|

هیولای «داعش»

اردشیر زارعی‌قنواتی

تحولات عراق تاکنون از منظر ثبات ملی این کشور، تاثیر آن بر مناسبات منطقه‌ای و بین‌المللی و همچنین زایش تروریسم بنیادگرای اسلامی در قواره‌های شکل‌دهنده یک حوزه سرزمینی در بخش‌های سنی‌نشین سوریه و عراق مورد توجه قرار گرفته است. هرچند که تمرکز بر این موارد نقش کانونی در منازعه اخیر عراق خواهد داشت و «متن» رخدادها به حساب می‌آید اما یک موضوع «حاشیه» در این ارزیابی‌ها تا حدود زیادی نادیده گرفته شده است. این موضوع حاشیه در صورتی که اوضاع کنونی در همین مسیر حرکت کند و گروه دولت اسلامی عراق و شام موسوم به «داعش» همچنان نقش آلترناتیوی در حوزه میدانی منازعه داشته باشد، می‌تواند در آینده معادلات جدیدی را در حوزه ملی- منطقه‌ای و به‌خصوص مناطق سنی‌نشین تحت تسلط این گروه رقم بزند.
«داعش» یک گروه تروریستی و نماینده یک تفکر ایدئولوژیک بنیادگرای مذهبی است که سودای ایجاد یک خلافت اسلامی در بخش‌های سنی‌نشین تاریخی موسوم به سرزمین شام را در سر می‌پروراند. استراتژی «داعش» فراتر از حذف شیعیان در عراق بوده و نقشه عملیاتی آنان که به‌صورت رسمی هم انتشار یافته است نشان می‌دهد که بخش‌های سنی‌نشین عراق، سوریه، لبنان، اردن و کویت از جمله مناطقی هستند که باید خلافت اسلامی مدنظر «داعش» را به‌عنوان یک کشور مستقل تشکیل دهند. به لحاظ تاریخی این نقشه راه که ناقض مرزبندی «سایکس- پیکو» بعد از فروپاشی امپراتوری عثمانی تلقی می‌شود فراتر از مرزهای عراق بسیاری دیگر از کشورهای پیرامونی را نیز درگیر این بحران خواهد کرد. اینکه هم‌اکنون «داعش» با پیشروی به سمت مرزهای اردن و تسخیر گذرگاه‌های مرزی بین دو کشور هراس را بر حاکمان آنها افکنده و موجب گسیل ارتش این کشور به مرز با عراق شده است در همین چارچوب قابل ارزیابی است.
از آنجا که بافت سیاسی- اجتماعی مناطق سنی‌نشین عراق بسیار متفاوت‌تر از وضعیت افغانستان کنونی است و اکثریت مردم و جریانات سیاسی درون آن متمایل به سکولاریسم اجتماعی و ناسیونالیسم سیاسی غیرایدئولوژیک است، زندگی درازمدت تحت قیمومیت گروهی بنیادگرا همچون «داعش» در ادامه برای آنان چالش‌برانگیز خواهد بود. با توجه به خبرهایی که تاکنون از موصل و دیگر شهرهای تسخیرشده توسط ائتلاف به رهبری «داعش» به بیرون درز کرده است، این گروه مصمم به اجرای قوانین شریعت با سخت‌ترین نوع اجرایی بوده و حتی حاضر به پذیرش پرچمی به غیراز بیرق «داعش» نبوده است. از هم‌اکنون می‌توان بدون تردید در این خصوص پیشداوری کرد که به مرور با کمرنگ‌شدن عنصر اشتراک منافع در زمان تثبیت موقعیت، بر اساس واقعیت تقسیم سهم قدرت و تضاد اساسی بین اهداف نهایی گروه‌های ائتلافی سنی به‌خصوص در حوزه زیست اجتماعی تضادهای اجتناب‌ناپذیر درونی به سطح آمده و این ائتلاف نامتجانس با شکنندگی و موقعیت «سلبی» خود، وضعیت افتراقی ذاتی خویش را بروز خواهد داد. حرکت کنونی «داعش» در عراق بیش از آنچه موقعیت سومالیزه‌شدن کشور را نمایندگی کند، شباهت غیرقابل انکاری با موقعیت طالبانیزه‌شدن افغانستان در زمان حکمرانی مجاهدین بر کابل و تقابل جبهه شمال با نیروهای جهادی «گلبدین حکمتیار» دارد که راه را برای پیشروی بدون دردسر طالبان به پایتخت هموار کرد. اما وضعیت سیاسی- اجتماعی عراق کنونی هیچ تشابهی با وضعیت افغانستان دیروزی نداشته و ساکنان سنی این کشور تحت هیچ شرایطی در پروسه حرکتی تحولات، اجازه تحمیل شرایط واپسگرایانه «داعش» بر امور روزمره زندگی خود را نخواهند داد. از طرف دیگر، با توجه به تجربه افغانستان و مهم‌تر اینکه پای بعضی از متحدان عرب آمریکا چون اردن، لبنان و کویت هم در ادامه این پروسه مدنظر «داعش» به بحران کشیده می‌شود «کدخدا» این‌بار هرچند که هنوز در مرحله چرتکه‌انداختن و چانه‌ز‌نی برای کسب امتیاز از نوری مالکی است ولی لاجرم وارد بازی خواهد شد. دیدار جان کری از اربیل و دیدارش با مسعود بارزانی برای تشویق کردها به مشارکت در پروسه ملی دفاع از کشور در مقابل «داعش» که بعدا در کنفرانس مطبوعاتی خود به صراحت از تمامیت ارضی عراق سخن گفت تا حدود زیادی حتی راه برای زمزمه‌های استقلال کردها که یک‌روز قبل توسط بارزانی به آن اشاره شده بود را بست. «داعش» هیولایی است که خیلی سریع از حالت کودکی به بزرگی بی‌قواره کنونی رسیده است و همین واقعیت در کنار عوامل «ایجابی» دیگری که در تضاد با اهداف نهایی آنان قرار می‌گیرد، بسیار زودتر از حدتصور این حباب را خواهد ترکاند. هرچند که حباب «داعش» خواهد ترکید ولی این به مفهوم بسامان‌شدن اوضاع عراق نخواهد بود و بسته به تحولات سیاسی که در بغداد شکل می‌گیرد باید در انتظار وقایع و حوادثی بود که از هم‌اکنون پیش‌بینی آن برای آینده عراق تا حدودی ناممکن است.
تحولات عراق تاکنون از منظر ثبات ملی این کشور، تاثیر آن بر مناسبات منطقه‌ای و بین‌المللی و همچنین زایش تروریسم بنیادگرای اسلامی در قواره‌های شکل‌دهنده یک حوزه سرزمینی در بخش‌های سنی‌نشین سوریه و عراق مورد توجه قرار گرفته است. هرچند که تمرکز بر این موارد نقش کانونی در منازعه اخیر عراق خواهد داشت و «متن» رخدادها به حساب می‌آید اما یک موضوع «حاشیه» در این ارزیابی‌ها تا حدود زیادی نادیده گرفته شده است. این موضوع حاشیه در صورتی که اوضاع کنونی در همین مسیر حرکت کند و گروه دولت اسلامی عراق و شام موسوم به «داعش» همچنان نقش آلترناتیوی در حوزه میدانی منازعه داشته باشد، می‌تواند در آینده معادلات جدیدی را در حوزه ملی- منطقه‌ای و به‌خصوص مناطق سنی‌نشین تحت تسلط این گروه رقم بزند.
«داعش» یک گروه تروریستی و نماینده یک تفکر ایدئولوژیک بنیادگرای مذهبی است که سودای ایجاد یک خلافت اسلامی در بخش‌های سنی‌نشین تاریخی موسوم به سرزمین شام را در سر می‌پروراند. استراتژی «داعش» فراتر از حذف شیعیان در عراق بوده و نقشه عملیاتی آنان که به‌صورت رسمی هم انتشار یافته است نشان می‌دهد که بخش‌های سنی‌نشین عراق، سوریه، لبنان، اردن و کویت از جمله مناطقی هستند که باید خلافت اسلامی مدنظر «داعش» را به‌عنوان یک کشور مستقل تشکیل دهند. به لحاظ تاریخی این نقشه راه که ناقض مرزبندی «سایکس- پیکو» بعد از فروپاشی امپراتوری عثمانی تلقی می‌شود فراتر از مرزهای عراق بسیاری دیگر از کشورهای پیرامونی را نیز درگیر این بحران خواهد کرد. اینکه هم‌اکنون «داعش» با پیشروی به سمت مرزهای اردن و تسخیر گذرگاه‌های مرزی بین دو کشور هراس را بر حاکمان آنها افکنده و موجب گسیل ارتش این کشور به مرز با عراق شده است در همین چارچوب قابل ارزیابی است.
از آنجا که بافت سیاسی- اجتماعی مناطق سنی‌نشین عراق بسیار متفاوت‌تر از وضعیت افغانستان کنونی است و اکثریت مردم و جریانات سیاسی درون آن متمایل به سکولاریسم اجتماعی و ناسیونالیسم سیاسی غیرایدئولوژیک است، زندگی درازمدت تحت قیمومیت گروهی بنیادگرا همچون «داعش» در ادامه برای آنان چالش‌برانگیز خواهد بود. با توجه به خبرهایی که تاکنون از موصل و دیگر شهرهای تسخیرشده توسط ائتلاف به رهبری «داعش» به بیرون درز کرده است، این گروه مصمم به اجرای قوانین شریعت با سخت‌ترین نوع اجرایی بوده و حتی حاضر به پذیرش پرچمی به غیراز بیرق «داعش» نبوده است. از هم‌اکنون می‌توان بدون تردید در این خصوص پیشداوری کرد که به مرور با کمرنگ‌شدن عنصر اشتراک منافع در زمان تثبیت موقعیت، بر اساس واقعیت تقسیم سهم قدرت و تضاد اساسی بین اهداف نهایی گروه‌های ائتلافی سنی به‌خصوص در حوزه زیست اجتماعی تضادهای اجتناب‌ناپذیر درونی به سطح آمده و این ائتلاف نامتجانس با شکنندگی و موقعیت «سلبی» خود، وضعیت افتراقی ذاتی خویش را بروز خواهد داد. حرکت کنونی «داعش» در عراق بیش از آنچه موقعیت سومالیزه‌شدن کشور را نمایندگی کند، شباهت غیرقابل انکاری با موقعیت طالبانیزه‌شدن افغانستان در زمان حکمرانی مجاهدین بر کابل و تقابل جبهه شمال با نیروهای جهادی «گلبدین حکمتیار» دارد که راه را برای پیشروی بدون دردسر طالبان به پایتخت هموار کرد. اما وضعیت سیاسی- اجتماعی عراق کنونی هیچ تشابهی با وضعیت افغانستان دیروزی نداشته و ساکنان سنی این کشور تحت هیچ شرایطی در پروسه حرکتی تحولات، اجازه تحمیل شرایط واپسگرایانه «داعش» بر امور روزمره زندگی خود را نخواهند داد. از طرف دیگر، با توجه به تجربه افغانستان و مهم‌تر اینکه پای بعضی از متحدان عرب آمریکا چون اردن، لبنان و کویت هم در ادامه این پروسه مدنظر «داعش» به بحران کشیده می‌شود «کدخدا» این‌بار هرچند که هنوز در مرحله چرتکه‌انداختن و چانه‌ز‌نی برای کسب امتیاز از نوری مالکی است ولی لاجرم وارد بازی خواهد شد. دیدار جان کری از اربیل و دیدارش با مسعود بارزانی برای تشویق کردها به مشارکت در پروسه ملی دفاع از کشور در مقابل «داعش» که بعدا در کنفرانس مطبوعاتی خود به صراحت از تمامیت ارضی عراق سخن گفت تا حدود زیادی حتی راه برای زمزمه‌های استقلال کردها که یک‌روز قبل توسط بارزانی به آن اشاره شده بود را بست. «داعش» هیولایی است که خیلی سریع از حالت کودکی به بزرگی بی‌قواره کنونی رسیده است و همین واقعیت در کنار عوامل «ایجابی» دیگری که در تضاد با اهداف نهایی آنان قرار می‌گیرد، بسیار زودتر از حدتصور این حباب را خواهد ترکاند. هرچند که حباب «داعش» خواهد ترکید ولی این به مفهوم بسامان‌شدن اوضاع عراق نخواهد بود و بسته به تحولات سیاسی که در بغداد شکل می‌گیرد باید در انتظار وقایع و حوادثی بود که از هم‌اکنون پیش‌بینی آن برای آینده عراق تا حدودی ناممکن است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.