|

اشاراتی درباره نمایشگاه آکو سالمی در گالری «شش»

دیوار انتهای رویاست

گلنار نریمانی .دانشجوی دکترای فلسفه هنر دانشگاه هنر

کاسپار داوید فریدریش، نقاش رمانتیک قرن 19 آلمان، به مناظرش مشهور است. اما فریدریش مجموعه نقاشی‌هایی دارد که انگیزه‌ چنین نوشتاری را فراهم آورده‌اند: مناظری از طبیعت به‌همراه انسان، سوژه‌ای که پشت به بیننده و البته پشت به نقاش و رو به سوی گستره‌ بیکران طبیعت ایستاده است. مهم‌تر اینکه چنین مضامینی در نقاشی فریدریش با دیدن عکس‌های آکو سالمی باز از نو به ذهن متبادر می‌شوند. به این‌ترتیب، این نوشتار عکس‌های آکو سالمی را در قرن بیست‌ویکم به آثار فریدریش در قرن 19 پیوند می‌زند. مفهوم محوری این نوشتار، مفهوم «امر والا» است؛ یکی از مهم‌ترین مفاهیم کانت در نقد قوه‌ حکم که توسط خود فیلسوف در ارتباط با آثار هنری نگریسته نمی‌شود، اما می‌توان پیوندهای وثیقی میان برخی آثار هنری و مفهوم امر والا برقرار کرد. در نوشتار حاضر این پیوندها میان مجموعه‌ای از عکس‌های دیجیتال آکو سالمی و نقاشی‌های کاسپار فریدریش برقرار می‌شود. از آنجا که یکی از مهم‌ترین وجوه کارهای سالمی، مدیوم یا ابزار اوست، نخست اندکی درباره‌ آن سخن خواهد رفت و سپس با گذشتن از مدیوم، به ارجاعات نظری عکس‌ها پرداخته خواهد شد. تمام عکس‌های این مجموعه با استفاده از دوربین موبایل گرفته شده‌اند؛ مدیومی که در بادی امر تبدیل به شمشیری دولبه برای هنرمند می‌شود. از یک‌سو، دوربین موبایل هنرمند را در معرض نقد قرار می‌دهد، نقدهای رایج و سردستی از قبیل کارکردن با ابزاری غیرحرفه‌ای و روزمره و در نتیجه کم‌اهمیت. اما همین مساله، وجه بارز کارهای اوست و چیزی‌ است که کارهای او را از روزمرگی نجات می‌دهد. سالمی در تهران معاصر، کاری را می‌کند که پُل استرند چندین دهه پیش با سوژه‌های آمریکایی‌اش انجام داده و بر این گمان بوده است که: تنها با فریب‌دادن سوژه‌هایم بود که می‌توانستم به آنها وفادار بمانم. او می‌گوید: «احساس می‌کردم تنها با استفاده از این واقعیت که فرد نمی‌داند که کسی در حال عکاسی از اوست، می‌توان به کیفیتی وجودی دست یافت.» از دیدگاه نگارنده، سالمی نیز در عکس‌هایش به چنین کیفیتی دست‌ یافته و این مساله را مدیون پیش‌پاافتادگی مدیوم خود است. سوژه‌ها اهمیتی به حضور او نمی‌دهند و او را عکاس نمی‌یابند. عکاس که در نقش هنری خود نیست، تبدیل به یکی از سوژه‌ها می‌شود، او در نقش اجتماعی عابر است و به این‌ترتیب از توده جدا نمی‌شود، از این طریق او می‌تواند با موشکافی سوژه‌های خود را مدنظر قرار دهد، بی‌آنکه چیزی از تازگی تصویر، کیفیت تصادفی و تعلیق آن کاسته شود. اما مدیوم، مساله‌ تمام آثار سالمی است. آنچه این متن در ادامه بر آن تاکید خواهد داشت، ارجاعات مفهومی دسته‌ای از این عکس‌هاست؛ ارجاعاتی که با تمرکز هنرمند بر فرم، شاید هرگز در خودآگاه او شکل نگرفته‌اند، اما ناخودآگاه متاثر از بستر اجتماعی و تاریخی هنرمند، بذرهای چنین نوشتاری را کاشته‌اند. در آثار کاسپار فریدریش اغلب با فیگور یا فیگورهایی مواجه می‌شویم که پشتشان به بیننده است. یکی از مشهورترین این دسته آثار فریدریش، سرگردان بر فراز دریای مه است. در این مجموعه از آثار فریدریش، همواره فیگور انسانی پشت به نقاش یا بیننده دارد، او در برابر طبیعت بی‌کران قرار گرفته. طبیعت در نقاشی‌های فریدریش همواره دارای نوعی ابهام و والایی است. مناظر مه‌آلود، جنگل‌های غرق در نوری مبهم و مناظری که در افقی مبهم محو می‌شوند، همگی به تصاویر فریدریش وجهی ابهام‌آمیز می‌بخشند. از سوی دیگر فیگور یا فیگورهای انسانی این نقاشی‌ها در آرامشی غریب رو به سوی منظره ایستاده‌اند، گویی فیگورها غرق در ابهام و رازآمیزی منظره‌اند. اما پیوند میان این اثر و عکس‌های آکو سالمی کجاست؟ در عکسی از سالمی، پیرمردی در میان فضای شهری تهران معاصر در برابر دیواری خنثی ایستاده است. فیگور عکس سالمی نیز پشت بر بیننده و عکاس دارد. اما انسان سالمی، انسان پسامدرنیسم است و منظره‌ پیش روی او دیوار است. دیوار انتهای رویاست و پس از آن هیچ. انسان پس از مدرنیسم و البته انسان شهرنشین امروزی، مردی که در تهران زندگی می‌کند شاید دیگر رویایی ندارد. امر والا برای او تبدیل به بن‌بست شده است. عکس سالمی آینه‌ تمام‌نمای شهرنشینان تهرانی است؛ مردمی که از شهرهای مختلف، از بسترهای فرهنگی گوناگون به این شهر آمده‌اند و ایده‌ای فاوستی در مورد زندگی را می‌جسته‌اند. اکنون اما آنها می‌دانند که این ایده قرار نیست به واقعیت تبدیل شود، در زندگی پسامدرن، واقعیت و ایده یکی هستند و به نحوی گریزناپذیر خود را تحمیل می‌کنند.

کاسپار داوید فریدریش، نقاش رمانتیک قرن 19 آلمان، به مناظرش مشهور است. اما فریدریش مجموعه نقاشی‌هایی دارد که انگیزه‌ چنین نوشتاری را فراهم آورده‌اند: مناظری از طبیعت به‌همراه انسان، سوژه‌ای که پشت به بیننده و البته پشت به نقاش و رو به سوی گستره‌ بیکران طبیعت ایستاده است. مهم‌تر اینکه چنین مضامینی در نقاشی فریدریش با دیدن عکس‌های آکو سالمی باز از نو به ذهن متبادر می‌شوند. به این‌ترتیب، این نوشتار عکس‌های آکو سالمی را در قرن بیست‌ویکم به آثار فریدریش در قرن 19 پیوند می‌زند. مفهوم محوری این نوشتار، مفهوم «امر والا» است؛ یکی از مهم‌ترین مفاهیم کانت در نقد قوه‌ حکم که توسط خود فیلسوف در ارتباط با آثار هنری نگریسته نمی‌شود، اما می‌توان پیوندهای وثیقی میان برخی آثار هنری و مفهوم امر والا برقرار کرد. در نوشتار حاضر این پیوندها میان مجموعه‌ای از عکس‌های دیجیتال آکو سالمی و نقاشی‌های کاسپار فریدریش برقرار می‌شود. از آنجا که یکی از مهم‌ترین وجوه کارهای سالمی، مدیوم یا ابزار اوست، نخست اندکی درباره‌ آن سخن خواهد رفت و سپس با گذشتن از مدیوم، به ارجاعات نظری عکس‌ها پرداخته خواهد شد. تمام عکس‌های این مجموعه با استفاده از دوربین موبایل گرفته شده‌اند؛ مدیومی که در بادی امر تبدیل به شمشیری دولبه برای هنرمند می‌شود. از یک‌سو، دوربین موبایل هنرمند را در معرض نقد قرار می‌دهد، نقدهای رایج و سردستی از قبیل کارکردن با ابزاری غیرحرفه‌ای و روزمره و در نتیجه کم‌اهمیت. اما همین مساله، وجه بارز کارهای اوست و چیزی‌ است که کارهای او را از روزمرگی نجات می‌دهد. سالمی در تهران معاصر، کاری را می‌کند که پُل استرند چندین دهه پیش با سوژه‌های آمریکایی‌اش انجام داده و بر این گمان بوده است که: تنها با فریب‌دادن سوژه‌هایم بود که می‌توانستم به آنها وفادار بمانم. او می‌گوید: «احساس می‌کردم تنها با استفاده از این واقعیت که فرد نمی‌داند که کسی در حال عکاسی از اوست، می‌توان به کیفیتی وجودی دست یافت.» از دیدگاه نگارنده، سالمی نیز در عکس‌هایش به چنین کیفیتی دست‌ یافته و این مساله را مدیون پیش‌پاافتادگی مدیوم خود است. سوژه‌ها اهمیتی به حضور او نمی‌دهند و او را عکاس نمی‌یابند. عکاس که در نقش هنری خود نیست، تبدیل به یکی از سوژه‌ها می‌شود، او در نقش اجتماعی عابر است و به این‌ترتیب از توده جدا نمی‌شود، از این طریق او می‌تواند با موشکافی سوژه‌های خود را مدنظر قرار دهد، بی‌آنکه چیزی از تازگی تصویر، کیفیت تصادفی و تعلیق آن کاسته شود. اما مدیوم، مساله‌ تمام آثار سالمی است. آنچه این متن در ادامه بر آن تاکید خواهد داشت، ارجاعات مفهومی دسته‌ای از این عکس‌هاست؛ ارجاعاتی که با تمرکز هنرمند بر فرم، شاید هرگز در خودآگاه او شکل نگرفته‌اند، اما ناخودآگاه متاثر از بستر اجتماعی و تاریخی هنرمند، بذرهای چنین نوشتاری را کاشته‌اند. در آثار کاسپار فریدریش اغلب با فیگور یا فیگورهایی مواجه می‌شویم که پشتشان به بیننده است. یکی از مشهورترین این دسته آثار فریدریش، سرگردان بر فراز دریای مه است. در این مجموعه از آثار فریدریش، همواره فیگور انسانی پشت به نقاش یا بیننده دارد، او در برابر طبیعت بی‌کران قرار گرفته. طبیعت در نقاشی‌های فریدریش همواره دارای نوعی ابهام و والایی است. مناظر مه‌آلود، جنگل‌های غرق در نوری مبهم و مناظری که در افقی مبهم محو می‌شوند، همگی به تصاویر فریدریش وجهی ابهام‌آمیز می‌بخشند. از سوی دیگر فیگور یا فیگورهای انسانی این نقاشی‌ها در آرامشی غریب رو به سوی منظره ایستاده‌اند، گویی فیگورها غرق در ابهام و رازآمیزی منظره‌اند. اما پیوند میان این اثر و عکس‌های آکو سالمی کجاست؟ در عکسی از سالمی، پیرمردی در میان فضای شهری تهران معاصر در برابر دیواری خنثی ایستاده است. فیگور عکس سالمی نیز پشت بر بیننده و عکاس دارد. اما انسان سالمی، انسان پسامدرنیسم است و منظره‌ پیش روی او دیوار است. دیوار انتهای رویاست و پس از آن هیچ. انسان پس از مدرنیسم و البته انسان شهرنشین امروزی، مردی که در تهران زندگی می‌کند شاید دیگر رویایی ندارد. امر والا برای او تبدیل به بن‌بست شده است. عکس سالمی آینه‌ تمام‌نمای شهرنشینان تهرانی است؛ مردمی که از شهرهای مختلف، از بسترهای فرهنگی گوناگون به این شهر آمده‌اند و ایده‌ای فاوستی در مورد زندگی را می‌جسته‌اند. اکنون اما آنها می‌دانند که این ایده قرار نیست به واقعیت تبدیل شود، در زندگی پسامدرن، واقعیت و ایده یکی هستند و به نحوی گریزناپذیر خود را تحمیل می‌کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.