|

گزارشی از نشست بررسی مجموعه داستان «تهران-28»

سیاست هویت‌یابی

«تهران - 28» مجموعه داستانی است از پژمان تیمورتاش که اخیرا از طرف نشر پیدایش منتشر شده است. این کتاب، اولین مجموعه داستان نویسنده است که پنج داستان را دربر‌می‌گیرد. «نیویورک»، «تاکسی برگشتی»، «شب رستگاری لق لقوی خالی‌بند بی‌کس‌وکار»، «میثم کوزت و شیشه‌های نوشابه تو اون شب برفی میدون تجریش» و «تهران - 28»، عناوین داستان‌های این مجموعه‌اند. تیمورتاش در داستان‌های مجموعه تهران -28، تصویری از شبانه‌های تهران ارایه داده و سعی کرده به نقاط تاریک شهر سرک بکشد و طی این سرک کشیدن‌ها، پای خلافکارها و ولگردها و همچنین آدم‌های بی‌کس و کار به دنیای داستان کشیده شده است. نام برخی از شخصیت‌ها در داستان‌های مختلف کتاب تکرار می‌شود و این از مجموعه داستان تهران- 28، مجموعه‌ای به هم پیوسته را ساخته است که در عین استقلال هر کدام، نوعی ارتباط نیز با هم پیدا می‌کنند. در واقع شخصیت‌های این پنج داستان، ثابت بوده و هر داستان از زبان یکی از آنها روایت می‌شود. زبان کتاب، همان زبان عامه مرسوم در کوچه و خیابان محله‌های پایین‌شهر است. در واقع باید گفت یکی از برجسته‌ترین ویژگی‌های این کتاب که در نشست نقد و بررسی هم بسیار مورد توجه قرار گرفت، کاربرد همین زبان و به‌ویژه اصطلاحات و ضرب‌المثل‌های عامیانه در داستان‌هاست. کاربرد این زبان در نهایت منجر به دستیابی به لحنی شده که منحصر به شخصیت‌های همین کتاب است. همه داستان‌ها درمورد مکان‌هایی مثل «چهارراه» و «سلمونی» اشتراک دارند؛ اما موتیف اصلی که در کتاب به دفعات تکرار می‌شود؛ پیکان مدل 63 (تهران-28) متعلق به یکی از بچه‌های محل است؛ پیکانی که نتوانسته معاینه فنی بگیرد و هنوز پلاک قدیمی است.
مجموعه‌داستان «تهران-28» چهارم تیر در نشستی در دفتر انتشارات پیدایش مورد نقد و بررسی قرار گرفت. در این نشست محمد تقوی و خلیل درمنکی از تهران - 28 گفتند. در این نشست بیش از همه زبان، سبک روایت و لحن آمیخته به طنز کتاب مورد بحث قرار گرفت.
محمد تقوی با اشاره به بحث زبان در کتاب «تهران-28» می‌گوید: «زبان هم مثل دیگر عناصر داستان قراردادی است که نویسنده با خوانندگان می‌گذارد اما اگر وارد بحث شکسته‌نویسی بشویم خواه‌ناخواه وارد مسیری شده‌ایم که بر اساس نظر زبان‌شناسان و اعتقاد ابوالحسن نجفی (نویسنده کتاب «غلط ننویسیم») بی‌نهایت می‌شود در آن جلو رفت و درباره آن از زوایای مختلف به بحث پرداخت. زبان داستان‌ها و زاویه دید آنها این شکسته‌نویسی را طلب می‌کند. بنابراین خواننده به راحتی می‌تواند به این زبان رسیده و خود را با آن تطبیق دهد.» خلیل درمنکی، معتقد است در خوانش این اثر این پرسش که مخاطب از شکل زبانی آن اذیت می‌شود یا نه، یک پرسش ثانویه است. «در بسیاری از موارد در کنار شکل‌گیری ادبیات ملی، همواره وجود یک سبک فاخر لازم است، همواره بلاغت رسمی وجود دارد و باید همه این موارد را در قالب یک هنجار رعایت کرد. اما مضاف بر این، شکسته‌نویسی در ادبیات ما همیشه ابزاری برای ریشخند کردن بلاغت و زیبایی‌شناسی سترون شده است. به نظر می‌رسد این یورش و حمله به زبان ناشی از این است که همیشه در حوزه بلاغت یک سری افراد اعم از کارگر و طبقاتی از این دست باید می‌رفتند زبان بلاغی را یاد می‌گرفتند تا بتوانند حرف‌هایشان را به جامعه بزنند بنابراین پیدایش این نوع زبان حاصل زایش از یک فقر زبانی است. در تهران-28 اما هدف، ریشخند کردن یا کاری شبیه به این نبوده است. لحن خاص نوشتار در این اثر تبدیل به یک سیاست روایی شده است؛ سیاستی که در راستای هویت‌یابی است. به‌طور کلی طلب یا مراد هر نویسنده‌ای در بدو امر تولید سبک است اما مساله این است که سبک‌ها به‌صورت مداوم در حال بخار شدن و ناپدیدشدن هستند. در حال حاضر هر منتقد و هنرمندی معتقد است که می‌تواند با دستکاری در لحن و زبان، صاحب سبک شود. باید گفت در تهران-28 مهم‌تر از زبان، جهان‌شناسی‌ای است که در اثر وجود دارد. نویسنده در داستان‌های تهران-28 موفق به تولید لحن خاص خود و شخصیت‌های داستانش شده است و از همین طریق است که دنباله کار سیاست هویت‌یابی را می‌گیرد. اما اینکه آیا اینگونه در جست‌وجوی هویت بودن، اساسا خوب است یا بد، مساله‌ای است که جای بحث دارد.»
محمد تقوی معتقد است که لحن یا زبان یک طبقه را نمی‌شود به طور کامل در یک کتاب بازسازی کرد. «روایت باید افشاکننده راوی باشد، باید از پس زبان به غرض و مرض راوی پی ببریم. با خواندن داستان‌ها متوجه می‌شویم که پلات گسترده‌ای در کار است. «تهران-28» تحت عنوان «مجموعه داستان» نوشته شده و به چاپ رسیده است اما در عین حال این کتاب همه ویژگی‌های یک رمان را هم دارد. هریک از داستان‌های‌ «تهران-28» دارای یک پلات مستقل هستند -یعنی همان‌طور که از یک مجموعه‌داستان انتظار می‌رود- این در حالی است که کتاب در مجموع پلات بزرگتری هم دارد که این داستان‌های به‌هم‌پیوسته آن را می‌سازند. توالی زمانی داستان‌هایی که به دنبال هم آمده‌اند، وجود شخصیت‌های متعددی که هریک به بازگویی ماجرا و دغدغه‌های خود می‌پردازند و... از جمله ویژگی‌های رمان هستند که در تهران-28 قابل مشاهده است.»
«تهران - 28» پر از اصطلاحات عامیانه فرهنگ شفاهی است که در سال‌های اخیر در داستان‌ها به وفور به کار رفته است و همچنین نام‌های شخصیت‌های مشهوری که در این سال‌ها و سال‌های قدیم‌تر هریک به دلیلی در ایران مطرح بوده‌اند؛ از نام فوتبالیست‌های مشهور تا هنرپیشه‌های فیلم‌های سینمایی و سریال‌های تلویزیونی و نام فیلم‌ها. در یکی از قصه‌ها هم، داستان سوم با نام «شب رستگاری لق لقوی خالی‌بند بی‌‌کس‌و‌کار» به قصه پینوکیو ارجاع داده شده است. این داستان این‌طور آغاز می‌شود: «یه جورایی یکی بود یکی نبود. نه اینکه اون یکی اصلا نباشه، اون هم بود، ولی با کوچه علی چپ بیشتر حال می‌کرد. یعنی دوست داشت بیشتر نباشه، تا اینکه باشه و خودش رو قصه بکنه، بشه مچل یه مشت بچه مچه که دماغ‌شون هم آویزون و سخت دلتنگ ننه‌ان که براشون قصه بگه و... اصلا من رو سننه، یکی بود، یکی حال نمی‌کرد باشه، اونی هم که بود همچی صاف سرجاش سیخیده بود و کلید کرده بود که باشه، خلاصه فازش فاز بودن بود دیگه. اونی بود که یه جورایی می‌گن اسمش پینوکیو بود. می‌گن، خیلی هم نبایستی جدی بگیری... همه‌چیز از وقتی شروع می‌شه که پینوکیو تصمیم می‌گیره یه جورایی دیگه یه عروسک چوبی نباشه؛ حالا این داستان از کجا آب می‌خوره؟ کی زیر سر این بچه می‌شینه و می‌ره تو کار تیلیت‌کردن مخش که تو هم می‌تونی آدم بشی؟ همه آتیش‌ها زیر خاکستر یه خانومی بوده به اسم فرشته مهربون. این فرشته مهربون تومنی هفت‌زار با اون فرشته مهربونی که شما می‌شناسی فرق می‌کنه. این خانوم نه فرشته‌ست نه مهربون. اسم اصلیش کبرا مهربان‌زاده است که امثال پینوکیو صداش می‌زدن فرشته مهربون...»
«تهران - 28» مجموعه داستانی است از پژمان تیمورتاش که اخیرا از طرف نشر پیدایش منتشر شده است. این کتاب، اولین مجموعه داستان نویسنده است که پنج داستان را دربر‌می‌گیرد. «نیویورک»، «تاکسی برگشتی»، «شب رستگاری لق لقوی خالی‌بند بی‌کس‌وکار»، «میثم کوزت و شیشه‌های نوشابه تو اون شب برفی میدون تجریش» و «تهران - 28»، عناوین داستان‌های این مجموعه‌اند. تیمورتاش در داستان‌های مجموعه تهران -28، تصویری از شبانه‌های تهران ارایه داده و سعی کرده به نقاط تاریک شهر سرک بکشد و طی این سرک کشیدن‌ها، پای خلافکارها و ولگردها و همچنین آدم‌های بی‌کس و کار به دنیای داستان کشیده شده است. نام برخی از شخصیت‌ها در داستان‌های مختلف کتاب تکرار می‌شود و این از مجموعه داستان تهران- 28، مجموعه‌ای به هم پیوسته را ساخته است که در عین استقلال هر کدام، نوعی ارتباط نیز با هم پیدا می‌کنند. در واقع شخصیت‌های این پنج داستان، ثابت بوده و هر داستان از زبان یکی از آنها روایت می‌شود. زبان کتاب، همان زبان عامه مرسوم در کوچه و خیابان محله‌های پایین‌شهر است. در واقع باید گفت یکی از برجسته‌ترین ویژگی‌های این کتاب که در نشست نقد و بررسی هم بسیار مورد توجه قرار گرفت، کاربرد همین زبان و به‌ویژه اصطلاحات و ضرب‌المثل‌های عامیانه در داستان‌هاست. کاربرد این زبان در نهایت منجر به دستیابی به لحنی شده که منحصر به شخصیت‌های همین کتاب است. همه داستان‌ها درمورد مکان‌هایی مثل «چهارراه» و «سلمونی» اشتراک دارند؛ اما موتیف اصلی که در کتاب به دفعات تکرار می‌شود؛ پیکان مدل 63 (تهران-28) متعلق به یکی از بچه‌های محل است؛ پیکانی که نتوانسته معاینه فنی بگیرد و هنوز پلاک قدیمی است.
مجموعه‌داستان «تهران-28» چهارم تیر در نشستی در دفتر انتشارات پیدایش مورد نقد و بررسی قرار گرفت. در این نشست محمد تقوی و خلیل درمنکی از تهران - 28 گفتند. در این نشست بیش از همه زبان، سبک روایت و لحن آمیخته به طنز کتاب مورد بحث قرار گرفت.
محمد تقوی با اشاره به بحث زبان در کتاب «تهران-28» می‌گوید: «زبان هم مثل دیگر عناصر داستان قراردادی است که نویسنده با خوانندگان می‌گذارد اما اگر وارد بحث شکسته‌نویسی بشویم خواه‌ناخواه وارد مسیری شده‌ایم که بر اساس نظر زبان‌شناسان و اعتقاد ابوالحسن نجفی (نویسنده کتاب «غلط ننویسیم») بی‌نهایت می‌شود در آن جلو رفت و درباره آن از زوایای مختلف به بحث پرداخت. زبان داستان‌ها و زاویه دید آنها این شکسته‌نویسی را طلب می‌کند. بنابراین خواننده به راحتی می‌تواند به این زبان رسیده و خود را با آن تطبیق دهد.» خلیل درمنکی، معتقد است در خوانش این اثر این پرسش که مخاطب از شکل زبانی آن اذیت می‌شود یا نه، یک پرسش ثانویه است. «در بسیاری از موارد در کنار شکل‌گیری ادبیات ملی، همواره وجود یک سبک فاخر لازم است، همواره بلاغت رسمی وجود دارد و باید همه این موارد را در قالب یک هنجار رعایت کرد. اما مضاف بر این، شکسته‌نویسی در ادبیات ما همیشه ابزاری برای ریشخند کردن بلاغت و زیبایی‌شناسی سترون شده است. به نظر می‌رسد این یورش و حمله به زبان ناشی از این است که همیشه در حوزه بلاغت یک سری افراد اعم از کارگر و طبقاتی از این دست باید می‌رفتند زبان بلاغی را یاد می‌گرفتند تا بتوانند حرف‌هایشان را به جامعه بزنند بنابراین پیدایش این نوع زبان حاصل زایش از یک فقر زبانی است. در تهران-28 اما هدف، ریشخند کردن یا کاری شبیه به این نبوده است. لحن خاص نوشتار در این اثر تبدیل به یک سیاست روایی شده است؛ سیاستی که در راستای هویت‌یابی است. به‌طور کلی طلب یا مراد هر نویسنده‌ای در بدو امر تولید سبک است اما مساله این است که سبک‌ها به‌صورت مداوم در حال بخار شدن و ناپدیدشدن هستند. در حال حاضر هر منتقد و هنرمندی معتقد است که می‌تواند با دستکاری در لحن و زبان، صاحب سبک شود. باید گفت در تهران-28 مهم‌تر از زبان، جهان‌شناسی‌ای است که در اثر وجود دارد. نویسنده در داستان‌های تهران-28 موفق به تولید لحن خاص خود و شخصیت‌های داستانش شده است و از همین طریق است که دنباله کار سیاست هویت‌یابی را می‌گیرد. اما اینکه آیا اینگونه در جست‌وجوی هویت بودن، اساسا خوب است یا بد، مساله‌ای است که جای بحث دارد.»
محمد تقوی معتقد است که لحن یا زبان یک طبقه را نمی‌شود به طور کامل در یک کتاب بازسازی کرد. «روایت باید افشاکننده راوی باشد، باید از پس زبان به غرض و مرض راوی پی ببریم. با خواندن داستان‌ها متوجه می‌شویم که پلات گسترده‌ای در کار است. «تهران-28» تحت عنوان «مجموعه داستان» نوشته شده و به چاپ رسیده است اما در عین حال این کتاب همه ویژگی‌های یک رمان را هم دارد. هریک از داستان‌های‌ «تهران-28» دارای یک پلات مستقل هستند -یعنی همان‌طور که از یک مجموعه‌داستان انتظار می‌رود- این در حالی است که کتاب در مجموع پلات بزرگتری هم دارد که این داستان‌های به‌هم‌پیوسته آن را می‌سازند. توالی زمانی داستان‌هایی که به دنبال هم آمده‌اند، وجود شخصیت‌های متعددی که هریک به بازگویی ماجرا و دغدغه‌های خود می‌پردازند و... از جمله ویژگی‌های رمان هستند که در تهران-28 قابل مشاهده است.»
«تهران - 28» پر از اصطلاحات عامیانه فرهنگ شفاهی است که در سال‌های اخیر در داستان‌ها به وفور به کار رفته است و همچنین نام‌های شخصیت‌های مشهوری که در این سال‌ها و سال‌های قدیم‌تر هریک به دلیلی در ایران مطرح بوده‌اند؛ از نام فوتبالیست‌های مشهور تا هنرپیشه‌های فیلم‌های سینمایی و سریال‌های تلویزیونی و نام فیلم‌ها. در یکی از قصه‌ها هم، داستان سوم با نام «شب رستگاری لق لقوی خالی‌بند بی‌‌کس‌و‌کار» به قصه پینوکیو ارجاع داده شده است. این داستان این‌طور آغاز می‌شود: «یه جورایی یکی بود یکی نبود. نه اینکه اون یکی اصلا نباشه، اون هم بود، ولی با کوچه علی چپ بیشتر حال می‌کرد. یعنی دوست داشت بیشتر نباشه، تا اینکه باشه و خودش رو قصه بکنه، بشه مچل یه مشت بچه مچه که دماغ‌شون هم آویزون و سخت دلتنگ ننه‌ان که براشون قصه بگه و... اصلا من رو سننه، یکی بود، یکی حال نمی‌کرد باشه، اونی هم که بود همچی صاف سرجاش سیخیده بود و کلید کرده بود که باشه، خلاصه فازش فاز بودن بود دیگه. اونی بود که یه جورایی می‌گن اسمش پینوکیو بود. می‌گن، خیلی هم نبایستی جدی بگیری... همه‌چیز از وقتی شروع می‌شه که پینوکیو تصمیم می‌گیره یه جورایی دیگه یه عروسک چوبی نباشه؛ حالا این داستان از کجا آب می‌خوره؟ کی زیر سر این بچه می‌شینه و می‌ره تو کار تیلیت‌کردن مخش که تو هم می‌تونی آدم بشی؟ همه آتیش‌ها زیر خاکستر یه خانومی بوده به اسم فرشته مهربون. این فرشته مهربون تومنی هفت‌زار با اون فرشته مهربونی که شما می‌شناسی فرق می‌کنه. این خانوم نه فرشته‌ست نه مهربون. اسم اصلیش کبرا مهربان‌زاده است که امثال پینوکیو صداش می‌زدن فرشته مهربون...»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.