چالشهای امنیتی عراق و تاثیرات منطقهای آن
امیر نیاکویی . استاد دانشگاه
حمله آمریکا به عراق در سال 2003 و سقوط سریع صدام حسین که با تلفات محدودی صورت پذیرفت، در ابتدا شکلگیری نظام سیاسی باثبات و دموکراتیکی را در عراق نوید میداد، اما چندان بهطول نینجامید که اوضاع بسیار پیچیدهای عراق را فراگرفت و این کشور در فضای پیچیدهای از منازعات خشونتآمیز قومی- مذهبی و دخالت بازیگران منطقهای فرورفت. در سطح داخلی، نزاع شدید میان سنیها و شیعیان، خشونت علیه مسیحیان و تنش بین اکراد و اعراب، اوضاع داخلی عراق را بسی پیچیده کرد. با نگاهی به تحولات پس از فروپاشی صدام درمییابیم که با فروپاشی ساختار قدرت مبتنی بر انحصار قدرت در دست سنیهای عربزبان، قدرت جریانهای شیعی و اکراد به مرور گسترش مییابد طوری که رییسجمهور و نخستوزیر کنونی عراق بهترتیب از اکراد و شیعیان هستند. با این حال چنین تحولاتی برای بخش عظیمی از اعراب سنیمذهب که عمدتا در نواحی مرکزی عراق سکنا گزیدهاند و همچنین دولتهایی چون عربستان که ایران را رقیب خود دانسته و قدرتیابی شیعیان نزدیک به ایران را گسترش نفوذ ژئوپلیتیکی ایران تلقی میکردند، چندان قابل پذیرش نبود. بررسی روند خشونت و ناامنی پس از سقوط صدام حاکی از آن
است که بیشتر ناآرامیها و شورشها در مثلث سنینشین عراق که شامل مناطقی چون فلوجه، تکریت و الرمادی است، بهوقوع پیوسته است. همچنین شواهد زیادی درخصوص حمایت عربستان از جریانات سنی عراق و تلاش در راستای تضعیف دولت مالکی وجود دارد که البته در سالهای اخیر ترکیه نیز به روند تضعیف دولت مالکی پیوسته و طرحهای بلندپروازانهای در ذهن دارد. در این میان، شکلگیری شورش و جنگ داخلی در سوریه که عملا باعث فروپاشی اقتدار مرکزی در بسیاری از مناطق این کشور شده از یکسو و گسترش رقابت بازیگران منطقهای از سوی دیگر باعث پیچیدگی بیشتر تحولات عراق شده است. درواقع بسیاری از معارضان کنونی رژیم اسد از جمله داعش و جبهه النصره بنیادگرایانی سنی هستند که دهههاست مترصد انتقامگیری از حکومت علوی حاکم بر سوریه بوده و قدرتگیری شیعیان عراقی را هیچگاه برنتافتند. در چنین بستری است که ظهور و قدرتیابی داعش در منطقه را میتوان تحلیل کرد. در نگاهی جامع میتوان قدرتیابی داعش را در سطح داخلی محصول ضعف دولت- ملتسازی در عراق و عدم اجماع نخبگان و نارضایتی بسیاری از جریانات و قبایل سنی و همچنین بعثیها از روند سیاسی کشور ارزیابی کرد. درواقع،
هماکنون بعثیها و برخی از قبایل سنی عراق نیز شورش کرده و عملا با داعش بیعت یا همکاری کردهاند. همچنین تمایلات جداییطلبانه اکراد عملا عراق را تا مرز تجزیه پیش برده است. در سطح منطقهای میتوان به بحران سوریه و رقابتهای شدید ایران با عربستان و همچنین ترکیه اشاره کرد. درواقع با شکلگیری بحران سوریه عملا این کشور و همچنین عراق به محل رقابت قدرتهای منطقهای برای افزایش حوزه نفوذ تبدیل شده است. در نهایت باید توجه داشت که تقلیلیافتن جایگاه خاورمیانه در استراتژی کلان آمریکا باعث انفعال و عدم نقشآفرینی جدی این کشور در تحولات سوریه و عراق شده و زمینه قدرتیابی بنیادگرایان سنی را فراهم آورده است. مقایسه سیاست خارجی جرج دبلیو بوش و اوباما بهوضوح حاکی از تقلیل جایگاه خاورمیانه در سیاست خارجی جدید آمریکاست. البته باید توجه داشت که با توجه به بافت جمعیتی شیعیان در عراق و نقشآفرینی مرجعیت و همچنین نفوذ و کنشگری فعال ایران در عراق و همچنین اقدامات افراطی و خشونتآمیز داعش، چشمانداز موفقیت این گروه در ایجاد دولت و گسترش نفوذ چندان قابلتوجه نیست و با گذر زمان این گروه مجبور به عقبنشینی میشود. با این حال خلأ
امنیتی عمیق در عراق و سوریه و ضعف دولت- ملتسازی در این دو کشور در کنار مداخلات قدرتهای منطقهای زمینه تعارضات عمیقی را فراهم آورده بهطوری که ثبات و دموکراسی در این کشورها همچنان آرزویی دورازدسترس باقی خواهد ماند.
حمله آمریکا به عراق در سال 2003 و سقوط سریع صدام حسین که با تلفات محدودی صورت پذیرفت، در ابتدا شکلگیری نظام سیاسی باثبات و دموکراتیکی را در عراق نوید میداد، اما چندان بهطول نینجامید که اوضاع بسیار پیچیدهای عراق را فراگرفت و این کشور در فضای پیچیدهای از منازعات خشونتآمیز قومی- مذهبی و دخالت بازیگران منطقهای فرورفت. در سطح داخلی، نزاع شدید میان سنیها و شیعیان، خشونت علیه مسیحیان و تنش بین اکراد و اعراب، اوضاع داخلی عراق را بسی پیچیده کرد. با نگاهی به تحولات پس از فروپاشی صدام درمییابیم که با فروپاشی ساختار قدرت مبتنی بر انحصار قدرت در دست سنیهای عربزبان، قدرت جریانهای شیعی و اکراد به مرور گسترش مییابد طوری که رییسجمهور و نخستوزیر کنونی عراق بهترتیب از اکراد و شیعیان هستند. با این حال چنین تحولاتی برای بخش عظیمی از اعراب سنیمذهب که عمدتا در نواحی مرکزی عراق سکنا گزیدهاند و همچنین دولتهایی چون عربستان که ایران را رقیب خود دانسته و قدرتیابی شیعیان نزدیک به ایران را گسترش نفوذ ژئوپلیتیکی ایران تلقی میکردند، چندان قابل پذیرش نبود. بررسی روند خشونت و ناامنی پس از سقوط صدام حاکی از آن
است که بیشتر ناآرامیها و شورشها در مثلث سنینشین عراق که شامل مناطقی چون فلوجه، تکریت و الرمادی است، بهوقوع پیوسته است. همچنین شواهد زیادی درخصوص حمایت عربستان از جریانات سنی عراق و تلاش در راستای تضعیف دولت مالکی وجود دارد که البته در سالهای اخیر ترکیه نیز به روند تضعیف دولت مالکی پیوسته و طرحهای بلندپروازانهای در ذهن دارد. در این میان، شکلگیری شورش و جنگ داخلی در سوریه که عملا باعث فروپاشی اقتدار مرکزی در بسیاری از مناطق این کشور شده از یکسو و گسترش رقابت بازیگران منطقهای از سوی دیگر باعث پیچیدگی بیشتر تحولات عراق شده است. درواقع بسیاری از معارضان کنونی رژیم اسد از جمله داعش و جبهه النصره بنیادگرایانی سنی هستند که دهههاست مترصد انتقامگیری از حکومت علوی حاکم بر سوریه بوده و قدرتگیری شیعیان عراقی را هیچگاه برنتافتند. در چنین بستری است که ظهور و قدرتیابی داعش در منطقه را میتوان تحلیل کرد. در نگاهی جامع میتوان قدرتیابی داعش را در سطح داخلی محصول ضعف دولت- ملتسازی در عراق و عدم اجماع نخبگان و نارضایتی بسیاری از جریانات و قبایل سنی و همچنین بعثیها از روند سیاسی کشور ارزیابی کرد. درواقع،
هماکنون بعثیها و برخی از قبایل سنی عراق نیز شورش کرده و عملا با داعش بیعت یا همکاری کردهاند. همچنین تمایلات جداییطلبانه اکراد عملا عراق را تا مرز تجزیه پیش برده است. در سطح منطقهای میتوان به بحران سوریه و رقابتهای شدید ایران با عربستان و همچنین ترکیه اشاره کرد. درواقع با شکلگیری بحران سوریه عملا این کشور و همچنین عراق به محل رقابت قدرتهای منطقهای برای افزایش حوزه نفوذ تبدیل شده است. در نهایت باید توجه داشت که تقلیلیافتن جایگاه خاورمیانه در استراتژی کلان آمریکا باعث انفعال و عدم نقشآفرینی جدی این کشور در تحولات سوریه و عراق شده و زمینه قدرتیابی بنیادگرایان سنی را فراهم آورده است. مقایسه سیاست خارجی جرج دبلیو بوش و اوباما بهوضوح حاکی از تقلیل جایگاه خاورمیانه در سیاست خارجی جدید آمریکاست. البته باید توجه داشت که با توجه به بافت جمعیتی شیعیان در عراق و نقشآفرینی مرجعیت و همچنین نفوذ و کنشگری فعال ایران در عراق و همچنین اقدامات افراطی و خشونتآمیز داعش، چشمانداز موفقیت این گروه در ایجاد دولت و گسترش نفوذ چندان قابلتوجه نیست و با گذر زمان این گروه مجبور به عقبنشینی میشود. با این حال خلأ
امنیتی عمیق در عراق و سوریه و ضعف دولت- ملتسازی در این دو کشور در کنار مداخلات قدرتهای منطقهای زمینه تعارضات عمیقی را فراهم آورده بهطوری که ثبات و دموکراسی در این کشورها همچنان آرزویی دورازدسترس باقی خواهد ماند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.