|

تحریم‌های بین‌المللی و پدیده «داعش»

یوسف مولایی

حقوق بین‌الملل به‌لحاظ ضمانت اجرایی در مقایسه با حقوق داخلی بسیار فقیر است، چراکه روابط بین‌الملل بر پایه نیازهای متقابل و توازن نیروها شکل گرفته است و قدرت در مفهوم عام آن مستقیما با موضوع امنیت کشورها ارتباط برقرار می‌کند. از این‌رو کشورها در جست‌وجوی دستیابی به حداکثر امنیت خود به سوی تولید و افزایش قدرت سوق داده می‌شوند. قدرت نظامی در کنار قدرت اقتصادی، سیاسی و فرهنگی مجموعه‌ای از توانمندی‌ها را حول دولت، کشور شکل داده است که چرخه مستمر رقابت و همکاری بین دولت‌ها را به گردش درمی‌آورد. جنگ و منازعات نظامی در کنار مناسبات اقتصادی و تجاری دو عنصر پایه‌ای نظام بین‌الملل را معرفی می‌کنند و در این میان تحریم‌های بین‌المللی هم از ویژگی‌های جنگ برخوردار بوده و قادر است همانند جنگ، قدرت کشورها را به تحلیل ببرد و از طرف تحریم‌ها بر مناسبات اقتصادی و تجاری اثر گذاشته و آن را از مسیر طبیعی خود خارج می‌کند. چراکه منطق مناسبات اقتصادی فراهم‌کردن فضای مناسب برای همکاری‌های هرچه بیشتر کشورها در مبادله کالا و خدمات است. در حالی‌که هدف و کارکرد تحریم‌ها محدودکردن مناسبات اقتصادی است. از این‌رو تحریم یک جنگ فرسایشی بسیار خشن با ظاهری آراسته است.
ایران در شرایط جنگ‌تحمیلی اقتصاد خود را خیلی بهتر از امروز سازماندهی کرد، نرخ رکود و بیکاری و تورم خیلی پایین‌تر از امروز بود که مقایسه شرایط اقتصادی زمان جنگ با امروز میزان خطرآفرین تحریم‌ها برای استقلال و حاکمیت ملی را به خوبی آشکار می‌نماید. به همین دلیل رفع تحریم‌ها یکی از اولویت‌های سیاست خارجی دولت یازدهم را تشکیل می‌دهد. انجام مذاکرات هسته‌ای با هدف رسیدن به طرح جامع حل و فصل اختلافات در پرونده هسته‌ای در ماه‌های گذشته با موفقیت دنبال شده و وارد مرحله نهایی خود شده است. آمریکا و ایران دو طرف اصلی این مذاکرات هستند، هرچند چهار کشور غربی عضو 1+5 به‌عنوان کشورهای مستقل، هریک از منافع خاص خود در این مذاکرات دفاع می‌کنند.
با وجود این، حوزه منافع مشترک کشورهای غربی به حدی گسترده است که آنها را باوجود اختلافاتشان در مقابل ایران به همدیگر نزدیک کند. چین و روسیه به‌عنوان اعضای دایم شورای امنیت، عمدتا از جهت‌گیری شورای امنیت در‌چارچوب پنج قطعنامه و یک بیانیه در مذاکرات حرکت می‌کنند و مواضع آنها با مواضع کشورهای غربی کاملا سازگار نمی‌باشد. تمامی خواسته‌های این دو کشور شفاف‌سازی و اعتمادبخشی ایران به جامعه‌جهانی در خصوص فعالیت صلح‌آمیز هسته‌ای است ولی آمریکا و متحدانش بخشی از دغدغه‌های خود در‌خصوص مسایل بین‌المللی و منطقه‌ای را نیز در این مذاکرات مدنظر دارند هرچند شاید به صورت صریح و مستقیم آن را مطرح نمی‌کنند. از این‌رو این مذاکرات تا حد زیادی تحت‌تاثیر مناسبات و منازعات سیاسی ایران و آمریکا قرار دارد. اگر مناسبات سیاسی ایران و آمریکا در مسیر طبیعی خود حرکت می‌کرد، پرونده هسته‌ای ایران قطعا سرنوشت متفاوتی پیدا می‌کرد، از سوی دیگر آمریکا به‌طور غیر‌مستقیم به نیابت از اسراییل نیز مطالبات و دغدغه‌های امنیتی خود را مطرح می‌کند و این مساله مذاکرات هسته‌ای را پیچیده‌تر می‌کند. از این‌رو برای ایران و آمریکا که تحت فشار نیروهای مخالف مذاکره قرار دارند و باید در تدبیراندیشی و چاره‌جویی، اقدامات خود را با فضای چند‌صدایی سازگار کنند، تصمیم‌گیری بسیار دشواری است و ایران در مقایسه با آمریکا در موقعیت دشوارتری قرار دارد. چراکه در رسیدن به توافق جامع باید در فعالیت هسته‌ای صلح‌آمیز تجدیدنظر کرده و محدودیت‌هایی را به‌صورت کمی و کیفی در فعالیت هسته‌ای خود تحمل کند. در حالی‌که برای دولت اوباما پرونده هسته‌ای یک زورآزمایی سیاسی با رقبای جمهوریخواه آمریکا محسوب می‌شود و آمریکا در قبال فشار برای تشدید تحریم‌ها باید راه را برای برداشتن تحریم‌ها هموار کند و شکست مذاکرات هسته‌ای برای دولت اوباما، شکست سیاسی سنگینی محسوب می‌شود که آینده سیاسی دموکرات‌ها را شدیدا تحت‌تاثیر قرار می‌دهد. از این نظر برای طرف آمریکایی نیز تصمیم‌گیری با اضطراب و دلواپسی همراه است.
در این شرایط برای ایران رفع تحریم‌های بانکی و مالی از اولویت بسیاری برخوردار است که قطعا طرف‌های غربی برای تحقق آن هزینه سنگینی را در نظر گرفته‌اند که نهایت آن تصویب پروتکل الحاقی از جانب ایران می‌باشد. تعیین اینکه تا چه اندازه‌ای در مورد تعداد سانتریفیوژ و میزان غنی‌سازی انعطاف نشان خواهند داد، امر دشواری است چراکه یک بحث کاملا فنی است. دولت آمریکا بر پایه معیارهای فنی و سیاسی می‌خواهد اطمینان حاصل کند که ایران در انجام فعالیت هسته‌ای خود از مسیر صلح‌آمیز منحرف نشده و در آینده نیز منحرف نخواهد شد، چون معیارهای فنی مشترکی بین ایران و آمریکا برای راست‌آزمایی و شفاف‌سازی وجود ندارد و این موضوع فنی تحت‌تاثیر التهابات سیاسی تا حد زیادی از معیارهای فنی و علمی فاصله گرفته است. از این‌رو موفقیت مذاکرات هسته‌ای تا حد زیادی بر تنش‌زدایی در مناسبات سیاسی ایران و آمریکا قرار دارد و مسایل منطقه‌ای و به خصوص ظهور «داعش» فرصت‌ها و تهدید‌های همزمان برای این مذاکرات فراهم کرده است. اگر ایران و آمریکا در مسیر همگرایی گام بردارند امکان موفقیت توافقنامه ژنو بسیار زیاد است. در مقابل اگر چگونگی مقابله با «داعش» و به‌طورکلی افراط‌گرایی و منطقه‌ای شکاف بین ایران و آمریکا را بیشتر کند، در آن صورت امکان رسیدن به توافق نهایی وارد مرحله بسیار دشوار و پیچیده‌ای خواهد شد.
حقوق بین‌الملل به‌لحاظ ضمانت اجرایی در مقایسه با حقوق داخلی بسیار فقیر است، چراکه روابط بین‌الملل بر پایه نیازهای متقابل و توازن نیروها شکل گرفته است و قدرت در مفهوم عام آن مستقیما با موضوع امنیت کشورها ارتباط برقرار می‌کند. از این‌رو کشورها در جست‌وجوی دستیابی به حداکثر امنیت خود به سوی تولید و افزایش قدرت سوق داده می‌شوند. قدرت نظامی در کنار قدرت اقتصادی، سیاسی و فرهنگی مجموعه‌ای از توانمندی‌ها را حول دولت، کشور شکل داده است که چرخه مستمر رقابت و همکاری بین دولت‌ها را به گردش درمی‌آورد. جنگ و منازعات نظامی در کنار مناسبات اقتصادی و تجاری دو عنصر پایه‌ای نظام بین‌الملل را معرفی می‌کنند و در این میان تحریم‌های بین‌المللی هم از ویژگی‌های جنگ برخوردار بوده و قادر است همانند جنگ، قدرت کشورها را به تحلیل ببرد و از طرف تحریم‌ها بر مناسبات اقتصادی و تجاری اثر گذاشته و آن را از مسیر طبیعی خود خارج می‌کند. چراکه منطق مناسبات اقتصادی فراهم‌کردن فضای مناسب برای همکاری‌های هرچه بیشتر کشورها در مبادله کالا و خدمات است. در حالی‌که هدف و کارکرد تحریم‌ها محدودکردن مناسبات اقتصادی است. از این‌رو تحریم یک جنگ فرسایشی بسیار خشن با ظاهری آراسته است.
ایران در شرایط جنگ‌تحمیلی اقتصاد خود را خیلی بهتر از امروز سازماندهی کرد، نرخ رکود و بیکاری و تورم خیلی پایین‌تر از امروز بود که مقایسه شرایط اقتصادی زمان جنگ با امروز میزان خطرآفرین تحریم‌ها برای استقلال و حاکمیت ملی را به خوبی آشکار می‌نماید. به همین دلیل رفع تحریم‌ها یکی از اولویت‌های سیاست خارجی دولت یازدهم را تشکیل می‌دهد. انجام مذاکرات هسته‌ای با هدف رسیدن به طرح جامع حل و فصل اختلافات در پرونده هسته‌ای در ماه‌های گذشته با موفقیت دنبال شده و وارد مرحله نهایی خود شده است. آمریکا و ایران دو طرف اصلی این مذاکرات هستند، هرچند چهار کشور غربی عضو 1+5 به‌عنوان کشورهای مستقل، هریک از منافع خاص خود در این مذاکرات دفاع می‌کنند.
با وجود این، حوزه منافع مشترک کشورهای غربی به حدی گسترده است که آنها را باوجود اختلافاتشان در مقابل ایران به همدیگر نزدیک کند. چین و روسیه به‌عنوان اعضای دایم شورای امنیت، عمدتا از جهت‌گیری شورای امنیت در‌چارچوب پنج قطعنامه و یک بیانیه در مذاکرات حرکت می‌کنند و مواضع آنها با مواضع کشورهای غربی کاملا سازگار نمی‌باشد. تمامی خواسته‌های این دو کشور شفاف‌سازی و اعتمادبخشی ایران به جامعه‌جهانی در خصوص فعالیت صلح‌آمیز هسته‌ای است ولی آمریکا و متحدانش بخشی از دغدغه‌های خود در‌خصوص مسایل بین‌المللی و منطقه‌ای را نیز در این مذاکرات مدنظر دارند هرچند شاید به صورت صریح و مستقیم آن را مطرح نمی‌کنند. از این‌رو این مذاکرات تا حد زیادی تحت‌تاثیر مناسبات و منازعات سیاسی ایران و آمریکا قرار دارد. اگر مناسبات سیاسی ایران و آمریکا در مسیر طبیعی خود حرکت می‌کرد، پرونده هسته‌ای ایران قطعا سرنوشت متفاوتی پیدا می‌کرد، از سوی دیگر آمریکا به‌طور غیر‌مستقیم به نیابت از اسراییل نیز مطالبات و دغدغه‌های امنیتی خود را مطرح می‌کند و این مساله مذاکرات هسته‌ای را پیچیده‌تر می‌کند. از این‌رو برای ایران و آمریکا که تحت فشار نیروهای مخالف مذاکره قرار دارند و باید در تدبیراندیشی و چاره‌جویی، اقدامات خود را با فضای چند‌صدایی سازگار کنند، تصمیم‌گیری بسیار دشواری است و ایران در مقایسه با آمریکا در موقعیت دشوارتری قرار دارد. چراکه در رسیدن به توافق جامع باید در فعالیت هسته‌ای صلح‌آمیز تجدیدنظر کرده و محدودیت‌هایی را به‌صورت کمی و کیفی در فعالیت هسته‌ای خود تحمل کند. در حالی‌که برای دولت اوباما پرونده هسته‌ای یک زورآزمایی سیاسی با رقبای جمهوریخواه آمریکا محسوب می‌شود و آمریکا در قبال فشار برای تشدید تحریم‌ها باید راه را برای برداشتن تحریم‌ها هموار کند و شکست مذاکرات هسته‌ای برای دولت اوباما، شکست سیاسی سنگینی محسوب می‌شود که آینده سیاسی دموکرات‌ها را شدیدا تحت‌تاثیر قرار می‌دهد. از این نظر برای طرف آمریکایی نیز تصمیم‌گیری با اضطراب و دلواپسی همراه است.
در این شرایط برای ایران رفع تحریم‌های بانکی و مالی از اولویت بسیاری برخوردار است که قطعا طرف‌های غربی برای تحقق آن هزینه سنگینی را در نظر گرفته‌اند که نهایت آن تصویب پروتکل الحاقی از جانب ایران می‌باشد. تعیین اینکه تا چه اندازه‌ای در مورد تعداد سانتریفیوژ و میزان غنی‌سازی انعطاف نشان خواهند داد، امر دشواری است چراکه یک بحث کاملا فنی است. دولت آمریکا بر پایه معیارهای فنی و سیاسی می‌خواهد اطمینان حاصل کند که ایران در انجام فعالیت هسته‌ای خود از مسیر صلح‌آمیز منحرف نشده و در آینده نیز منحرف نخواهد شد، چون معیارهای فنی مشترکی بین ایران و آمریکا برای راست‌آزمایی و شفاف‌سازی وجود ندارد و این موضوع فنی تحت‌تاثیر التهابات سیاسی تا حد زیادی از معیارهای فنی و علمی فاصله گرفته است. از این‌رو موفقیت مذاکرات هسته‌ای تا حد زیادی بر تنش‌زدایی در مناسبات سیاسی ایران و آمریکا قرار دارد و مسایل منطقه‌ای و به خصوص ظهور «داعش» فرصت‌ها و تهدید‌های همزمان برای این مذاکرات فراهم کرده است. اگر ایران و آمریکا در مسیر همگرایی گام بردارند امکان موفقیت توافقنامه ژنو بسیار زیاد است. در مقابل اگر چگونگی مقابله با «داعش» و به‌طورکلی افراط‌گرایی و منطقه‌ای شکاف بین ایران و آمریکا را بیشتر کند، در آن صورت امکان رسیدن به توافق نهایی وارد مرحله بسیار دشوار و پیچیده‌ای خواهد شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.