ریتم و در انتخاب ملودی موسیقی را به صورت شایسته و درست ارایه داده است و این بلوغ ذاتی را دارد که به مرور به پختگی برسد و به‌حق باید بگوییم: متاسفیم که بعد از انقلاب مدت‌ها نام و حضوری از ایشان را شاهد نبوده‌ایم. استاد، شایسته یک بزرگداشت ویژه هستند و به عنوان چهره ماندگار موسیقی باید انتخاب شوند. باید درباره ایشان کتاب نوشته شود و آثارشان را به نقد و بررسی بگذارند. متاسفانه تاکنون در دانشکده‌های موسیقی آثاری از این استاد بزرگ مورد بررسی و مداقه قرار نگرفته است. باید نوازندگی، انگشت‌گذاری و پرده‌بندی و نوع خوانندگی ایشان در موسیقی دستگاهی مورد نقد و بررسی قرار گیرد. نمی‌خواهم مقایسه کنم ولی در نوع خودش می‌تواند همچون استاد عبدالوهاب در مصر باشد. هم این بس که عود را زمانی که این ساز مهجور بوده ایرانی می‌نوازند و آواز و نوازندگی و زخمه‌ای که بر این ساز می‌زنند منطبق بر یک فرهنگ غنی فنی، ادبی و موسیقایی خالص است. ما باید این پدیده را (چون در دوران خودشان پدیده هستند) مثل یک دُر گرانبها ارج بنهیم و حداقل امروز تا در قید حیات هستند. استادان موسیقی و دانشگاهی ما اگر چنین شخصیتی را امروز باز‌شناسی کنند و یک برخورد علمی با این شخصیت علمی داشته باشند (نه نگاه‌های شوبرانگیز) قطعا می‌توانیم نوع موسیقی ارایه‌شده توسط این بزرگمرد موسیقی ایران را به کشورهای منطقه مثل تاجیک‌ها، افغان‌ها و حتی حوزه خلیج‌فارس ارایه دهیم که تشنه این موسیقی هستند، البته این اتفاق هنوز در کشور خودمان نیفتاده و این نگاه برون‌مرزی برای صدا و زخمه‌های استاد رویاگونه است ولی حداقل می‌توان نوازندگی‌شان را حتی خارج از خاورمیانه مطرح کنیم و قطعا در فستیوال‌های خارجی می‌تواند این نوع نوازندگی جایگاه ویژه‌ای داشته باشد. به‌نظرم چون ایشان بر ردیف آوازی مسلط هستند و مثل هیچ‌کس نمی‌خوانند و صاحب شیوه هستند، طوری آواز می‌خوانند که هنوز هم کسی نمی‌تواند تقلید کند و عود را هم مبتنی بر خوانش آواز خودشان می‌نوازند و آنطور که می‌خوانند زخمه بر عود می‌زنند و بر همان اساس، جواب آواز خودشان را هم می‌دهند. نکته مهم این است که آوازشان مبتنی بر ردیف دستگاهی ایرانی است و با همان شیوه هم عود‌نوازی می‌کنند. اگر بخواهم مثال بزنم مثلا استاد بنان هیچ‌وقت در خواندن شتاب نداشت، تأنی داشت و به صدامخملی معروف بود و بهترین اشعار را با صدای پایین می‌خواند. امروزه خوانندگان دوست دارند اوج بخوانند و عموما صدای واقعیشان از بین می‌رود و مورد استقبال مردم قرار نمی‌گیرد. عبدالوهاب شهیدی دوخصیصه مهم دارند به‌خاطر آرامش و طمأنینه‌ای که دارند عجله‌خوانی و شتاب ندارند و به واسطه همین آرامش الفاظ، الحان و کلمات را درست ادا می‌کنند و بسیار سنگین، باوقار و فاخر آواز می‌خواند و به همان نسبت چون با عودنوازی جواب آواز خودش را می‌دهد، سیم‌ها را بسیار لطیف و با آرمش نوازش می‌کنند، انگار نوعی موسیقی‌درمانی در وجودشان حاکم است. کلام و نواختنشان درمانگر است. شنونده به خلسه نمی‌رود بلکه به یک آرامش نسبی می‌رسد که دوست دارد موسیقی را دنبال کند و بشنود. جدای از همه اینها در موسیقی ایشان یک جهان‌بینی مستتر است که اندیشه‌ورزانه شعر را مزه‌مزه می‌کنند تا معنی شعر را با نوع خواندنشان به مخاطب القا کنند.
من این افتخار را داشتم که کتاب هفت‌دستگاه عود استاد نریمان را در حوزه هنری چاپ کردم که سال‌هاست ارایه نشده است. استاد نریمان با اینکه نوازنده چگور و تار بودند، اما کمک بزرگی به عود کردند یعنی تمام هم‌وغمشان را روی عود گذاشتند و خواننده خوبی هم بودند که آوازهای محلی و سنتی‌شان از رادیو پخش می‌شد، اما به خواسته استاد احمد عبادی که همسایه‌شان هم بوده بیشتر وقتش را روی عود گذاشتند و در رادیو و همنوازان و تکنوازان به نوازندگی پرداختند و طبیعی بود کسانی که علاقه‌مند می‌شدند برای فراگیری و تعلیم نزد ایشان می‌رفتند و حتی استاد منصور نریمان در هنرستان به آموزش مشغول شد. اما جناب استاد شهیدی هم‌وغمش را روی آواز و شغل دولتی‌اش گذاشته است و به تدریس مبادرت نمی‌ورزد. اگر شاگردانی تربیت کرده بودند حتما امروز ایشان به عنوان پدر عودنوازی ایران مطرح بودند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.