|

روایتی دیگر از هوشنگ سیحون

معماری از تبار خنیاگران

فرزانه ابراهیم‌زاده

نوه میرزا عبدالله قاجار بودنش کافی بود که به شیوه اجداد مادری‌اش به سمت موسیقی برود. اما هوشنگ سیحون این قاعده را به‌هم زد و در حالی که در آن خانه درندشت در خیابان ولیعصر (این روزها نزدیک چهارراه سپه - امام‌خمینی) به صدای سه‌تار مادرش مولودخانم گوش می‌داد، با زغال‌های سیاه روی دیوار نقاشی می‌کشید. این بخشی از خاطرات او به روایت خودش است؛ آنجایی که می‌گوید هم از سوی پدری و هم از سوی مادری در خانواده‌ای اهل هنر به‌دنیا آمده‌ است. تردیدی وجود ندارد که او طی بیش از هفت‌دهه در مقام معماری بزرگ منشأ تاثیرات بسیاری شد، اما تعلقش به دو خانواده بزرگ موسیقی موضوعی بود که از او «هوشنگ سیحون» ساخت؛ سیحونی که دَر ِخانه‌اش به روی اهالی موسیقی باز بود و با آنها حشرونشر داشت. شاید برای خیلی‌ها عجیب بود که بعد از درگذشتش چهره‌های شاخص موسیقی همچون محمدرضا شجریان از او نوشتند و درگذشتش را تسلیت گفتند و در مراسم تدفینش این صدای شهرام ناظری و همایون شجریان بود که او را تا خانه آخر همراهی کرد. هوشنگ سیحون از معدود اهالی هنر تجسمی بود که نسبت نزدیکش را با خانواده موسیقی حفظ کرد. این روایتی است از هوشنگ سیحون از چشم خانواده مادری.
میرزا علی‌اکبرخان فراهانی؛ جد بزرگ
اگر قرار باشد در میان موسیقیدانان ایرانی سه‌قرن اخیر چند نفر را انتخاب کرد، بی‌تردید یکی از آنها میرزاعلی‌اکبرخان فراهانی خواهد بود. او که به جناب میرزا شهرت داشت، یکی از برجسته‌ترین نوازندگان دربار ناصرالدین‌شاه و استاد نواختن تار بود. خاندان وی به خاندان هنر معروف است به این دلیل که بنیانگذاری و تکوین ردیف هفت‌دستگاه موسیقی ایرانی را منسوب به آنان می‌دانند. این نکته‌ای است که خیلی از پژوهشگران موسیقی از جمله روح‌الله خالقی در سرگذشت موسیقی ایران به آن اشاره می‌کنند.
کنت دوبینو و پولاک نیز در سفرنامه‌هایشان از میرزاعلی‌اکبرخان به عنوان بهترین نوازنده دربار شاهی نام می‌برند. گوبینو در سه‌در ایران می‌نویسد: «او بزرگ‌ترین نوازنده در ایران است و یک نوازنده جهانی است.» آقاعلی‌اکبر پس از چندصدسال روی موسیقی سنتی کار تئوری انجام داد. وی در هر دو زمینه آهنگسازی و نوازندگی سرآمد بود. عارف قزوینی در دیوان خود به او اشاره کرده و می‌نویسد آقا علی‌اکبر بی‌اندازه مورد تشویق و محبت شاه بوده به طوری که اغلب وقت خود را در مصاحبت شاه گذرانیده و او را از نغمات عالی و بی‌نظیرِ ساخته خود، سرمست نگاه می‌داشته ‌است. تار او قلندر نام داشت که 24پرده داشت. از عجایب اینکه درجه و میزان هنر استاد به حدی بود که کسی را یارای مخالفت یا جرات حسادت با او نبوده و از نظر اخلاقی هم طوری با اطرافیان شاه می‌زیسته که محبوب همه واقع شده و مورد توجه عموم قرار گرفته بود. او به‌شدت مذهبی بود و گفته ‌می‌شود پس از نماز شب یکی از سوره‌های قرآن را می‌نواخته که شنوندگان تشخیص داده‌اند سوره یس بوده ‌است.
میرزاعبدالله‌خان؛ نقطه عطف خانواده
هرقدر نام میرزاعلی‌اکبر در آغاز موسیقی سنتی ایران به شیوه مدرن اهمیت دارد، نام پسر دومش میرزاعبدالله‌خان در تثبیت این سبک موسیقی برجسته است. میرزاعبدالله جد مستقیم مادری هوشنگ سیحون بود. با آنکه او تنها مشق اولیه را نزد پدر هنرمندش آموخت و اجل فرصت بیشتری به میرزاعلی‌اکبر نداد، اما این شانس را داشت که ادامه درس هنر را در مکتب میرزا علی‌اکبر در محضر میرزاغلامحسین پسرعمویش که بعد از درگذشت پدرش سرپرستی خانواده او را برعهده داشت، بیاموزد. غلامحسین‌خان که شاگرد اصلی میرزاعلی‌اکبر بود، بعد از درگذشت عمو، همسرش را به عقد خود درآورد و سرپرستی سه‌پسرش را بر عهده گرفت. اما در میان این سه‌پسر عبدالله بیشتر از همه به پدر رفته بود. شاید بیشتر از آموزش موسیقی به علاقه‌مندان موسیقی، نوشتن ردیف‌های موسیقی و آوازی ایرانی مهم‌ترین کار میرزاعبدالله بود به طوری که ردیف‌های موسیقی ایرانی به عنوان ردیف میرزاعبدالله مشهور شده است. او با تجدیدنظر در دستگاه‌های 12گانه موسیقی ملی ایران و ادغام بعضی از آنها با هم، هفت‌دستگاه کامل و مجزا پدید آورد که این هفت‌دستگاه توسط سه‌نفر از شاگردانش به نام‌های میرزانصیر، فرصت شیرازی و مهدی‌قلی هدایت طی ‌هفت‌سال نت‌نویسی شد.
میرزاعبدالله، در نواختن تار هم استاد بود، ولی شهرت وی بیشتر در نواختن سه‌تار است. او چهارفرزند به نام‌های مولود، ملوک، جواد و احمد داشت که همه آنها با موسیقی مانوس بودند. وی در سال ۱۲۹۷هجری‌شمسی در تهران و در ۷۵سالگی درگذشت.
مولودخانم؛ مادر سیحون
در میان فرزندان میرزاعبدالله دو دختر او مولودخانم و ملوک‌خانم شاگردان خوبی برای پدر بودند. آنها سه‌تار و تار را در محضر پدر آموخته بودند و در محافل زنانه اجرا می‌کردند. اما مولودخانم در کنار اجرا به کار آموزش هم می‌پرداخت. میرزاعبدالله هم مانند پدرش فرصت این را نداشت که به پسر بااستعدادش احمد بیاموزد. اما مولودخانم خودش تعلیم برادر را بر عهده گرفت و با هنر خود یکی از مهم‌ترین نوازندگان تار یعنی احمد عبادی را تربیت کرد. مولود از دیگران، بیشتر به ردیف پدر وارد بود شاید به همین دلیل در زمان خود به عنوان یکی از مهم‌ترین نوازندگان شناخته شد.
نوه میرزا عبدالله قاجار بودنش کافی بود که به شیوه اجداد مادری‌اش به سمت موسیقی برود. اما هوشنگ سیحون این قاعده را به‌هم زد و در حالی که در آن خانه درندشت در خیابان ولیعصر (این روزها نزدیک چهارراه سپه - امام‌خمینی) به صدای سه‌تار مادرش مولودخانم گوش می‌داد، با زغال‌های سیاه روی دیوار نقاشی می‌کشید. این بخشی از خاطرات او به روایت خودش است؛ آنجایی که می‌گوید هم از سوی پدری و هم از سوی مادری در خانواده‌ای اهل هنر به‌دنیا آمده‌ است. تردیدی وجود ندارد که او طی بیش از هفت‌دهه در مقام معماری بزرگ منشأ تاثیرات بسیاری شد، اما تعلقش به دو خانواده بزرگ موسیقی موضوعی بود که از او «هوشنگ سیحون» ساخت؛ سیحونی که دَر ِخانه‌اش به روی اهالی موسیقی باز بود و با آنها حشرونشر داشت. شاید برای خیلی‌ها عجیب بود که بعد از درگذشتش چهره‌های شاخص موسیقی همچون محمدرضا شجریان از او نوشتند و درگذشتش را تسلیت گفتند و در مراسم تدفینش این صدای شهرام ناظری و همایون شجریان بود که او را تا خانه آخر همراهی کرد. هوشنگ سیحون از معدود اهالی هنر تجسمی بود که نسبت نزدیکش را با خانواده موسیقی حفظ کرد. این روایتی است از هوشنگ سیحون از چشم خانواده مادری.
میرزا علی‌اکبرخان فراهانی؛ جد بزرگ
اگر قرار باشد در میان موسیقیدانان ایرانی سه‌قرن اخیر چند نفر را انتخاب کرد، بی‌تردید یکی از آنها میرزاعلی‌اکبرخان فراهانی خواهد بود. او که به جناب میرزا شهرت داشت، یکی از برجسته‌ترین نوازندگان دربار ناصرالدین‌شاه و استاد نواختن تار بود. خاندان وی به خاندان هنر معروف است به این دلیل که بنیانگذاری و تکوین ردیف هفت‌دستگاه موسیقی ایرانی را منسوب به آنان می‌دانند. این نکته‌ای است که خیلی از پژوهشگران موسیقی از جمله روح‌الله خالقی در سرگذشت موسیقی ایران به آن اشاره می‌کنند.
کنت دوبینو و پولاک نیز در سفرنامه‌هایشان از میرزاعلی‌اکبرخان به عنوان بهترین نوازنده دربار شاهی نام می‌برند. گوبینو در سه‌در ایران می‌نویسد: «او بزرگ‌ترین نوازنده در ایران است و یک نوازنده جهانی است.» آقاعلی‌اکبر پس از چندصدسال روی موسیقی سنتی کار تئوری انجام داد. وی در هر دو زمینه آهنگسازی و نوازندگی سرآمد بود. عارف قزوینی در دیوان خود به او اشاره کرده و می‌نویسد آقا علی‌اکبر بی‌اندازه مورد تشویق و محبت شاه بوده به طوری که اغلب وقت خود را در مصاحبت شاه گذرانیده و او را از نغمات عالی و بی‌نظیرِ ساخته خود، سرمست نگاه می‌داشته ‌است. تار او قلندر نام داشت که 24پرده داشت. از عجایب اینکه درجه و میزان هنر استاد به حدی بود که کسی را یارای مخالفت یا جرات حسادت با او نبوده و از نظر اخلاقی هم طوری با اطرافیان شاه می‌زیسته که محبوب همه واقع شده و مورد توجه عموم قرار گرفته بود. او به‌شدت مذهبی بود و گفته ‌می‌شود پس از نماز شب یکی از سوره‌های قرآن را می‌نواخته که شنوندگان تشخیص داده‌اند سوره یس بوده ‌است.
میرزاعبدالله‌خان؛ نقطه عطف خانواده
هرقدر نام میرزاعلی‌اکبر در آغاز موسیقی سنتی ایران به شیوه مدرن اهمیت دارد، نام پسر دومش میرزاعبدالله‌خان در تثبیت این سبک موسیقی برجسته است. میرزاعبدالله جد مستقیم مادری هوشنگ سیحون بود. با آنکه او تنها مشق اولیه را نزد پدر هنرمندش آموخت و اجل فرصت بیشتری به میرزاعلی‌اکبر نداد، اما این شانس را داشت که ادامه درس هنر را در مکتب میرزا علی‌اکبر در محضر میرزاغلامحسین پسرعمویش که بعد از درگذشت پدرش سرپرستی خانواده او را برعهده داشت، بیاموزد. غلامحسین‌خان که شاگرد اصلی میرزاعلی‌اکبر بود، بعد از درگذشت عمو، همسرش را به عقد خود درآورد و سرپرستی سه‌پسرش را بر عهده گرفت. اما در میان این سه‌پسر عبدالله بیشتر از همه به پدر رفته بود. شاید بیشتر از آموزش موسیقی به علاقه‌مندان موسیقی، نوشتن ردیف‌های موسیقی و آوازی ایرانی مهم‌ترین کار میرزاعبدالله بود به طوری که ردیف‌های موسیقی ایرانی به عنوان ردیف میرزاعبدالله مشهور شده است. او با تجدیدنظر در دستگاه‌های 12گانه موسیقی ملی ایران و ادغام بعضی از آنها با هم، هفت‌دستگاه کامل و مجزا پدید آورد که این هفت‌دستگاه توسط سه‌نفر از شاگردانش به نام‌های میرزانصیر، فرصت شیرازی و مهدی‌قلی هدایت طی ‌هفت‌سال نت‌نویسی شد.
میرزاعبدالله، در نواختن تار هم استاد بود، ولی شهرت وی بیشتر در نواختن سه‌تار است. او چهارفرزند به نام‌های مولود، ملوک، جواد و احمد داشت که همه آنها با موسیقی مانوس بودند. وی در سال ۱۲۹۷هجری‌شمسی در تهران و در ۷۵سالگی درگذشت.
مولودخانم؛ مادر سیحون
در میان فرزندان میرزاعبدالله دو دختر او مولودخانم و ملوک‌خانم شاگردان خوبی برای پدر بودند. آنها سه‌تار و تار را در محضر پدر آموخته بودند و در محافل زنانه اجرا می‌کردند. اما مولودخانم در کنار اجرا به کار آموزش هم می‌پرداخت. میرزاعبدالله هم مانند پدرش فرصت این را نداشت که به پسر بااستعدادش احمد بیاموزد. اما مولودخانم خودش تعلیم برادر را بر عهده گرفت و با هنر خود یکی از مهم‌ترین نوازندگان تار یعنی احمد عبادی را تربیت کرد. مولود از دیگران، بیشتر به ردیف پدر وارد بود شاید به همین دلیل در زمان خود به عنوان یکی از مهم‌ترین نوازندگان شناخته شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.