مقالهای از جویس کرول اوتس درباره کتابِ «کودکی مسیح» اثرِ جی.ام. کوتزی
زیبایی نجاتبخش
ترجمه:محسن کاسنژاد
رمانِ تازه جی.ام. کوتزی، همچون نخستین نوشتههای بهغایت نمادیناش، از جمله؛ «در انتظارِ بربرها»و «زندگی و زمانه مایکل کی»، یکباره ما را با خود به ژرفنای سرزمینی اسرارآمیز و رویایی میکشاند. اما درحالیکه آن کتابها مربوط به آفریقای جنوبی، زادگاهِ کوتزی و خشمِ او از آپارتاید بودند و خواننده را در شرایطِ ستمی کمابیش طاقتفرسا قرار میدادند، «کودکی مسیح» در وضعیتی برزخی و پس-از-مرگ روی میدهد که در آن غباری از فراموشی غالبِ شخصیتها را گویی در مه-دودی فلجکننده از پای درآورده است. در آغازِ داستان، بههمراهِ مردی بهنام سایمون که کودکی بهنام دیوید را زیر چترِ حمایتِ خود گرفته است، با قایق به شهری بهنام ناویلا میرسیم که در کشوری بینامونشان، اما احتمالا جایی در جنوبِ اروپا واقع شده است: «نه نوهام است، نه پسرم، ولی در قبالاش احساسِ مسوولیت میکنم». در ادامه، روشن میشود که این دو مسافر پناهجویاند: آنها از یک «اردوگاه» آمدهاند، از منطقهای بهنام بلستار، که آنجا زبانِ اسپانیایی آموخته و دفترچه حساب پسانداز گرفتهاند. کودک را از پدر و مادرش جدا کردهاند. سایمون قوموخویشی ندارد و همچون دیگر همراهاناش،
در مسیرِ سفر به ناویلا، حافظهاش را بهکلی از دست داده است. او از سرزمینی ناشناخته سر درآورده است و اینک باید به زندگیاش سروسامانی دهد؛ باید سرپناهی بیابد و برای تامین زندگی خود و پسرک کاری دستوپا کند. اگر در زندگی پیشیناش حرفه یا کسبوکاری داشت، اینک آن را به یاد نمیآوَرَد و از اینکه بهعنوان کارگرِ بارانداز استخدام میشود بسیار خرسند است، زیرا آن شغل را کاملا با خودش سازگار مییابد. دغدغه سایمون یافتنِ مادرِ دیوید است، که البته از او ردونشانی ندارد و حتا نمیداند که به این ناکجاآبادِ عجیب آمده است یا نه.
دیر یا زود درمییابیم که «سایمون» و «دیوید» نامهایی اختیاریاند؛ هیچکس در این سرزمین نامِ واقعی خودش را نمیداند؛ حتا سن و تاریخِ تولد نیز بختانه برگزیده میشوند: «نامهایی که بهکار میبریم را خودمان روی خودمان گذاشتهایم، ... اما میبایست سنی هم برای خودمان انتخاب میکردیم. عددها و نامها، به یک اندازه دلبخواهیاند، به یک اندازه تصادفی و به یک اندازه بیاهمیت.»
«کودکی مسیح» رُمانِ دُژستانی (یا پادآرمانی) نامعمولیست که در آن قهرمانِ داستان در پذیرشِ سرنوشتِ خویش بسیار بیکنش است، اما سایمون در واقع هیچگونه کنجکاویای برای چنین تصمیمها یا اینکه چه کسانی حقِ تصمیمگیری بر سرنوشتاش را دارند، از خود نشان نمیدهد. اما شاید رُمانِ اسرارآمیزِ «کودکی مسیح» در اصل دُژستانی نباشد.
زبانِ رسمی کشورِ جدید اسپانیاییست و زبانهای دیگر نه به کار میآیند و نه آموزش داده میشوند. هنگامیکه دیوید تلاش میکند خودش را پشتِ غُرولُندِ زیرلب و حرفهای خصوصی و بیمعنی پنهان کند، سایمون میکوشد به او توضیح دهد که: «همه بهصورتِ غریبه به این کشور میآیند... ما از جاهای مختلف و با گذشتههای مختلف بهدنبال زندگی تازهای به اینجا آمدهایم. اما حالا همه با هم در یک قایق هستیم. پس باید با هم پیش برویم. یکی از راههای پیشروی دوشادوشِ هم، صحبت کردن به زبانی مشترک است. این یک قانون است. قانونِ خوبی هم هست و باید از آن اطاعت کنیم... اگر از این قانون سرپیچی کنی، اگر نسبت به زبانِ اسپانیایی بیدقت باشی و به حرف زدن به زبانِ خودت ادامه بدهی، بهناچار در دنیای تنهای خودت باقی خواهی ماند.»
کشاکش میان دنیای شخصی، خوابوخیالهای کودکانه (که دیوید از قهرمانِ رُمانِ «دُن کیشوت» الهام پذیرفته) و دنیای غیرشخصی، عمومی و بزرگتری که نیازمندِ همنوایی تمامی شهروندان است، تمِ اصلی «کودکی مسیح» را تشکیل میدهد.
در اینجا نه وحشتِ فزاینده و سردِ «1984» اورول حکمفرماست و نه غبارِ خوابآورِ «دنیای شگفتانگیزِ نو»ی هاکسلی ، بلکه وضعیتی نیمهسوسیالیستی که در آن همنوایی، میانمایگی و گمنامی معیار و برترینِ ارزشها بهشمار میرود. در این داستان هیچ ترسی از مجازات به چشم نمیخورد - ترمِ «پلیس» تنها یکبار بهعنوان بیمداد بهکار برده میشود، آن هم وقتیکه دیوید از رفتن به مدرسه مانندِ بچههای دیگر سر باز میزند؛ اما هرگز پای پلیس به داستان باز نمیشود. این جو مبهمِ رویایی که مینیمالیسموار توصیف میشود، دربردارنده نماهایی کافکایی یا صحنههای ملالتبارِ بکتی است. (فصلِ یکیماندهبهآخرِ رُمانِ سال 2003 کوتزی، «الیزابت کاستلو» نیز به چند قطعه منثورِ داستانی از کافکا «تخصیص» داده شده است. کوتزی رساله دکترای خود را درباره ساموئل بکت نوشته و آشکارا از او تاثیر پذیرفته است.)
دیوانسالاری پنهان اما خوشخیمی زندگی افرادِ جامعه را از فاصلهای قابلِ ملاحظه زیرِ نظر دارد. بیشترِ شهروندان از کیفیتِ تغذیه و سکونت در بلوکهای ساختمانی همشکل راضیاند؛ برخی فوتبال تماشا میکنند و دیگران به امیدِ پیشرفت در زندگی به مدرسههای شبانه میروند. بهنظر میرسد همه به زندگی زیرِ خطی که هنری دیوید ثورو1 آن را «نومیدی مطلق» خوانده، راضیاند. نگران چه هستید؟ دلزدگی؟ محرومیتِ جنسی؟ رنج کشیدن، جان کندن، مرگ؟ یکی از شهروندان بهگونهای نمادین اظهار میکند: «اگر بمیرد، در زندگی بعدی به راهاش ادامه خواهد داد.» سایمون از سازگارشدن با این شرایط ناتوان است. حافظهاش را از دست داده، اما «خاطره ناراحتکننده داشتنِ حافظه» را در خود نگه داشته است. گرچه میکوشد با جامعه مورچگانِ کارگر همساز شود، اما نسبت به اتمسفرِ کلی ناویلا احساس بیگانگی میکند - «خیرخواهی» عمومی، «انبوهی از نیکخواهی». در اینجا هیچ کاری ضرورت ندارد. هیچ چیزی خصوصی نیست. همه چیز همگانی، مطلق و ناشخصی است.
کوتزی در نثری یکسر بیآلایش، ساده و یکدست که در آن نشانی از تجملاتِ استعاری، یا کاربردِ چشمگیرِ قواعدِ دستوری، یا حتا واژهای بیش از چندهجایی نیست، از هیچگونه ملیگرایی یا آیینپردازیای پشتیبانی نمیکند - در این کشورِ فرسوده نه کلیسایی هست، نه کنشتی و نه مسجدی. پیداست که منطقهای سکولار و بیملت است، با سیستمِ اجتماعیای عمدتا سوسیالیستی و فاقدِ تاریخ. تمامی شهروندان فراموشیزدهاند. عشق، آرزو، یا حتا دوستی عمیق مفاهیمی کمابیش ناشناختهاند.
سایمون در جمعِ زامبیهای خیرخواه، شکایتاش را با پرسشی مطرح میکند: «هرگز از خودتان پرسیدهاید که شاید بهایی که برای این زندگی جدید میپردازیم، بهای فراموشی، نباید چندان گزاف باشد؟» او تنها کسی است که علیه فقدانِ انسانیتی پررنگتر به خشم میآید: «وقتیکه احساسِ گرسنگی را هم در خودمان از بین بردیم، میگویید، ما ثابت کردهایم که میتوانیم خودمان را با هر شرایطی سازگار کنیم و از این پس خوشبخت خواهیم بود، اما من دلم نمیخواهد سگِ گرسنگیام از گرسنگی تلف شود، میخواهم سیرش کنم!» در واقع، سایمون دوست دارد گوشت بخورد - «استیکِ گاو با پوره سیبزمینی و سُسِ گوشت... استیکِ گاوی که آبِ گوشت از آن بچکد.» او از این موضوع بهشدت ناراضیست که رژیمِ غذایی در ناویلا اغلب بیسکوییتِ بیشکر، نان و یک جور خمیرِ لوبیای نیمگرم است؛ در این اجتماع کمابیش هیچ تنوعی وجود ندارد و مطلقا هیچ طنزی: «خیلی بیرمق است. هر که را میبینم، زیادی مودب، زیادی مهربان و دارای حُسنِ نیت است. هیچکس فحش نمیدهد یا عصبانی نمیشود. کسی مست نمیکند... چطور ممکن است؟ شما به زبان آدمیزاد حرف میزنید؟ حتا دارید به خودمان هم دروغ میگویید؟»
کوتزی که خودش گیاهخواری دوآتشه است، از عادتِ گوشتخواری با جملههایی تند و کوبنده یاد میکند. در رمانِ خود سرگذشتنامهای-اعترافی مجازیاش، «الیزابت کاستلو» تصریح میکند که هولوکاستِ قرنِ بیستمِ اروپا در اصل تفاوتی با سلاخی هرروزه حیوانات ندارد و گوشتخواران هیچ تفاوتی با نازیهایی ندارند که از بدنِ آدمها صابون تهیه میکردند و از پوستشان بهعنوانِ نورتابِ لامپهای خانههاشان بهره میبردند. (برگرفته از سلسله سخنرانیهای 98-1997 کوتزی در دانشگاهِ پرینستون. این گزیده از کوتزی موجی از ناراحتی و خشم را در میان اغلبِ دانشجویانِ گوشتخوارِ حاضر در سالنِ همایش برانگیخت. اگر قصدِ کوتزی برهمزدنِ آرامشِ آنها بوده باشد، کاملا در این کار موفق بوده است. در ضیافتِ شامی که پس از این همایش برگزار شد، هیچگونه غذای گوشتیای برای میهمانان سرو نشد.) با اینهمه، در این صحنه از «کودکی مسیح»، همچون دیگر صحنههای کتاب، خواننده تصور میکند که سایمون با ابرازِ احساساتی نادر و خوشایند در رُمانی عاری از احساسات، از زبانِ نویسنده حرف میزند.
گرچه شاید نارضایتی سایمون ریشه در یأسِ فلسفی داشته باشد، صرفا از نوعِ شهوانی یا عشقی نیست، اما پدیدهای هیجانیست که نیازمندِ تجربه کردن است، چنانکه در این خطابه بهانهجویانه از سوی زنی «تکیده» القاء میشود که سایمون با او رابطه عشقی سطحی داشته است: «در گذشته فکر میکردیم، اندازه داشتهها اهمیتی ندارد، زیرا همیشه جای چیزی خالیاست. نامی که بر این جای خالی میگذاریم، عشق است... این ناخشنودی بیپایان، این حسرتِ چیزی که جایش خالیاست، اندیشهایاست که حالا از شرش خلاص شدهایم... دیگر جای چیزی خالی نیست. ناچیزی که فکر میکنی جایاش خالیاست، توهمی بیش نیست. یعنی در خوابوخیال زندگی میکنی.»
این عبارتهای معرفشناسی بودایی و هندو است: دنیای گذرای وابستگی و خواستهها توهم است و رهانیدن خود از این چیزها رهیدن از توهم است. اما دست یافتن به این وارستگی، به بیانی چشم پوشیدن از تمامیتِ آدمیت است؛ که خود نوعی مرگ است. سایمون همچون ابلهی دمبهدم سرزنش میشود. «این نه دنیای ممکن، بلکه تنها دنیاست.»
سایمون که از زیبایی زنانه و همچنین، استیکِ صبحانه محروم مانده است، میکوشد جهتِ کامجویی، در سرویسی به نامِ سالن کانفورت ثبتنام کند... و هنگامیکه درخواستش رد میشود، بیهیچ ملاحظهای به او گوشزد میکنند که: «از این چیزها صرفنظر کنید. دیگر بهقدرِ کافی پیر شدهاید.» در این مورد، وضعیتِ سایمون درست شبیه به وضعیتِ «استادِ دانشگاه» در یکی از معروفترین رمانهای کوتزی، «رسوایی»است که پذیرفته نشدنش از سوی مستخدمی که برای سالیان او را میشناخته، سببِ فروپاشی زندگی و علتِ بدنامیاش میشود.
روزی از روزها، ناگهان سایمون در حالتی عاری از منطق که بهنظر نشانه خاصی هم نداشت، تصمیم میگیرد تا زنِ غریبهای را که سرگرمِ بازی تنیس است بهعنوان مادرِ دیوید برگزیند - «بهمحضِ اینکه بهدرونِ چشمهایش نگاه کردم، او را شناختم.» زن که اینس نام دارد، «باکرهای چشموگوشبسته و سادهدل» است که سایمون میتواند نقشه شخصی و بسیار منحصربهفردِ خود را روی او پیاده سازد. فارغ از اینکه «کودکی مسیح» تنها قصه رمانی محال و غیرواقعی است، دانستن اینکه سایمون چگونه و چرا چنین رفتارِعجولانه و بیباکانهای دارد، دشوار است. او بهشایستگی، اینسِ «بیاحساس و بیذوق» را به زندگی کردن در آپارتمانِ خودش و در کنار دیوید ترغیب و راضی میکند. بدینترتیب، خانوادهای فیالبداهه تشکیل میشود؛ از هیچ.
در این نقطه، خواننده ممکن است با خودش فکر کند که اگر دیوید، به تعبیری، کودکی (عیسی) مسیح باشد، آیا اینس هم معادلِ مریمِ پاکدامن در کتابِ مقدس است؟ و در چه صورتی ممکن است سایمون تجسمی از یوسفِ انجیل باشد؟ ...
«کودکی مسیح» با کشمکشِ طولانیِ والدینِ قلابی دیوید بر سر این پسر ادامه پیدا میکند، که البته، چندان بیشباهت به دعواهای والدینِ معمولی بر سرِ کودکانِ «مشکلدار» نیست. اینس، دیوید را با حرفهایی چون «نورِ زندگی من» لوس میکند و دلش میخواهد او را با خودش در خانه نگه دارد، درحالیکه سایمون میخواهد او را به مدرسه بفرستد. هر دو مُصرانه اطمینان دارند که دیوید کودکی «استثنایی» است.
بهنظر میرسد دیوید، که کودکی نهچندان باوربرانگیز است، در تصورِ نویسنده نسبت به «کودکی» به مفهومِ رمانتیک و وُردزوُرثیاش2 (یعنی، کودک چنان به خداوند نزدیک است که «پرچمِ افتخارش برافراشته است») از جایگاهی نمادین برخوردار باشد. در نتیجه، خواننده در ترسیمِ تصویری شفاف و منطقی از او (دیوید) دچار مشکل میشود. گاه بهنظر میرسد دیوید بهلحاظ عاطفی آزرده است، همچون کودکانِ مبتلا به اوتیسم یا شیزوفرنیای خفیف؛ در مدرسه دوستی ندارد و آموزگارش تشخیص داده که او اساسا تعلیمناپذیر است، زیرا نظمِ کلاس را برهم میزند. با اینهمه، رفتارِ ناپختهاش شاید نتیجه لوس بارآمدن توسطِ والدیناش باشد. گاه، بهطور نامعمول، از خودش تیزهوشی نشان میدهد، اما خیلی زود، دوباره به حالتِ خیرهسرانهاش بازمیگردد و این موضوعی خشمبرانگیز است.
اگر مقصود از شخصیتِ دیوید، واقعا مسیحِ کودک بوده باشد، کوتزی پیشینه درخوری برای مسیح قایل نشده است، چرا که دغدغههای دیوید تنها منحصر به خودش است و نه دیگران؛ درواقع، دیوید گویی هیچ درکی از حضورِ دیگران ندارد و لجوجانه بر این باور است که هرچه خودش فکر میکند مطلقا درست است. (او در پاسخ به این گفته که اشیاء باید ارزشمند باشند تا بتوان آنها را در موزه گذاشت، میگوید: «ارزش چیست؟» و استدلالاش، به بیانی، انکارناپذیر است: «برای من گرانبهاست. موزه خودم است، نه شما.»
کودک بهسرعت شروع میکند به حرفهای گنده زدن و گزافگویی: «من نه پدر دارم و نه مادر. پس متعلق به خودم هستم.»
«من حقیقت هستم.»روانشناسِ متخصصِ کودکان تشخیص میدهد که این پسر دچارِ ناسازگاری شخصیتی است. «آن... حقیقی چیزیست که دیوید در زندگی گم کرده است.
تجربه فقدانِ چیزی حقیقی، تجربه فقدانِ پدر و مادرِ حقیقی را نیز شامل میشود. دیوید در زندگیاش چیزی ندارد که او را مهار کند.» این در حالی است که در ناویلا هیچکس در زندگیاش برخوردار از مهار نیست، زیرا هیچکس خاطرهای پیش از زندگی در ناویلا ندارد. درواقع، ناویلا وجودِ خارجی ندارد، گونهای وهمِ سرسری است، جایی خیالی، مانندِ صحنهای لُخت از نمایشِ بکت که بازیگران بر آن متنهایی را میخوانند که درکِ کامل و درستی از آنها ندارند. میراثِ کارگردانی که همچنان دیرفهم باقی مانده و گویی از مسوولیتهای کارگردانی چشم پوشیده است. در این بُنبستِ وجودی، حتا سایمون به فریادی از ته دل تنزل پیدا میکند: «زندگیام برایم کافی نیست. ایکاش کسی، نجاتدهندهای، از آسمان نازل میشد.»
روشن است که «کودکی مسیح» یک تمثیل (یا شاید بشود گفت، یادآورِ «تمثیلِ سهمگین و توانفرسا»ی ملویل3) است، اما این تمثیل بهوضوحِِ تمثیلِ غارِ افلاطون، «سیروسلوکِ زائر» اثرِ جان بانیان4، یا «مزرعه حیواناتِ» اورول نیست. این کتاب تمثیلی احساسی، روانشناختی و پرچگال مانندِ «در انتظارِ بربرها» یا «زندگی و زمانه مایکل کی.» هم نیست که در کنارِ «رسوایی»، در دنیای واقعی پساآپارتایدِ آفریقایجنوبی رخ داده و اصلیترین آثارِ داستانی کوتزی را تشکیل میدهند. در این رمان، خواننده با سرنخهایی معدود، انگشتبهدهان میمانَد که: آیا ناویلا یوتوپیایی سوسیالیستیست یا پارودی یوتوپیای سوسیالیستی؟ آیا درکی از پارسایی بودایی و ظفرمندی نادلبستگی روحانی بر شهوتهای جسمانی بهدست میدهد؟ یا، بر اساسِ عنواناش، درباره ترکِ دنیای مسیحیت است؟ آیا ساکنانِ ناویلا پناهندگانِ سیاسیاند؟ آیا بهراستی زندهاند، یا روحهای سرگردانِ گمشده؟ آیا اینجا همان مرحله باردو (Bardo)ی پس از مرگ در «کتابِ مردگانِ تبتی» نیست؟ اما چرا آنها حافظه خود را از دست دادهاند؟ (بهتقلید از رمانِ تمثیلی ژوزه ساراماگو، «کوری»، که اثراتِ کوری همهگیر را در شهری بینامونشان روایت میکند؟)
مدتی گمان میکردم که «کودکی مسیح» باید رمانی باشد که در آن سکونِ روشنگری بودیسم در برابرِ جدوجهدِ رستگاری مسیحی قرار داده شده است: یکی اساسا دورهای، دیگری «متوالی»؛ هدفِ یکی نابودی شخصیتِ فردی [و تبدیلِ آن] بهصورتِ خلأ فراگیرِ جهانی و هدفِ دیگری «رستگاری» شخصیتِ فردی واحد و تضمینِ زندگی جاودانه و بازپیوستن به عزیزان در بهشت. محتملتر آنکه، «کودکی مسیح» حکایتی الهامگرفته از کافکا و در جستوجوی خودِ معناست: در جستوجوی اینکه چرا وقتی زندگی (غیرِ دینی) فاقدِ شور و هدف است، باید بر ادامه آن پای فشرد؟ تنها یک ماموریتِ بوالهوسانه (جستوجو برای یافتنِ مادرِ کودکی یتیم و باورداشتن به نجاتبخشی که از آسمان نازل میشود) به این زندگی وضوح میبخشد و در غیراینصورت، بیمعنا و تصادفی است.
این تصویرِ دلگیر و ناهموار یادآورِ پایانِ دردناکِ «رسوایی» است، زیرا بهنظر میرسد در اینجا امکانِ «زندگی جدید» در شهری دیگر، هرچند آرمانگرایانه و دُن کیشوتی، تنها توهمی دیگر باشد. اما نقشِ «دُن کیشوت» در این رمان چیست؟ زیرا این «دُن کیشوتِ» سِروانتس نیست، بلکه در یک پیچشِ گیجکننده بورخسوار، نویسنده «مردیست به نامِ بننیلی» که «ردایی بلند به تن و دستاری بر سر» دارد. شاید، روزی، الیزابت کاستلو خودش ما را از این موضوع آگاه کند.
منبع: نیویورک تایمز SavingGrace -Review by JOYCE CAROL OATES, The New York Times - 29 Aug 2013
پینوشتها
[1]. Henry David Thoreau (1817-1862):
نویسنده، شاعر، فیلسوف و تاریخدان ناتورالیست و آنارشیست آمریکایی که بیشترین شهرتش را بهواسطه کتاب «والدن» (1854) -در ستایش زندگی بدوی در طبیعت- و همچنین، مقالهای با عنوان «نافرمانی مدنی» (1849) بهدست آورده است که تاثیری شگرف بر مرام و دیدگاهِ مشاهیری چون تولستوی، گاندی، پروست، جان باروز، جی. اف. کندی و لوتر کینگ گذارد- مترجم.
[2]. William Wordsworth (1770-1850):
ویلیام وُردزوُرث، از مهمترین شاعران رمانتیکِ سده 19 انگلستان
[3]. منظور، رمانِ «موبی دیک» اثرِ درخشانِ هرمان ملویل
(Herman Melville - 1819-1891) است.
[4]. John Bunyan (1688-1628):
جان بانیان، نویسنده و موعظهگرِ مسیحی انگلیسی و مولفِ نزدیک به شصت کتابِ موعظه، که از آن میان، کتابِ «سیروسلوکِ زائر» برجستهترین اثرِ تمثیلی ادبیاتِ مسیحی برشمرده میشود.
دیر یا زود درمییابیم که «سایمون» و «دیوید» نامهایی اختیاریاند؛ هیچکس در این سرزمین نامِ واقعی خودش را نمیداند؛ حتا سن و تاریخِ تولد نیز بختانه برگزیده میشوند: «نامهایی که بهکار میبریم را خودمان روی خودمان گذاشتهایم، ... اما میبایست سنی هم برای خودمان انتخاب میکردیم. عددها و نامها، به یک اندازه دلبخواهیاند، به یک اندازه تصادفی و به یک اندازه بیاهمیت.»
«کودکی مسیح» رُمانِ دُژستانی (یا پادآرمانی) نامعمولیست که در آن قهرمانِ داستان در پذیرشِ سرنوشتِ خویش بسیار بیکنش است، اما سایمون در واقع هیچگونه کنجکاویای برای چنین تصمیمها یا اینکه چه کسانی حقِ تصمیمگیری بر سرنوشتاش را دارند، از خود نشان نمیدهد. اما شاید رُمانِ اسرارآمیزِ «کودکی مسیح» در اصل دُژستانی نباشد.
زبانِ رسمی کشورِ جدید اسپانیاییست و زبانهای دیگر نه به کار میآیند و نه آموزش داده میشوند. هنگامیکه دیوید تلاش میکند خودش را پشتِ غُرولُندِ زیرلب و حرفهای خصوصی و بیمعنی پنهان کند، سایمون میکوشد به او توضیح دهد که: «همه بهصورتِ غریبه به این کشور میآیند... ما از جاهای مختلف و با گذشتههای مختلف بهدنبال زندگی تازهای به اینجا آمدهایم. اما حالا همه با هم در یک قایق هستیم. پس باید با هم پیش برویم. یکی از راههای پیشروی دوشادوشِ هم، صحبت کردن به زبانی مشترک است. این یک قانون است. قانونِ خوبی هم هست و باید از آن اطاعت کنیم... اگر از این قانون سرپیچی کنی، اگر نسبت به زبانِ اسپانیایی بیدقت باشی و به حرف زدن به زبانِ خودت ادامه بدهی، بهناچار در دنیای تنهای خودت باقی خواهی ماند.»
کشاکش میان دنیای شخصی، خوابوخیالهای کودکانه (که دیوید از قهرمانِ رُمانِ «دُن کیشوت» الهام پذیرفته) و دنیای غیرشخصی، عمومی و بزرگتری که نیازمندِ همنوایی تمامی شهروندان است، تمِ اصلی «کودکی مسیح» را تشکیل میدهد.
در اینجا نه وحشتِ فزاینده و سردِ «1984» اورول حکمفرماست و نه غبارِ خوابآورِ «دنیای شگفتانگیزِ نو»ی هاکسلی ، بلکه وضعیتی نیمهسوسیالیستی که در آن همنوایی، میانمایگی و گمنامی معیار و برترینِ ارزشها بهشمار میرود. در این داستان هیچ ترسی از مجازات به چشم نمیخورد - ترمِ «پلیس» تنها یکبار بهعنوان بیمداد بهکار برده میشود، آن هم وقتیکه دیوید از رفتن به مدرسه مانندِ بچههای دیگر سر باز میزند؛ اما هرگز پای پلیس به داستان باز نمیشود. این جو مبهمِ رویایی که مینیمالیسموار توصیف میشود، دربردارنده نماهایی کافکایی یا صحنههای ملالتبارِ بکتی است. (فصلِ یکیماندهبهآخرِ رُمانِ سال 2003 کوتزی، «الیزابت کاستلو» نیز به چند قطعه منثورِ داستانی از کافکا «تخصیص» داده شده است. کوتزی رساله دکترای خود را درباره ساموئل بکت نوشته و آشکارا از او تاثیر پذیرفته است.)
دیوانسالاری پنهان اما خوشخیمی زندگی افرادِ جامعه را از فاصلهای قابلِ ملاحظه زیرِ نظر دارد. بیشترِ شهروندان از کیفیتِ تغذیه و سکونت در بلوکهای ساختمانی همشکل راضیاند؛ برخی فوتبال تماشا میکنند و دیگران به امیدِ پیشرفت در زندگی به مدرسههای شبانه میروند. بهنظر میرسد همه به زندگی زیرِ خطی که هنری دیوید ثورو1 آن را «نومیدی مطلق» خوانده، راضیاند. نگران چه هستید؟ دلزدگی؟ محرومیتِ جنسی؟ رنج کشیدن، جان کندن، مرگ؟ یکی از شهروندان بهگونهای نمادین اظهار میکند: «اگر بمیرد، در زندگی بعدی به راهاش ادامه خواهد داد.» سایمون از سازگارشدن با این شرایط ناتوان است. حافظهاش را از دست داده، اما «خاطره ناراحتکننده داشتنِ حافظه» را در خود نگه داشته است. گرچه میکوشد با جامعه مورچگانِ کارگر همساز شود، اما نسبت به اتمسفرِ کلی ناویلا احساس بیگانگی میکند - «خیرخواهی» عمومی، «انبوهی از نیکخواهی». در اینجا هیچ کاری ضرورت ندارد. هیچ چیزی خصوصی نیست. همه چیز همگانی، مطلق و ناشخصی است.
کوتزی در نثری یکسر بیآلایش، ساده و یکدست که در آن نشانی از تجملاتِ استعاری، یا کاربردِ چشمگیرِ قواعدِ دستوری، یا حتا واژهای بیش از چندهجایی نیست، از هیچگونه ملیگرایی یا آیینپردازیای پشتیبانی نمیکند - در این کشورِ فرسوده نه کلیسایی هست، نه کنشتی و نه مسجدی. پیداست که منطقهای سکولار و بیملت است، با سیستمِ اجتماعیای عمدتا سوسیالیستی و فاقدِ تاریخ. تمامی شهروندان فراموشیزدهاند. عشق، آرزو، یا حتا دوستی عمیق مفاهیمی کمابیش ناشناختهاند.
سایمون در جمعِ زامبیهای خیرخواه، شکایتاش را با پرسشی مطرح میکند: «هرگز از خودتان پرسیدهاید که شاید بهایی که برای این زندگی جدید میپردازیم، بهای فراموشی، نباید چندان گزاف باشد؟» او تنها کسی است که علیه فقدانِ انسانیتی پررنگتر به خشم میآید: «وقتیکه احساسِ گرسنگی را هم در خودمان از بین بردیم، میگویید، ما ثابت کردهایم که میتوانیم خودمان را با هر شرایطی سازگار کنیم و از این پس خوشبخت خواهیم بود، اما من دلم نمیخواهد سگِ گرسنگیام از گرسنگی تلف شود، میخواهم سیرش کنم!» در واقع، سایمون دوست دارد گوشت بخورد - «استیکِ گاو با پوره سیبزمینی و سُسِ گوشت... استیکِ گاوی که آبِ گوشت از آن بچکد.» او از این موضوع بهشدت ناراضیست که رژیمِ غذایی در ناویلا اغلب بیسکوییتِ بیشکر، نان و یک جور خمیرِ لوبیای نیمگرم است؛ در این اجتماع کمابیش هیچ تنوعی وجود ندارد و مطلقا هیچ طنزی: «خیلی بیرمق است. هر که را میبینم، زیادی مودب، زیادی مهربان و دارای حُسنِ نیت است. هیچکس فحش نمیدهد یا عصبانی نمیشود. کسی مست نمیکند... چطور ممکن است؟ شما به زبان آدمیزاد حرف میزنید؟ حتا دارید به خودمان هم دروغ میگویید؟»
کوتزی که خودش گیاهخواری دوآتشه است، از عادتِ گوشتخواری با جملههایی تند و کوبنده یاد میکند. در رمانِ خود سرگذشتنامهای-اعترافی مجازیاش، «الیزابت کاستلو» تصریح میکند که هولوکاستِ قرنِ بیستمِ اروپا در اصل تفاوتی با سلاخی هرروزه حیوانات ندارد و گوشتخواران هیچ تفاوتی با نازیهایی ندارند که از بدنِ آدمها صابون تهیه میکردند و از پوستشان بهعنوانِ نورتابِ لامپهای خانههاشان بهره میبردند. (برگرفته از سلسله سخنرانیهای 98-1997 کوتزی در دانشگاهِ پرینستون. این گزیده از کوتزی موجی از ناراحتی و خشم را در میان اغلبِ دانشجویانِ گوشتخوارِ حاضر در سالنِ همایش برانگیخت. اگر قصدِ کوتزی برهمزدنِ آرامشِ آنها بوده باشد، کاملا در این کار موفق بوده است. در ضیافتِ شامی که پس از این همایش برگزار شد، هیچگونه غذای گوشتیای برای میهمانان سرو نشد.) با اینهمه، در این صحنه از «کودکی مسیح»، همچون دیگر صحنههای کتاب، خواننده تصور میکند که سایمون با ابرازِ احساساتی نادر و خوشایند در رُمانی عاری از احساسات، از زبانِ نویسنده حرف میزند.
گرچه شاید نارضایتی سایمون ریشه در یأسِ فلسفی داشته باشد، صرفا از نوعِ شهوانی یا عشقی نیست، اما پدیدهای هیجانیست که نیازمندِ تجربه کردن است، چنانکه در این خطابه بهانهجویانه از سوی زنی «تکیده» القاء میشود که سایمون با او رابطه عشقی سطحی داشته است: «در گذشته فکر میکردیم، اندازه داشتهها اهمیتی ندارد، زیرا همیشه جای چیزی خالیاست. نامی که بر این جای خالی میگذاریم، عشق است... این ناخشنودی بیپایان، این حسرتِ چیزی که جایش خالیاست، اندیشهایاست که حالا از شرش خلاص شدهایم... دیگر جای چیزی خالی نیست. ناچیزی که فکر میکنی جایاش خالیاست، توهمی بیش نیست. یعنی در خوابوخیال زندگی میکنی.»
این عبارتهای معرفشناسی بودایی و هندو است: دنیای گذرای وابستگی و خواستهها توهم است و رهانیدن خود از این چیزها رهیدن از توهم است. اما دست یافتن به این وارستگی، به بیانی چشم پوشیدن از تمامیتِ آدمیت است؛ که خود نوعی مرگ است. سایمون همچون ابلهی دمبهدم سرزنش میشود. «این نه دنیای ممکن، بلکه تنها دنیاست.»
سایمون که از زیبایی زنانه و همچنین، استیکِ صبحانه محروم مانده است، میکوشد جهتِ کامجویی، در سرویسی به نامِ سالن کانفورت ثبتنام کند... و هنگامیکه درخواستش رد میشود، بیهیچ ملاحظهای به او گوشزد میکنند که: «از این چیزها صرفنظر کنید. دیگر بهقدرِ کافی پیر شدهاید.» در این مورد، وضعیتِ سایمون درست شبیه به وضعیتِ «استادِ دانشگاه» در یکی از معروفترین رمانهای کوتزی، «رسوایی»است که پذیرفته نشدنش از سوی مستخدمی که برای سالیان او را میشناخته، سببِ فروپاشی زندگی و علتِ بدنامیاش میشود.
روزی از روزها، ناگهان سایمون در حالتی عاری از منطق که بهنظر نشانه خاصی هم نداشت، تصمیم میگیرد تا زنِ غریبهای را که سرگرمِ بازی تنیس است بهعنوان مادرِ دیوید برگزیند - «بهمحضِ اینکه بهدرونِ چشمهایش نگاه کردم، او را شناختم.» زن که اینس نام دارد، «باکرهای چشموگوشبسته و سادهدل» است که سایمون میتواند نقشه شخصی و بسیار منحصربهفردِ خود را روی او پیاده سازد. فارغ از اینکه «کودکی مسیح» تنها قصه رمانی محال و غیرواقعی است، دانستن اینکه سایمون چگونه و چرا چنین رفتارِعجولانه و بیباکانهای دارد، دشوار است. او بهشایستگی، اینسِ «بیاحساس و بیذوق» را به زندگی کردن در آپارتمانِ خودش و در کنار دیوید ترغیب و راضی میکند. بدینترتیب، خانوادهای فیالبداهه تشکیل میشود؛ از هیچ.
در این نقطه، خواننده ممکن است با خودش فکر کند که اگر دیوید، به تعبیری، کودکی (عیسی) مسیح باشد، آیا اینس هم معادلِ مریمِ پاکدامن در کتابِ مقدس است؟ و در چه صورتی ممکن است سایمون تجسمی از یوسفِ انجیل باشد؟ ...
«کودکی مسیح» با کشمکشِ طولانیِ والدینِ قلابی دیوید بر سر این پسر ادامه پیدا میکند، که البته، چندان بیشباهت به دعواهای والدینِ معمولی بر سرِ کودکانِ «مشکلدار» نیست. اینس، دیوید را با حرفهایی چون «نورِ زندگی من» لوس میکند و دلش میخواهد او را با خودش در خانه نگه دارد، درحالیکه سایمون میخواهد او را به مدرسه بفرستد. هر دو مُصرانه اطمینان دارند که دیوید کودکی «استثنایی» است.
بهنظر میرسد دیوید، که کودکی نهچندان باوربرانگیز است، در تصورِ نویسنده نسبت به «کودکی» به مفهومِ رمانتیک و وُردزوُرثیاش2 (یعنی، کودک چنان به خداوند نزدیک است که «پرچمِ افتخارش برافراشته است») از جایگاهی نمادین برخوردار باشد. در نتیجه، خواننده در ترسیمِ تصویری شفاف و منطقی از او (دیوید) دچار مشکل میشود. گاه بهنظر میرسد دیوید بهلحاظ عاطفی آزرده است، همچون کودکانِ مبتلا به اوتیسم یا شیزوفرنیای خفیف؛ در مدرسه دوستی ندارد و آموزگارش تشخیص داده که او اساسا تعلیمناپذیر است، زیرا نظمِ کلاس را برهم میزند. با اینهمه، رفتارِ ناپختهاش شاید نتیجه لوس بارآمدن توسطِ والدیناش باشد. گاه، بهطور نامعمول، از خودش تیزهوشی نشان میدهد، اما خیلی زود، دوباره به حالتِ خیرهسرانهاش بازمیگردد و این موضوعی خشمبرانگیز است.
اگر مقصود از شخصیتِ دیوید، واقعا مسیحِ کودک بوده باشد، کوتزی پیشینه درخوری برای مسیح قایل نشده است، چرا که دغدغههای دیوید تنها منحصر به خودش است و نه دیگران؛ درواقع، دیوید گویی هیچ درکی از حضورِ دیگران ندارد و لجوجانه بر این باور است که هرچه خودش فکر میکند مطلقا درست است. (او در پاسخ به این گفته که اشیاء باید ارزشمند باشند تا بتوان آنها را در موزه گذاشت، میگوید: «ارزش چیست؟» و استدلالاش، به بیانی، انکارناپذیر است: «برای من گرانبهاست. موزه خودم است، نه شما.»
کودک بهسرعت شروع میکند به حرفهای گنده زدن و گزافگویی: «من نه پدر دارم و نه مادر. پس متعلق به خودم هستم.»
«من حقیقت هستم.»روانشناسِ متخصصِ کودکان تشخیص میدهد که این پسر دچارِ ناسازگاری شخصیتی است. «آن... حقیقی چیزیست که دیوید در زندگی گم کرده است.
تجربه فقدانِ چیزی حقیقی، تجربه فقدانِ پدر و مادرِ حقیقی را نیز شامل میشود. دیوید در زندگیاش چیزی ندارد که او را مهار کند.» این در حالی است که در ناویلا هیچکس در زندگیاش برخوردار از مهار نیست، زیرا هیچکس خاطرهای پیش از زندگی در ناویلا ندارد. درواقع، ناویلا وجودِ خارجی ندارد، گونهای وهمِ سرسری است، جایی خیالی، مانندِ صحنهای لُخت از نمایشِ بکت که بازیگران بر آن متنهایی را میخوانند که درکِ کامل و درستی از آنها ندارند. میراثِ کارگردانی که همچنان دیرفهم باقی مانده و گویی از مسوولیتهای کارگردانی چشم پوشیده است. در این بُنبستِ وجودی، حتا سایمون به فریادی از ته دل تنزل پیدا میکند: «زندگیام برایم کافی نیست. ایکاش کسی، نجاتدهندهای، از آسمان نازل میشد.»
روشن است که «کودکی مسیح» یک تمثیل (یا شاید بشود گفت، یادآورِ «تمثیلِ سهمگین و توانفرسا»ی ملویل3) است، اما این تمثیل بهوضوحِِ تمثیلِ غارِ افلاطون، «سیروسلوکِ زائر» اثرِ جان بانیان4، یا «مزرعه حیواناتِ» اورول نیست. این کتاب تمثیلی احساسی، روانشناختی و پرچگال مانندِ «در انتظارِ بربرها» یا «زندگی و زمانه مایکل کی.» هم نیست که در کنارِ «رسوایی»، در دنیای واقعی پساآپارتایدِ آفریقایجنوبی رخ داده و اصلیترین آثارِ داستانی کوتزی را تشکیل میدهند. در این رمان، خواننده با سرنخهایی معدود، انگشتبهدهان میمانَد که: آیا ناویلا یوتوپیایی سوسیالیستیست یا پارودی یوتوپیای سوسیالیستی؟ آیا درکی از پارسایی بودایی و ظفرمندی نادلبستگی روحانی بر شهوتهای جسمانی بهدست میدهد؟ یا، بر اساسِ عنواناش، درباره ترکِ دنیای مسیحیت است؟ آیا ساکنانِ ناویلا پناهندگانِ سیاسیاند؟ آیا بهراستی زندهاند، یا روحهای سرگردانِ گمشده؟ آیا اینجا همان مرحله باردو (Bardo)ی پس از مرگ در «کتابِ مردگانِ تبتی» نیست؟ اما چرا آنها حافظه خود را از دست دادهاند؟ (بهتقلید از رمانِ تمثیلی ژوزه ساراماگو، «کوری»، که اثراتِ کوری همهگیر را در شهری بینامونشان روایت میکند؟)
مدتی گمان میکردم که «کودکی مسیح» باید رمانی باشد که در آن سکونِ روشنگری بودیسم در برابرِ جدوجهدِ رستگاری مسیحی قرار داده شده است: یکی اساسا دورهای، دیگری «متوالی»؛ هدفِ یکی نابودی شخصیتِ فردی [و تبدیلِ آن] بهصورتِ خلأ فراگیرِ جهانی و هدفِ دیگری «رستگاری» شخصیتِ فردی واحد و تضمینِ زندگی جاودانه و بازپیوستن به عزیزان در بهشت. محتملتر آنکه، «کودکی مسیح» حکایتی الهامگرفته از کافکا و در جستوجوی خودِ معناست: در جستوجوی اینکه چرا وقتی زندگی (غیرِ دینی) فاقدِ شور و هدف است، باید بر ادامه آن پای فشرد؟ تنها یک ماموریتِ بوالهوسانه (جستوجو برای یافتنِ مادرِ کودکی یتیم و باورداشتن به نجاتبخشی که از آسمان نازل میشود) به این زندگی وضوح میبخشد و در غیراینصورت، بیمعنا و تصادفی است.
این تصویرِ دلگیر و ناهموار یادآورِ پایانِ دردناکِ «رسوایی» است، زیرا بهنظر میرسد در اینجا امکانِ «زندگی جدید» در شهری دیگر، هرچند آرمانگرایانه و دُن کیشوتی، تنها توهمی دیگر باشد. اما نقشِ «دُن کیشوت» در این رمان چیست؟ زیرا این «دُن کیشوتِ» سِروانتس نیست، بلکه در یک پیچشِ گیجکننده بورخسوار، نویسنده «مردیست به نامِ بننیلی» که «ردایی بلند به تن و دستاری بر سر» دارد. شاید، روزی، الیزابت کاستلو خودش ما را از این موضوع آگاه کند.
منبع: نیویورک تایمز SavingGrace -Review by JOYCE CAROL OATES, The New York Times - 29 Aug 2013
پینوشتها
[1]. Henry David Thoreau (1817-1862):
نویسنده، شاعر، فیلسوف و تاریخدان ناتورالیست و آنارشیست آمریکایی که بیشترین شهرتش را بهواسطه کتاب «والدن» (1854) -در ستایش زندگی بدوی در طبیعت- و همچنین، مقالهای با عنوان «نافرمانی مدنی» (1849) بهدست آورده است که تاثیری شگرف بر مرام و دیدگاهِ مشاهیری چون تولستوی، گاندی، پروست، جان باروز، جی. اف. کندی و لوتر کینگ گذارد- مترجم.
[2]. William Wordsworth (1770-1850):
ویلیام وُردزوُرث، از مهمترین شاعران رمانتیکِ سده 19 انگلستان
[3]. منظور، رمانِ «موبی دیک» اثرِ درخشانِ هرمان ملویل
(Herman Melville - 1819-1891) است.
[4]. John Bunyan (1688-1628):
جان بانیان، نویسنده و موعظهگرِ مسیحی انگلیسی و مولفِ نزدیک به شصت کتابِ موعظه، که از آن میان، کتابِ «سیروسلوکِ زائر» برجستهترین اثرِ تمثیلی ادبیاتِ مسیحی برشمرده میشود.
رمانِ تازه جی.ام. کوتزی، همچون نخستین نوشتههای بهغایت نمادیناش، از جمله؛ «در انتظارِ بربرها»و «زندگی و زمانه مایکل کی»، یکباره ما را با خود به ژرفنای سرزمینی اسرارآمیز و رویایی میکشاند. اما درحالیکه آن کتابها مربوط به آفریقای جنوبی، زادگاهِ کوتزی و خشمِ او از آپارتاید بودند و خواننده را در شرایطِ ستمی کمابیش طاقتفرسا قرار میدادند، «کودکی مسیح» در وضعیتی برزخی و پس-از-مرگ روی میدهد که در آن غباری از فراموشی غالبِ شخصیتها را گویی در مه-دودی فلجکننده از پای درآورده است. در آغازِ داستان، بههمراهِ مردی بهنام سایمون که کودکی بهنام دیوید را زیر چترِ حمایتِ خود گرفته است، با قایق به شهری بهنام ناویلا میرسیم که در کشوری بینامونشان، اما احتمالا جایی در جنوبِ اروپا واقع شده است: «نه نوهام است، نه پسرم، ولی در قبالاش احساسِ مسوولیت میکنم». در ادامه، روشن میشود که این دو مسافر پناهجویاند: آنها از یک «اردوگاه» آمدهاند، از منطقهای بهنام بلستار، که آنجا زبانِ اسپانیایی آموخته و دفترچه حساب پسانداز گرفتهاند. کودک را از پدر و مادرش جدا کردهاند. سایمون قوموخویشی ندارد و همچون دیگر همراهاناش،
در مسیرِ سفر به ناویلا، حافظهاش را بهکلی از دست داده است. او از سرزمینی ناشناخته سر درآورده است و اینک باید به زندگیاش سروسامانی دهد؛ باید سرپناهی بیابد و برای تامین زندگی خود و پسرک کاری دستوپا کند. اگر در زندگی پیشیناش حرفه یا کسبوکاری داشت، اینک آن را به یاد نمیآوَرَد و از اینکه بهعنوان کارگرِ بارانداز استخدام میشود بسیار خرسند است، زیرا آن شغل را کاملا با خودش سازگار مییابد. دغدغه سایمون یافتنِ مادرِ دیوید است، که البته از او ردونشانی ندارد و حتا نمیداند که به این ناکجاآبادِ عجیب آمده است یا نه.
دیر یا زود درمییابیم که «سایمون» و «دیوید» نامهایی اختیاریاند؛ هیچکس در این سرزمین نامِ واقعی خودش را نمیداند؛ حتا سن و تاریخِ تولد نیز بختانه برگزیده میشوند: «نامهایی که بهکار میبریم را خودمان روی خودمان گذاشتهایم، ... اما میبایست سنی هم برای خودمان انتخاب میکردیم. عددها و نامها، به یک اندازه دلبخواهیاند، به یک اندازه تصادفی و به یک اندازه بیاهمیت.»
«کودکی مسیح» رُمانِ دُژستانی (یا پادآرمانی) نامعمولیست که در آن قهرمانِ داستان در پذیرشِ سرنوشتِ خویش بسیار بیکنش است، اما سایمون در واقع هیچگونه کنجکاویای برای چنین تصمیمها یا اینکه چه کسانی حقِ تصمیمگیری بر سرنوشتاش را دارند، از خود نشان نمیدهد. اما شاید رُمانِ اسرارآمیزِ «کودکی مسیح» در اصل دُژستانی نباشد.
زبانِ رسمی کشورِ جدید اسپانیاییست و زبانهای دیگر نه به کار میآیند و نه آموزش داده میشوند. هنگامیکه دیوید تلاش میکند خودش را پشتِ غُرولُندِ زیرلب و حرفهای خصوصی و بیمعنی پنهان کند، سایمون میکوشد به او توضیح دهد که: «همه بهصورتِ غریبه به این کشور میآیند... ما از جاهای مختلف و با گذشتههای مختلف بهدنبال زندگی تازهای به اینجا آمدهایم. اما حالا همه با هم در یک قایق هستیم. پس باید با هم پیش برویم. یکی از راههای پیشروی دوشادوشِ هم، صحبت کردن به زبانی مشترک است. این یک قانون است. قانونِ خوبی هم هست و باید از آن اطاعت کنیم... اگر از این قانون سرپیچی کنی، اگر نسبت به زبانِ اسپانیایی بیدقت باشی و به حرف زدن به زبانِ خودت ادامه بدهی، بهناچار در دنیای تنهای خودت باقی خواهی ماند.»
کشاکش میان دنیای شخصی، خوابوخیالهای کودکانه (که دیوید از قهرمانِ رُمانِ «دُن کیشوت» الهام پذیرفته) و دنیای غیرشخصی، عمومی و بزرگتری که نیازمندِ همنوایی تمامی شهروندان است، تمِ اصلی «کودکی مسیح» را تشکیل میدهد.
در اینجا نه وحشتِ فزاینده و سردِ «1984» اورول حکمفرماست و نه غبارِ خوابآورِ «دنیای شگفتانگیزِ نو»ی هاکسلی ، بلکه وضعیتی نیمهسوسیالیستی که در آن همنوایی، میانمایگی و گمنامی معیار و برترینِ ارزشها بهشمار میرود. در این داستان هیچ ترسی از مجازات به چشم نمیخورد - ترمِ «پلیس» تنها یکبار بهعنوان بیمداد بهکار برده میشود، آن هم وقتیکه دیوید از رفتن به مدرسه مانندِ بچههای دیگر سر باز میزند؛ اما هرگز پای پلیس به داستان باز نمیشود. این جو مبهمِ رویایی که مینیمالیسموار توصیف میشود، دربردارنده نماهایی کافکایی یا صحنههای ملالتبارِ بکتی است. (فصلِ یکیماندهبهآخرِ رُمانِ سال 2003 کوتزی، «الیزابت کاستلو» نیز به چند قطعه منثورِ داستانی از کافکا «تخصیص» داده شده است. کوتزی رساله دکترای خود را درباره ساموئل بکت نوشته و آشکارا از او تاثیر پذیرفته است.)
دیوانسالاری پنهان اما خوشخیمی زندگی افرادِ جامعه را از فاصلهای قابلِ ملاحظه زیرِ نظر دارد. بیشترِ شهروندان از کیفیتِ تغذیه و سکونت در بلوکهای ساختمانی همشکل راضیاند؛ برخی فوتبال تماشا میکنند و دیگران به امیدِ پیشرفت در زندگی به مدرسههای شبانه میروند. بهنظر میرسد همه به زندگی زیرِ خطی که هنری دیوید ثورو1 آن را «نومیدی مطلق» خوانده، راضیاند. نگران چه هستید؟ دلزدگی؟ محرومیتِ جنسی؟ رنج کشیدن، جان کندن، مرگ؟ یکی از شهروندان بهگونهای نمادین اظهار میکند: «اگر بمیرد، در زندگی بعدی به راهاش ادامه خواهد داد.» سایمون از سازگارشدن با این شرایط ناتوان است. حافظهاش را از دست داده، اما «خاطره ناراحتکننده داشتنِ حافظه» را در خود نگه داشته است. گرچه میکوشد با جامعه مورچگانِ کارگر همساز شود، اما نسبت به اتمسفرِ کلی ناویلا احساس بیگانگی میکند - «خیرخواهی» عمومی، «انبوهی از نیکخواهی». در اینجا هیچ کاری ضرورت ندارد. هیچ چیزی خصوصی نیست. همه چیز همگانی، مطلق و ناشخصی است.
کوتزی در نثری یکسر بیآلایش، ساده و یکدست که در آن نشانی از تجملاتِ استعاری، یا کاربردِ چشمگیرِ قواعدِ دستوری، یا حتا واژهای بیش از چندهجایی نیست، از هیچگونه ملیگرایی یا آیینپردازیای پشتیبانی نمیکند - در این کشورِ فرسوده نه کلیسایی هست، نه کنشتی و نه مسجدی. پیداست که منطقهای سکولار و بیملت است، با سیستمِ اجتماعیای عمدتا سوسیالیستی و فاقدِ تاریخ. تمامی شهروندان فراموشیزدهاند. عشق، آرزو، یا حتا دوستی عمیق مفاهیمی کمابیش ناشناختهاند.
سایمون در جمعِ زامبیهای خیرخواه، شکایتاش را با پرسشی مطرح میکند: «هرگز از خودتان پرسیدهاید که شاید بهایی که برای این زندگی جدید میپردازیم، بهای فراموشی، نباید چندان گزاف باشد؟» او تنها کسی است که علیه فقدانِ انسانیتی پررنگتر به خشم میآید: «وقتیکه احساسِ گرسنگی را هم در خودمان از بین بردیم، میگویید، ما ثابت کردهایم که میتوانیم خودمان را با هر شرایطی سازگار کنیم و از این پس خوشبخت خواهیم بود، اما من دلم نمیخواهد سگِ گرسنگیام از گرسنگی تلف شود، میخواهم سیرش کنم!» در واقع، سایمون دوست دارد گوشت بخورد - «استیکِ گاو با پوره سیبزمینی و سُسِ گوشت... استیکِ گاوی که آبِ گوشت از آن بچکد.» او از این موضوع بهشدت ناراضیست که رژیمِ غذایی در ناویلا اغلب بیسکوییتِ بیشکر، نان و یک جور خمیرِ لوبیای نیمگرم است؛ در این اجتماع کمابیش هیچ تنوعی وجود ندارد و مطلقا هیچ طنزی: «خیلی بیرمق است. هر که را میبینم، زیادی مودب، زیادی مهربان و دارای حُسنِ نیت است. هیچکس فحش نمیدهد یا عصبانی نمیشود. کسی مست نمیکند... چطور ممکن است؟ شما به زبان آدمیزاد حرف میزنید؟ حتا دارید به خودمان هم دروغ میگویید؟»
کوتزی که خودش گیاهخواری دوآتشه است، از عادتِ گوشتخواری با جملههایی تند و کوبنده یاد میکند. در رمانِ خود سرگذشتنامهای-اعترافی مجازیاش، «الیزابت کاستلو» تصریح میکند که هولوکاستِ قرنِ بیستمِ اروپا در اصل تفاوتی با سلاخی هرروزه حیوانات ندارد و گوشتخواران هیچ تفاوتی با نازیهایی ندارند که از بدنِ آدمها صابون تهیه میکردند و از پوستشان بهعنوانِ نورتابِ لامپهای خانههاشان بهره میبردند. (برگرفته از سلسله سخنرانیهای 98-1997 کوتزی در دانشگاهِ پرینستون. این گزیده از کوتزی موجی از ناراحتی و خشم را در میان اغلبِ دانشجویانِ گوشتخوارِ حاضر در سالنِ همایش برانگیخت. اگر قصدِ کوتزی برهمزدنِ آرامشِ آنها بوده باشد، کاملا در این کار موفق بوده است. در ضیافتِ شامی که پس از این همایش برگزار شد، هیچگونه غذای گوشتیای برای میهمانان سرو نشد.) با اینهمه، در این صحنه از «کودکی مسیح»، همچون دیگر صحنههای کتاب، خواننده تصور میکند که سایمون با ابرازِ احساساتی نادر و خوشایند در رُمانی عاری از احساسات، از زبانِ نویسنده حرف میزند.
گرچه شاید نارضایتی سایمون ریشه در یأسِ فلسفی داشته باشد، صرفا از نوعِ شهوانی یا عشقی نیست، اما پدیدهای هیجانیست که نیازمندِ تجربه کردن است، چنانکه در این خطابه بهانهجویانه از سوی زنی «تکیده» القاء میشود که سایمون با او رابطه عشقی سطحی داشته است: «در گذشته فکر میکردیم، اندازه داشتهها اهمیتی ندارد، زیرا همیشه جای چیزی خالیاست. نامی که بر این جای خالی میگذاریم، عشق است... این ناخشنودی بیپایان، این حسرتِ چیزی که جایش خالیاست، اندیشهایاست که حالا از شرش خلاص شدهایم... دیگر جای چیزی خالی نیست. ناچیزی که فکر میکنی جایاش خالیاست، توهمی بیش نیست. یعنی در خوابوخیال زندگی میکنی.»
این عبارتهای معرفشناسی بودایی و هندو است: دنیای گذرای وابستگی و خواستهها توهم است و رهانیدن خود از این چیزها رهیدن از توهم است. اما دست یافتن به این وارستگی، به بیانی چشم پوشیدن از تمامیتِ آدمیت است؛ که خود نوعی مرگ است. سایمون همچون ابلهی دمبهدم سرزنش میشود. «این نه دنیای ممکن، بلکه تنها دنیاست.»
سایمون که از زیبایی زنانه و همچنین، استیکِ صبحانه محروم مانده است، میکوشد جهتِ کامجویی، در سرویسی به نامِ سالن کانفورت ثبتنام کند... و هنگامیکه درخواستش رد میشود، بیهیچ ملاحظهای به او گوشزد میکنند که: «از این چیزها صرفنظر کنید. دیگر بهقدرِ کافی پیر شدهاید.» در این مورد، وضعیتِ سایمون درست شبیه به وضعیتِ «استادِ دانشگاه» در یکی از معروفترین رمانهای کوتزی، «رسوایی»است که پذیرفته نشدنش از سوی مستخدمی که برای سالیان او را میشناخته، سببِ فروپاشی زندگی و علتِ بدنامیاش میشود.
روزی از روزها، ناگهان سایمون در حالتی عاری از منطق که بهنظر نشانه خاصی هم نداشت، تصمیم میگیرد تا زنِ غریبهای را که سرگرمِ بازی تنیس است بهعنوان مادرِ دیوید برگزیند - «بهمحضِ اینکه بهدرونِ چشمهایش نگاه کردم، او را شناختم.» زن که اینس نام دارد، «باکرهای چشموگوشبسته و سادهدل» است که سایمون میتواند نقشه شخصی و بسیار منحصربهفردِ خود را روی او پیاده سازد. فارغ از اینکه «کودکی مسیح» تنها قصه رمانی محال و غیرواقعی است، دانستن اینکه سایمون چگونه و چرا چنین رفتارِعجولانه و بیباکانهای دارد، دشوار است. او بهشایستگی، اینسِ «بیاحساس و بیذوق» را به زندگی کردن در آپارتمانِ خودش و در کنار دیوید ترغیب و راضی میکند. بدینترتیب، خانوادهای فیالبداهه تشکیل میشود؛ از هیچ.
در این نقطه، خواننده ممکن است با خودش فکر کند که اگر دیوید، به تعبیری، کودکی (عیسی) مسیح باشد، آیا اینس هم معادلِ مریمِ پاکدامن در کتابِ مقدس است؟ و در چه صورتی ممکن است سایمون تجسمی از یوسفِ انجیل باشد؟ ...
«کودکی مسیح» با کشمکشِ طولانیِ والدینِ قلابی دیوید بر سر این پسر ادامه پیدا میکند، که البته، چندان بیشباهت به دعواهای والدینِ معمولی بر سرِ کودکانِ «مشکلدار» نیست. اینس، دیوید را با حرفهایی چون «نورِ زندگی من» لوس میکند و دلش میخواهد او را با خودش در خانه نگه دارد، درحالیکه سایمون میخواهد او را به مدرسه بفرستد. هر دو مُصرانه اطمینان دارند که دیوید کودکی «استثنایی» است.
بهنظر میرسد دیوید، که کودکی نهچندان باوربرانگیز است، در تصورِ نویسنده نسبت به «کودکی» به مفهومِ رمانتیک و وُردزوُرثیاش2 (یعنی، کودک چنان به خداوند نزدیک است که «پرچمِ افتخارش برافراشته است») از جایگاهی نمادین برخوردار باشد. در نتیجه، خواننده در ترسیمِ تصویری شفاف و منطقی از او (دیوید) دچار مشکل میشود. گاه بهنظر میرسد دیوید بهلحاظ عاطفی آزرده است، همچون کودکانِ مبتلا به اوتیسم یا شیزوفرنیای خفیف؛ در مدرسه دوستی ندارد و آموزگارش تشخیص داده که او اساسا تعلیمناپذیر است، زیرا نظمِ کلاس را برهم میزند. با اینهمه، رفتارِ ناپختهاش شاید نتیجه لوس بارآمدن توسطِ والدیناش باشد. گاه، بهطور نامعمول، از خودش تیزهوشی نشان میدهد، اما خیلی زود، دوباره به حالتِ خیرهسرانهاش بازمیگردد و این موضوعی خشمبرانگیز است.
اگر مقصود از شخصیتِ دیوید، واقعا مسیحِ کودک بوده باشد، کوتزی پیشینه درخوری برای مسیح قایل نشده است، چرا که دغدغههای دیوید تنها منحصر به خودش است و نه دیگران؛ درواقع، دیوید گویی هیچ درکی از حضورِ دیگران ندارد و لجوجانه بر این باور است که هرچه خودش فکر میکند مطلقا درست است. (او در پاسخ به این گفته که اشیاء باید ارزشمند باشند تا بتوان آنها را در موزه گذاشت، میگوید: «ارزش چیست؟» و استدلالاش، به بیانی، انکارناپذیر است: «برای من گرانبهاست. موزه خودم است، نه شما.»
کودک بهسرعت شروع میکند به حرفهای گنده زدن و گزافگویی: «من نه پدر دارم و نه مادر. پس متعلق به خودم هستم.»
«من حقیقت هستم.»روانشناسِ متخصصِ کودکان تشخیص میدهد که این پسر دچارِ ناسازگاری شخصیتی است. «آن... حقیقی چیزیست که دیوید در زندگی گم کرده است.
تجربه فقدانِ چیزی حقیقی، تجربه فقدانِ پدر و مادرِ حقیقی را نیز شامل میشود. دیوید در زندگیاش چیزی ندارد که او را مهار کند.» این در حالی است که در ناویلا هیچکس در زندگیاش برخوردار از مهار نیست، زیرا هیچکس خاطرهای پیش از زندگی در ناویلا ندارد. درواقع، ناویلا وجودِ خارجی ندارد، گونهای وهمِ سرسری است، جایی خیالی، مانندِ صحنهای لُخت از نمایشِ بکت که بازیگران بر آن متنهایی را میخوانند که درکِ کامل و درستی از آنها ندارند. میراثِ کارگردانی که همچنان دیرفهم باقی مانده و گویی از مسوولیتهای کارگردانی چشم پوشیده است. در این بُنبستِ وجودی، حتا سایمون به فریادی از ته دل تنزل پیدا میکند: «زندگیام برایم کافی نیست. ایکاش کسی، نجاتدهندهای، از آسمان نازل میشد.»
روشن است که «کودکی مسیح» یک تمثیل (یا شاید بشود گفت، یادآورِ «تمثیلِ سهمگین و توانفرسا»ی ملویل3) است، اما این تمثیل بهوضوحِِ تمثیلِ غارِ افلاطون، «سیروسلوکِ زائر» اثرِ جان بانیان4، یا «مزرعه حیواناتِ» اورول نیست. این کتاب تمثیلی احساسی، روانشناختی و پرچگال مانندِ «در انتظارِ بربرها» یا «زندگی و زمانه مایکل کی.» هم نیست که در کنارِ «رسوایی»، در دنیای واقعی پساآپارتایدِ آفریقایجنوبی رخ داده و اصلیترین آثارِ داستانی کوتزی را تشکیل میدهند. در این رمان، خواننده با سرنخهایی معدود، انگشتبهدهان میمانَد که: آیا ناویلا یوتوپیایی سوسیالیستیست یا پارودی یوتوپیای سوسیالیستی؟ آیا درکی از پارسایی بودایی و ظفرمندی نادلبستگی روحانی بر شهوتهای جسمانی بهدست میدهد؟ یا، بر اساسِ عنواناش، درباره ترکِ دنیای مسیحیت است؟ آیا ساکنانِ ناویلا پناهندگانِ سیاسیاند؟ آیا بهراستی زندهاند، یا روحهای سرگردانِ گمشده؟ آیا اینجا همان مرحله باردو (Bardo)ی پس از مرگ در «کتابِ مردگانِ تبتی» نیست؟ اما چرا آنها حافظه خود را از دست دادهاند؟ (بهتقلید از رمانِ تمثیلی ژوزه ساراماگو، «کوری»، که اثراتِ کوری همهگیر را در شهری بینامونشان روایت میکند؟)
مدتی گمان میکردم که «کودکی مسیح» باید رمانی باشد که در آن سکونِ روشنگری بودیسم در برابرِ جدوجهدِ رستگاری مسیحی قرار داده شده است: یکی اساسا دورهای، دیگری «متوالی»؛ هدفِ یکی نابودی شخصیتِ فردی [و تبدیلِ آن] بهصورتِ خلأ فراگیرِ جهانی و هدفِ دیگری «رستگاری» شخصیتِ فردی واحد و تضمینِ زندگی جاودانه و بازپیوستن به عزیزان در بهشت. محتملتر آنکه، «کودکی مسیح» حکایتی الهامگرفته از کافکا و در جستوجوی خودِ معناست: در جستوجوی اینکه چرا وقتی زندگی (غیرِ دینی) فاقدِ شور و هدف است، باید بر ادامه آن پای فشرد؟ تنها یک ماموریتِ بوالهوسانه (جستوجو برای یافتنِ مادرِ کودکی یتیم و باورداشتن به نجاتبخشی که از آسمان نازل میشود) به این زندگی وضوح میبخشد و در غیراینصورت، بیمعنا و تصادفی است.
این تصویرِ دلگیر و ناهموار یادآورِ پایانِ دردناکِ «رسوایی» است، زیرا بهنظر میرسد در اینجا امکانِ «زندگی جدید» در شهری دیگر، هرچند آرمانگرایانه و دُن کیشوتی، تنها توهمی دیگر باشد. اما نقشِ «دُن کیشوت» در این رمان چیست؟ زیرا این «دُن کیشوتِ» سِروانتس نیست، بلکه در یک پیچشِ گیجکننده بورخسوار، نویسنده «مردیست به نامِ بننیلی» که «ردایی بلند به تن و دستاری بر سر» دارد. شاید، روزی، الیزابت کاستلو خودش ما را از این موضوع آگاه کند.
منبع: نیویورک تایمز SavingGrace -Review by JOYCE CAROL OATES, The New York Times - 29 Aug 2013
پینوشتها
[1]. Henry David Thoreau (1817-1862):
نویسنده، شاعر، فیلسوف و تاریخدان ناتورالیست و آنارشیست آمریکایی که بیشترین شهرتش را بهواسطه کتاب «والدن» (1854) -در ستایش زندگی بدوی در طبیعت- و همچنین، مقالهای با عنوان «نافرمانی مدنی» (1849) بهدست آورده است که تاثیری شگرف بر مرام و دیدگاهِ مشاهیری چون تولستوی، گاندی، پروست، جان باروز، جی. اف. کندی و لوتر کینگ گذارد- مترجم.
[2]. William Wordsworth (1770-1850):
ویلیام وُردزوُرث، از مهمترین شاعران رمانتیکِ سده 19 انگلستان
[3]. منظور، رمانِ «موبی دیک» اثرِ درخشانِ هرمان ملویل
(Herman Melville - 1819-1891) است.
[4]. John Bunyan (1688-1628):
جان بانیان، نویسنده و موعظهگرِ مسیحی انگلیسی و مولفِ نزدیک به شصت کتابِ موعظه، که از آن میان، کتابِ «سیروسلوکِ زائر» برجستهترین اثرِ تمثیلی ادبیاتِ مسیحی برشمرده میشود.
دیر یا زود درمییابیم که «سایمون» و «دیوید» نامهایی اختیاریاند؛ هیچکس در این سرزمین نامِ واقعی خودش را نمیداند؛ حتا سن و تاریخِ تولد نیز بختانه برگزیده میشوند: «نامهایی که بهکار میبریم را خودمان روی خودمان گذاشتهایم، ... اما میبایست سنی هم برای خودمان انتخاب میکردیم. عددها و نامها، به یک اندازه دلبخواهیاند، به یک اندازه تصادفی و به یک اندازه بیاهمیت.»
«کودکی مسیح» رُمانِ دُژستانی (یا پادآرمانی) نامعمولیست که در آن قهرمانِ داستان در پذیرشِ سرنوشتِ خویش بسیار بیکنش است، اما سایمون در واقع هیچگونه کنجکاویای برای چنین تصمیمها یا اینکه چه کسانی حقِ تصمیمگیری بر سرنوشتاش را دارند، از خود نشان نمیدهد. اما شاید رُمانِ اسرارآمیزِ «کودکی مسیح» در اصل دُژستانی نباشد.
زبانِ رسمی کشورِ جدید اسپانیاییست و زبانهای دیگر نه به کار میآیند و نه آموزش داده میشوند. هنگامیکه دیوید تلاش میکند خودش را پشتِ غُرولُندِ زیرلب و حرفهای خصوصی و بیمعنی پنهان کند، سایمون میکوشد به او توضیح دهد که: «همه بهصورتِ غریبه به این کشور میآیند... ما از جاهای مختلف و با گذشتههای مختلف بهدنبال زندگی تازهای به اینجا آمدهایم. اما حالا همه با هم در یک قایق هستیم. پس باید با هم پیش برویم. یکی از راههای پیشروی دوشادوشِ هم، صحبت کردن به زبانی مشترک است. این یک قانون است. قانونِ خوبی هم هست و باید از آن اطاعت کنیم... اگر از این قانون سرپیچی کنی، اگر نسبت به زبانِ اسپانیایی بیدقت باشی و به حرف زدن به زبانِ خودت ادامه بدهی، بهناچار در دنیای تنهای خودت باقی خواهی ماند.»
کشاکش میان دنیای شخصی، خوابوخیالهای کودکانه (که دیوید از قهرمانِ رُمانِ «دُن کیشوت» الهام پذیرفته) و دنیای غیرشخصی، عمومی و بزرگتری که نیازمندِ همنوایی تمامی شهروندان است، تمِ اصلی «کودکی مسیح» را تشکیل میدهد.
در اینجا نه وحشتِ فزاینده و سردِ «1984» اورول حکمفرماست و نه غبارِ خوابآورِ «دنیای شگفتانگیزِ نو»ی هاکسلی ، بلکه وضعیتی نیمهسوسیالیستی که در آن همنوایی، میانمایگی و گمنامی معیار و برترینِ ارزشها بهشمار میرود. در این داستان هیچ ترسی از مجازات به چشم نمیخورد - ترمِ «پلیس» تنها یکبار بهعنوان بیمداد بهکار برده میشود، آن هم وقتیکه دیوید از رفتن به مدرسه مانندِ بچههای دیگر سر باز میزند؛ اما هرگز پای پلیس به داستان باز نمیشود. این جو مبهمِ رویایی که مینیمالیسموار توصیف میشود، دربردارنده نماهایی کافکایی یا صحنههای ملالتبارِ بکتی است. (فصلِ یکیماندهبهآخرِ رُمانِ سال 2003 کوتزی، «الیزابت کاستلو» نیز به چند قطعه منثورِ داستانی از کافکا «تخصیص» داده شده است. کوتزی رساله دکترای خود را درباره ساموئل بکت نوشته و آشکارا از او تاثیر پذیرفته است.)
دیوانسالاری پنهان اما خوشخیمی زندگی افرادِ جامعه را از فاصلهای قابلِ ملاحظه زیرِ نظر دارد. بیشترِ شهروندان از کیفیتِ تغذیه و سکونت در بلوکهای ساختمانی همشکل راضیاند؛ برخی فوتبال تماشا میکنند و دیگران به امیدِ پیشرفت در زندگی به مدرسههای شبانه میروند. بهنظر میرسد همه به زندگی زیرِ خطی که هنری دیوید ثورو1 آن را «نومیدی مطلق» خوانده، راضیاند. نگران چه هستید؟ دلزدگی؟ محرومیتِ جنسی؟ رنج کشیدن، جان کندن، مرگ؟ یکی از شهروندان بهگونهای نمادین اظهار میکند: «اگر بمیرد، در زندگی بعدی به راهاش ادامه خواهد داد.» سایمون از سازگارشدن با این شرایط ناتوان است. حافظهاش را از دست داده، اما «خاطره ناراحتکننده داشتنِ حافظه» را در خود نگه داشته است. گرچه میکوشد با جامعه مورچگانِ کارگر همساز شود، اما نسبت به اتمسفرِ کلی ناویلا احساس بیگانگی میکند - «خیرخواهی» عمومی، «انبوهی از نیکخواهی». در اینجا هیچ کاری ضرورت ندارد. هیچ چیزی خصوصی نیست. همه چیز همگانی، مطلق و ناشخصی است.
کوتزی در نثری یکسر بیآلایش، ساده و یکدست که در آن نشانی از تجملاتِ استعاری، یا کاربردِ چشمگیرِ قواعدِ دستوری، یا حتا واژهای بیش از چندهجایی نیست، از هیچگونه ملیگرایی یا آیینپردازیای پشتیبانی نمیکند - در این کشورِ فرسوده نه کلیسایی هست، نه کنشتی و نه مسجدی. پیداست که منطقهای سکولار و بیملت است، با سیستمِ اجتماعیای عمدتا سوسیالیستی و فاقدِ تاریخ. تمامی شهروندان فراموشیزدهاند. عشق، آرزو، یا حتا دوستی عمیق مفاهیمی کمابیش ناشناختهاند.
سایمون در جمعِ زامبیهای خیرخواه، شکایتاش را با پرسشی مطرح میکند: «هرگز از خودتان پرسیدهاید که شاید بهایی که برای این زندگی جدید میپردازیم، بهای فراموشی، نباید چندان گزاف باشد؟» او تنها کسی است که علیه فقدانِ انسانیتی پررنگتر به خشم میآید: «وقتیکه احساسِ گرسنگی را هم در خودمان از بین بردیم، میگویید، ما ثابت کردهایم که میتوانیم خودمان را با هر شرایطی سازگار کنیم و از این پس خوشبخت خواهیم بود، اما من دلم نمیخواهد سگِ گرسنگیام از گرسنگی تلف شود، میخواهم سیرش کنم!» در واقع، سایمون دوست دارد گوشت بخورد - «استیکِ گاو با پوره سیبزمینی و سُسِ گوشت... استیکِ گاوی که آبِ گوشت از آن بچکد.» او از این موضوع بهشدت ناراضیست که رژیمِ غذایی در ناویلا اغلب بیسکوییتِ بیشکر، نان و یک جور خمیرِ لوبیای نیمگرم است؛ در این اجتماع کمابیش هیچ تنوعی وجود ندارد و مطلقا هیچ طنزی: «خیلی بیرمق است. هر که را میبینم، زیادی مودب، زیادی مهربان و دارای حُسنِ نیت است. هیچکس فحش نمیدهد یا عصبانی نمیشود. کسی مست نمیکند... چطور ممکن است؟ شما به زبان آدمیزاد حرف میزنید؟ حتا دارید به خودمان هم دروغ میگویید؟»
کوتزی که خودش گیاهخواری دوآتشه است، از عادتِ گوشتخواری با جملههایی تند و کوبنده یاد میکند. در رمانِ خود سرگذشتنامهای-اعترافی مجازیاش، «الیزابت کاستلو» تصریح میکند که هولوکاستِ قرنِ بیستمِ اروپا در اصل تفاوتی با سلاخی هرروزه حیوانات ندارد و گوشتخواران هیچ تفاوتی با نازیهایی ندارند که از بدنِ آدمها صابون تهیه میکردند و از پوستشان بهعنوانِ نورتابِ لامپهای خانههاشان بهره میبردند. (برگرفته از سلسله سخنرانیهای 98-1997 کوتزی در دانشگاهِ پرینستون. این گزیده از کوتزی موجی از ناراحتی و خشم را در میان اغلبِ دانشجویانِ گوشتخوارِ حاضر در سالنِ همایش برانگیخت. اگر قصدِ کوتزی برهمزدنِ آرامشِ آنها بوده باشد، کاملا در این کار موفق بوده است. در ضیافتِ شامی که پس از این همایش برگزار شد، هیچگونه غذای گوشتیای برای میهمانان سرو نشد.) با اینهمه، در این صحنه از «کودکی مسیح»، همچون دیگر صحنههای کتاب، خواننده تصور میکند که سایمون با ابرازِ احساساتی نادر و خوشایند در رُمانی عاری از احساسات، از زبانِ نویسنده حرف میزند.
گرچه شاید نارضایتی سایمون ریشه در یأسِ فلسفی داشته باشد، صرفا از نوعِ شهوانی یا عشقی نیست، اما پدیدهای هیجانیست که نیازمندِ تجربه کردن است، چنانکه در این خطابه بهانهجویانه از سوی زنی «تکیده» القاء میشود که سایمون با او رابطه عشقی سطحی داشته است: «در گذشته فکر میکردیم، اندازه داشتهها اهمیتی ندارد، زیرا همیشه جای چیزی خالیاست. نامی که بر این جای خالی میگذاریم، عشق است... این ناخشنودی بیپایان، این حسرتِ چیزی که جایش خالیاست، اندیشهایاست که حالا از شرش خلاص شدهایم... دیگر جای چیزی خالی نیست. ناچیزی که فکر میکنی جایاش خالیاست، توهمی بیش نیست. یعنی در خوابوخیال زندگی میکنی.»
این عبارتهای معرفشناسی بودایی و هندو است: دنیای گذرای وابستگی و خواستهها توهم است و رهانیدن خود از این چیزها رهیدن از توهم است. اما دست یافتن به این وارستگی، به بیانی چشم پوشیدن از تمامیتِ آدمیت است؛ که خود نوعی مرگ است. سایمون همچون ابلهی دمبهدم سرزنش میشود. «این نه دنیای ممکن، بلکه تنها دنیاست.»
سایمون که از زیبایی زنانه و همچنین، استیکِ صبحانه محروم مانده است، میکوشد جهتِ کامجویی، در سرویسی به نامِ سالن کانفورت ثبتنام کند... و هنگامیکه درخواستش رد میشود، بیهیچ ملاحظهای به او گوشزد میکنند که: «از این چیزها صرفنظر کنید. دیگر بهقدرِ کافی پیر شدهاید.» در این مورد، وضعیتِ سایمون درست شبیه به وضعیتِ «استادِ دانشگاه» در یکی از معروفترین رمانهای کوتزی، «رسوایی»است که پذیرفته نشدنش از سوی مستخدمی که برای سالیان او را میشناخته، سببِ فروپاشی زندگی و علتِ بدنامیاش میشود.
روزی از روزها، ناگهان سایمون در حالتی عاری از منطق که بهنظر نشانه خاصی هم نداشت، تصمیم میگیرد تا زنِ غریبهای را که سرگرمِ بازی تنیس است بهعنوان مادرِ دیوید برگزیند - «بهمحضِ اینکه بهدرونِ چشمهایش نگاه کردم، او را شناختم.» زن که اینس نام دارد، «باکرهای چشموگوشبسته و سادهدل» است که سایمون میتواند نقشه شخصی و بسیار منحصربهفردِ خود را روی او پیاده سازد. فارغ از اینکه «کودکی مسیح» تنها قصه رمانی محال و غیرواقعی است، دانستن اینکه سایمون چگونه و چرا چنین رفتارِعجولانه و بیباکانهای دارد، دشوار است. او بهشایستگی، اینسِ «بیاحساس و بیذوق» را به زندگی کردن در آپارتمانِ خودش و در کنار دیوید ترغیب و راضی میکند. بدینترتیب، خانوادهای فیالبداهه تشکیل میشود؛ از هیچ.
در این نقطه، خواننده ممکن است با خودش فکر کند که اگر دیوید، به تعبیری، کودکی (عیسی) مسیح باشد، آیا اینس هم معادلِ مریمِ پاکدامن در کتابِ مقدس است؟ و در چه صورتی ممکن است سایمون تجسمی از یوسفِ انجیل باشد؟ ...
«کودکی مسیح» با کشمکشِ طولانیِ والدینِ قلابی دیوید بر سر این پسر ادامه پیدا میکند، که البته، چندان بیشباهت به دعواهای والدینِ معمولی بر سرِ کودکانِ «مشکلدار» نیست. اینس، دیوید را با حرفهایی چون «نورِ زندگی من» لوس میکند و دلش میخواهد او را با خودش در خانه نگه دارد، درحالیکه سایمون میخواهد او را به مدرسه بفرستد. هر دو مُصرانه اطمینان دارند که دیوید کودکی «استثنایی» است.
بهنظر میرسد دیوید، که کودکی نهچندان باوربرانگیز است، در تصورِ نویسنده نسبت به «کودکی» به مفهومِ رمانتیک و وُردزوُرثیاش2 (یعنی، کودک چنان به خداوند نزدیک است که «پرچمِ افتخارش برافراشته است») از جایگاهی نمادین برخوردار باشد. در نتیجه، خواننده در ترسیمِ تصویری شفاف و منطقی از او (دیوید) دچار مشکل میشود. گاه بهنظر میرسد دیوید بهلحاظ عاطفی آزرده است، همچون کودکانِ مبتلا به اوتیسم یا شیزوفرنیای خفیف؛ در مدرسه دوستی ندارد و آموزگارش تشخیص داده که او اساسا تعلیمناپذیر است، زیرا نظمِ کلاس را برهم میزند. با اینهمه، رفتارِ ناپختهاش شاید نتیجه لوس بارآمدن توسطِ والدیناش باشد. گاه، بهطور نامعمول، از خودش تیزهوشی نشان میدهد، اما خیلی زود، دوباره به حالتِ خیرهسرانهاش بازمیگردد و این موضوعی خشمبرانگیز است.
اگر مقصود از شخصیتِ دیوید، واقعا مسیحِ کودک بوده باشد، کوتزی پیشینه درخوری برای مسیح قایل نشده است، چرا که دغدغههای دیوید تنها منحصر به خودش است و نه دیگران؛ درواقع، دیوید گویی هیچ درکی از حضورِ دیگران ندارد و لجوجانه بر این باور است که هرچه خودش فکر میکند مطلقا درست است. (او در پاسخ به این گفته که اشیاء باید ارزشمند باشند تا بتوان آنها را در موزه گذاشت، میگوید: «ارزش چیست؟» و استدلالاش، به بیانی، انکارناپذیر است: «برای من گرانبهاست. موزه خودم است، نه شما.»
کودک بهسرعت شروع میکند به حرفهای گنده زدن و گزافگویی: «من نه پدر دارم و نه مادر. پس متعلق به خودم هستم.»
«من حقیقت هستم.»روانشناسِ متخصصِ کودکان تشخیص میدهد که این پسر دچارِ ناسازگاری شخصیتی است. «آن... حقیقی چیزیست که دیوید در زندگی گم کرده است.
تجربه فقدانِ چیزی حقیقی، تجربه فقدانِ پدر و مادرِ حقیقی را نیز شامل میشود. دیوید در زندگیاش چیزی ندارد که او را مهار کند.» این در حالی است که در ناویلا هیچکس در زندگیاش برخوردار از مهار نیست، زیرا هیچکس خاطرهای پیش از زندگی در ناویلا ندارد. درواقع، ناویلا وجودِ خارجی ندارد، گونهای وهمِ سرسری است، جایی خیالی، مانندِ صحنهای لُخت از نمایشِ بکت که بازیگران بر آن متنهایی را میخوانند که درکِ کامل و درستی از آنها ندارند. میراثِ کارگردانی که همچنان دیرفهم باقی مانده و گویی از مسوولیتهای کارگردانی چشم پوشیده است. در این بُنبستِ وجودی، حتا سایمون به فریادی از ته دل تنزل پیدا میکند: «زندگیام برایم کافی نیست. ایکاش کسی، نجاتدهندهای، از آسمان نازل میشد.»
روشن است که «کودکی مسیح» یک تمثیل (یا شاید بشود گفت، یادآورِ «تمثیلِ سهمگین و توانفرسا»ی ملویل3) است، اما این تمثیل بهوضوحِِ تمثیلِ غارِ افلاطون، «سیروسلوکِ زائر» اثرِ جان بانیان4، یا «مزرعه حیواناتِ» اورول نیست. این کتاب تمثیلی احساسی، روانشناختی و پرچگال مانندِ «در انتظارِ بربرها» یا «زندگی و زمانه مایکل کی.» هم نیست که در کنارِ «رسوایی»، در دنیای واقعی پساآپارتایدِ آفریقایجنوبی رخ داده و اصلیترین آثارِ داستانی کوتزی را تشکیل میدهند. در این رمان، خواننده با سرنخهایی معدود، انگشتبهدهان میمانَد که: آیا ناویلا یوتوپیایی سوسیالیستیست یا پارودی یوتوپیای سوسیالیستی؟ آیا درکی از پارسایی بودایی و ظفرمندی نادلبستگی روحانی بر شهوتهای جسمانی بهدست میدهد؟ یا، بر اساسِ عنواناش، درباره ترکِ دنیای مسیحیت است؟ آیا ساکنانِ ناویلا پناهندگانِ سیاسیاند؟ آیا بهراستی زندهاند، یا روحهای سرگردانِ گمشده؟ آیا اینجا همان مرحله باردو (Bardo)ی پس از مرگ در «کتابِ مردگانِ تبتی» نیست؟ اما چرا آنها حافظه خود را از دست دادهاند؟ (بهتقلید از رمانِ تمثیلی ژوزه ساراماگو، «کوری»، که اثراتِ کوری همهگیر را در شهری بینامونشان روایت میکند؟)
مدتی گمان میکردم که «کودکی مسیح» باید رمانی باشد که در آن سکونِ روشنگری بودیسم در برابرِ جدوجهدِ رستگاری مسیحی قرار داده شده است: یکی اساسا دورهای، دیگری «متوالی»؛ هدفِ یکی نابودی شخصیتِ فردی [و تبدیلِ آن] بهصورتِ خلأ فراگیرِ جهانی و هدفِ دیگری «رستگاری» شخصیتِ فردی واحد و تضمینِ زندگی جاودانه و بازپیوستن به عزیزان در بهشت. محتملتر آنکه، «کودکی مسیح» حکایتی الهامگرفته از کافکا و در جستوجوی خودِ معناست: در جستوجوی اینکه چرا وقتی زندگی (غیرِ دینی) فاقدِ شور و هدف است، باید بر ادامه آن پای فشرد؟ تنها یک ماموریتِ بوالهوسانه (جستوجو برای یافتنِ مادرِ کودکی یتیم و باورداشتن به نجاتبخشی که از آسمان نازل میشود) به این زندگی وضوح میبخشد و در غیراینصورت، بیمعنا و تصادفی است.
این تصویرِ دلگیر و ناهموار یادآورِ پایانِ دردناکِ «رسوایی» است، زیرا بهنظر میرسد در اینجا امکانِ «زندگی جدید» در شهری دیگر، هرچند آرمانگرایانه و دُن کیشوتی، تنها توهمی دیگر باشد. اما نقشِ «دُن کیشوت» در این رمان چیست؟ زیرا این «دُن کیشوتِ» سِروانتس نیست، بلکه در یک پیچشِ گیجکننده بورخسوار، نویسنده «مردیست به نامِ بننیلی» که «ردایی بلند به تن و دستاری بر سر» دارد. شاید، روزی، الیزابت کاستلو خودش ما را از این موضوع آگاه کند.
منبع: نیویورک تایمز SavingGrace -Review by JOYCE CAROL OATES, The New York Times - 29 Aug 2013
پینوشتها
[1]. Henry David Thoreau (1817-1862):
نویسنده، شاعر، فیلسوف و تاریخدان ناتورالیست و آنارشیست آمریکایی که بیشترین شهرتش را بهواسطه کتاب «والدن» (1854) -در ستایش زندگی بدوی در طبیعت- و همچنین، مقالهای با عنوان «نافرمانی مدنی» (1849) بهدست آورده است که تاثیری شگرف بر مرام و دیدگاهِ مشاهیری چون تولستوی، گاندی، پروست، جان باروز، جی. اف. کندی و لوتر کینگ گذارد- مترجم.
[2]. William Wordsworth (1770-1850):
ویلیام وُردزوُرث، از مهمترین شاعران رمانتیکِ سده 19 انگلستان
[3]. منظور، رمانِ «موبی دیک» اثرِ درخشانِ هرمان ملویل
(Herman Melville - 1819-1891) است.
[4]. John Bunyan (1688-1628):
جان بانیان، نویسنده و موعظهگرِ مسیحی انگلیسی و مولفِ نزدیک به شصت کتابِ موعظه، که از آن میان، کتابِ «سیروسلوکِ زائر» برجستهترین اثرِ تمثیلی ادبیاتِ مسیحی برشمرده میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.