|

«داعش» و نقاط کور حاکمیت

فرشید جعفری. عضو هیات علمی و استادیار روابط بین‌الملل

ظهور ناگهانی و خشن داعش در عراق بهت و حیرت عجیبی را در میان تحلیلگران ایجاد کرده است. آنها پیشروی‌های نظامی این گروه تروریستی را شوک بزرگی می‌دانند که آدمی را در تفکیک مصیبت و سرخوردگی این واقعه عاجز می‌کند. دانیل بنیامین یکی از نویسندگان می‌گوید: سقوط موصل به‌عنوان دومین شهر بزرگ عراق نقطه‌عطفی به حساب می‌آید و شاید هم نقطه پایانی برای دوران عراق پس از صدام. بنیامین راست می‌گوید. به‌کاربردن مفهوم نقطه‌عطف معنای عمیقی را در ذهن آدمی متبادر می‌کند. بعد از نقاط عطف جهت‌ها تغییر می‌کند. آن طریق و مسیری که انتخاب شده دیگر پاسخگوی نیازها و رفع حاجت‌ها نخواهد بود. به ناچار باید در جست‌وجوی مسیر دیگری بود تا مقصودها حاصل شود. در تاریخ روابط بین‌الملل نقاط‌عطف بسیاری را می‌توان شناسایی کرد. قرارداد 1648 بعد از جنگ‌های 30ساله در اروپا که بنای دولت -ملت‌های مدرن را پی‌ریزی کرد، جنگ اول و دوم جهانی که ساختار دو قطبی نظام بین‌الملل را رقم زد، فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی که کل جهان را به سمت لیبرالیسم سوق داد و نیز واقعه 11 سپتامبر که نقطه عطف دیگری را در نظام بین‌الملل رقم زد.
به‌نظر می‌رسد دیگر جنگ میان دولت‌ها که نتیجه نظم‌ وستفالی بوده معنای خود را از کف داده است و اگر جنگی هست جنگ میان ملت‌هاست. نظریه‌پردازان سیاست بین‌الملل که قصد تعمیق شناخت ما از واقعیت‌های بین‌المللی داشتند تا از خلال آن از جنگ جلوگیری کنند به ناچار باید «پیش‌فرض اصل روابط بین‌الدولی» را از ذهن و ضمیرشان پاک کنند و جور دیگری واقعیت‌ها را ببینند. حقوق جنگ که ناظر بر روابط خصمانه دولت‌هاست باید. طرح و چاره دیگری برای قواعدش بیندیشند تا زخم‌های جبران‌ناپذیر جنگ میان ملت‌ها را فارغ از دولت‌ها التیام بخشد. جنگ میان دولت‌ها بسیار سخت و دشوار موجب فروپاشی و تجزیه دولت‌ها می‌شود، اما جنگ میان ملت‌ها به سهولت ممکن است سبب تجزیه یک دولت شود. از این‌رو فروپاشی دولت عراق و تجزیه آن کشور دور از انتظار نخواهد بود. آب عراق به‌شدت گل‌آلود است و از همین‌رو بارزانی قلاب ماهیگیری خود در گفت‌وگو با جان کری بر آب انداخت تا شاید ماهی استقلال اقلیم کردستان عراق را بگیرد. با اینکه در ظاهر امر جان کری از خوف و رجای افکارعمومی جهانی ساز مخالفت زد اما عراق تجزیه‌شده برای ایالات متحده یکی از شاخص‌های خاورمیانه بزرگ است. بنابراین در قلب و ضمیرش از این گفته بارزانی در پوست خود نمی‌گنجید. بارزانی سخت دلبسته کرکوک است؛ شهر نفت‌خیزی که از سال 2003 محل مناقشه بوده است. خاورمیانه منطقه پیچیده‌ای است؛ منطقه‌ای که دولت‌ها دست‌به‌دست و شانه‌به‌شانه معضل امنیت زندگی‌شان را سرمی‌کنند.
اما همانگونه که گفته شد در حال‌حاضر معضل امنیت عراق و سوریه از جانب دولت‌های دیگر نیست بلکه از درون خود این دولت‌هاست. در بسیاری از دولت‌های خاورمیانه فضاهای خالی وجود دارد که از آن به حفره‌های سیاه یاد می‌کنند. این حفره‌های سیاه در واقع نقاط کور حاکمیت برخی دولت‌های خاورمیانه است و زمین حاصلخیزی برای رشد و نمو و ماواگرایی افراط‌گرای تروریسم به‌حساب می‌آیند و از هر جهتی دولت‌ها را تهدید می‌کنند. در سرزمین عراق این حفره سیاه از فلوجه آغاز می‌شود و تا صدها مایل به سمت منطقه مرکزی سوریه ادامه می‌یابد. دولت‌های مرکزی خاورمیانه در قدرت و قوت خود باید بکوشند تا در برابر افراط‌گرایی ناکام نمانند و این فضاهای خالی را مشمول حاکمیت خود قرار دهند. غفلت نوری‌المالکی از این فضاهای خالی در عراق تجربه ناگواری را در تاریخ دولت‌های مدرن رقم زد؛ تجربه‌ای باورنکردنی که یک گروهک شبه‌نظامی خشن ارتش ملی آموزش‌دیده یک دولت را مجبور به عقب‌نشینی کرد. این گروهک شبه نظامی که به داعش معروف است حدود 17تا 30هزار عضو دارد، در سال2003 در درون القاعده شکل گرفت و تا سال2006 در مجموعه القاعده به‌سر می‌برد و تدریجا با رهبری ابوحمزه مهاجری و پس از آن با رهبری ابوعمر بغدادی و سپس ابوبکر بغدادی 43ساله از القاعده فاصله گرفتند به طوری که در سال2014 ایمن الظواهری رسما آنها را به دلیل ضد شیعی‌بودن و نه ضد غرب بودن از القاعده کنار گذاشت. اکنون داعش سرزمینی به وسعت کشور اردن را با شش میلیون جمعیت به ضرب کشتار، آدم دزدی، باج‌گیری و وحشت‌افکنی تصرف کرده است. برای این گروه خط مرزی میان عراق و سوریه که حاصل قرارداد سایکس- پیکو است، مسخره است؛ همان قراردادی که در سال 1916 میان بریتانیا و فرانسه امضا شد و خطوط مرزی جدید منطقه را روی و یرانه‌های امپراتوری عثمانی ترسیم کرد. بعد از سقوط صدام، ابوبکر بغدادی مدت‌ها مرید ابومصعب زرقاوی شد؛ همان کسی که به عنوان بی‌رحم‌ترین و خونخوارترین تروریست منطقه شناخته شده بود.

ظهور ناگهانی و خشن داعش در عراق بهت و حیرت عجیبی را در میان تحلیلگران ایجاد کرده است. آنها پیشروی‌های نظامی این گروه تروریستی را شوک بزرگی می‌دانند که آدمی را در تفکیک مصیبت و سرخوردگی این واقعه عاجز می‌کند. دانیل بنیامین یکی از نویسندگان می‌گوید: سقوط موصل به‌عنوان دومین شهر بزرگ عراق نقطه‌عطفی به حساب می‌آید و شاید هم نقطه پایانی برای دوران عراق پس از صدام. بنیامین راست می‌گوید. به‌کاربردن مفهوم نقطه‌عطف معنای عمیقی را در ذهن آدمی متبادر می‌کند. بعد از نقاط عطف جهت‌ها تغییر می‌کند. آن طریق و مسیری که انتخاب شده دیگر پاسخگوی نیازها و رفع حاجت‌ها نخواهد بود. به ناچار باید در جست‌وجوی مسیر دیگری بود تا مقصودها حاصل شود. در تاریخ روابط بین‌الملل نقاط‌عطف بسیاری را می‌توان شناسایی کرد. قرارداد 1648 بعد از جنگ‌های 30ساله در اروپا که بنای دولت -ملت‌های مدرن را پی‌ریزی کرد، جنگ اول و دوم جهانی که ساختار دو قطبی نظام بین‌الملل را رقم زد، فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی که کل جهان را به سمت لیبرالیسم سوق داد و نیز واقعه 11 سپتامبر که نقطه عطف دیگری را در نظام بین‌الملل رقم زد.
به‌نظر می‌رسد دیگر جنگ میان دولت‌ها که نتیجه نظم‌ وستفالی بوده معنای خود را از کف داده است و اگر جنگی هست جنگ میان ملت‌هاست. نظریه‌پردازان سیاست بین‌الملل که قصد تعمیق شناخت ما از واقعیت‌های بین‌المللی داشتند تا از خلال آن از جنگ جلوگیری کنند به ناچار باید «پیش‌فرض اصل روابط بین‌الدولی» را از ذهن و ضمیرشان پاک کنند و جور دیگری واقعیت‌ها را ببینند. حقوق جنگ که ناظر بر روابط خصمانه دولت‌هاست باید. طرح و چاره دیگری برای قواعدش بیندیشند تا زخم‌های جبران‌ناپذیر جنگ میان ملت‌ها را فارغ از دولت‌ها التیام بخشد. جنگ میان دولت‌ها بسیار سخت و دشوار موجب فروپاشی و تجزیه دولت‌ها می‌شود، اما جنگ میان ملت‌ها به سهولت ممکن است سبب تجزیه یک دولت شود. از این‌رو فروپاشی دولت عراق و تجزیه آن کشور دور از انتظار نخواهد بود. آب عراق به‌شدت گل‌آلود است و از همین‌رو بارزانی قلاب ماهیگیری خود در گفت‌وگو با جان کری بر آب انداخت تا شاید ماهی استقلال اقلیم کردستان عراق را بگیرد. با اینکه در ظاهر امر جان کری از خوف و رجای افکارعمومی جهانی ساز مخالفت زد اما عراق تجزیه‌شده برای ایالات متحده یکی از شاخص‌های خاورمیانه بزرگ است. بنابراین در قلب و ضمیرش از این گفته بارزانی در پوست خود نمی‌گنجید. بارزانی سخت دلبسته کرکوک است؛ شهر نفت‌خیزی که از سال 2003 محل مناقشه بوده است. خاورمیانه منطقه پیچیده‌ای است؛ منطقه‌ای که دولت‌ها دست‌به‌دست و شانه‌به‌شانه معضل امنیت زندگی‌شان را سرمی‌کنند.
اما همانگونه که گفته شد در حال‌حاضر معضل امنیت عراق و سوریه از جانب دولت‌های دیگر نیست بلکه از درون خود این دولت‌هاست. در بسیاری از دولت‌های خاورمیانه فضاهای خالی وجود دارد که از آن به حفره‌های سیاه یاد می‌کنند. این حفره‌های سیاه در واقع نقاط کور حاکمیت برخی دولت‌های خاورمیانه است و زمین حاصلخیزی برای رشد و نمو و ماواگرایی افراط‌گرای تروریسم به‌حساب می‌آیند و از هر جهتی دولت‌ها را تهدید می‌کنند. در سرزمین عراق این حفره سیاه از فلوجه آغاز می‌شود و تا صدها مایل به سمت منطقه مرکزی سوریه ادامه می‌یابد. دولت‌های مرکزی خاورمیانه در قدرت و قوت خود باید بکوشند تا در برابر افراط‌گرایی ناکام نمانند و این فضاهای خالی را مشمول حاکمیت خود قرار دهند. غفلت نوری‌المالکی از این فضاهای خالی در عراق تجربه ناگواری را در تاریخ دولت‌های مدرن رقم زد؛ تجربه‌ای باورنکردنی که یک گروهک شبه‌نظامی خشن ارتش ملی آموزش‌دیده یک دولت را مجبور به عقب‌نشینی کرد. این گروهک شبه نظامی که به داعش معروف است حدود 17تا 30هزار عضو دارد، در سال2003 در درون القاعده شکل گرفت و تا سال2006 در مجموعه القاعده به‌سر می‌برد و تدریجا با رهبری ابوحمزه مهاجری و پس از آن با رهبری ابوعمر بغدادی و سپس ابوبکر بغدادی 43ساله از القاعده فاصله گرفتند به طوری که در سال2014 ایمن الظواهری رسما آنها را به دلیل ضد شیعی‌بودن و نه ضد غرب بودن از القاعده کنار گذاشت. اکنون داعش سرزمینی به وسعت کشور اردن را با شش میلیون جمعیت به ضرب کشتار، آدم دزدی، باج‌گیری و وحشت‌افکنی تصرف کرده است. برای این گروه خط مرزی میان عراق و سوریه که حاصل قرارداد سایکس- پیکو است، مسخره است؛ همان قراردادی که در سال 1916 میان بریتانیا و فرانسه امضا شد و خطوط مرزی جدید منطقه را روی و یرانه‌های امپراتوری عثمانی ترسیم کرد. بعد از سقوط صدام، ابوبکر بغدادی مدت‌ها مرید ابومصعب زرقاوی شد؛ همان کسی که به عنوان بی‌رحم‌ترین و خونخوارترین تروریست منطقه شناخته شده بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.