|

دور نهایی مذاکرات هسته‌ای

اردشیرسنائی . استاد دانشگاه

مرحله نهایی مذاکرات هسته‌ای ایران و شش قدرت جهانی از دوم‌ژوئیه (11تیر) در وین آغاز شده است. این دور از مذاکرات تا آخر تیرماه که فرجه شش‌ماهه توافق موقت ژنو به پایان می‌رسد؛ ادامه خواهد یافت. طرفین امیدوارند در این فرصت توافق نهایی یا برنامه جامع اقدام مشترک حاصل و پرونده 10ساله هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران بسته شود. دور قبلی مذاکرات در خردادماه ظاهرا پس از توافق بر سر نام و مقدمه، در متن با پرانتزهای بسیاری مواجه شد. پرانتزهایی که هرکدام نشان از اختلافات عمیق طرفین بر سر موضوعات ویژه‌ای بود. اولین سوالی که در این مورد مطرح است آن است که مذاکرات هسته‌ای با چه مشکلاتی روبه‌روست؟ به نظر می‌رسد عزم و اراده طرفین به‌ویژه ایران و آمریکا بر حل‌وفصل پرونده هسته‌ای جزم شده اما دو طرف هنوز بر سر موارد مشخصی با یکدیگر اختلاف نظر دارند. از جمله این اختلافات میزان و درصد غنی‌سازی اورانیوم و تعداد سانتریفیوژهای فعال ایران است. گروه 1+5 غنی‌سازی اورانیوم را (هرچند با تعابیر متفاوت) برای ایران به رسمیت می‌شناسد؛ اما میزان غنی‌سازی کماکان محل اختلاف است. در توافق موقت ژنو ایران مجاز به غنی‌سازی اورانیوم تا حد پنج‌درصد شد، اما اینکه این میزان در توافق نهایی چقدر باشد هنوز توافقی صورت نگرفته است. در‌خصوص تعداد سانتریفیوژها، ایران صحبت از صدها هزار سانتریفیوژ می‌کند در حالی‌که 1+5 با این استدلال که ایران چه نیازی به این تعداد سانتریفیوژ دارد حداکثر حاضر به پذیرش چند هزار سانتریفیوژ است. از دیگر موارد اختلافی نحوه، چگونگی و زمان برداشته‌شدن تحریم‌های ایران است. ایران در دور قبلی مذاکرات خواستار برچیده‌شدن کامل تحریم‌ها به صورت همزمان در ازای تعهدات مشخصی بود. امری که به‌لحاظ فنی و اجرایی عملا امکان‌پذیر نبود. سرانجام ایران پذیرفت که تحریم‌ها به صورت تدریجی و در یک پروسه زمانی مشخصی برچیده شوند. اما مکانیسم اجرایی و زمان این اقدام نیز کماکان محل اختلاف است.
از جمله موارد مشکل‌زا در مذاکرات، بحث فناوری موشکی ایران است. ظاهرا طرف غربی به‌دنبال طرح این موضوع در مذاکرات و گنجاندن آن در متن توافق جامع است. مساله‌ای که ایران به هیچ‌وجه حاضر به پذیرفتن آن نیست و بارها اعلام کرده که جز در موضوع هسته‌ای، در هیچ موضوع دیگری مذاکره نخواهد کرد. به‌نظر می‌رسد موارد فوق و احتمالا چند موضوع دیگر پرانتزهایی هستند که طرفین باید در مدت باقی‌مانده تا اتمام مهلت توافق شش‌ماهه آنها را پر کنند.
سوال دومی که مطرح است آن است که کدامیک از طرفین باید تصمیم سختی بگیرند؟ هم ایران و هم ایالات‌متحده عنوان می‌کنند که این طرف مقابل است که باید تصمیم سختی بگیرد. ایران معتقد است که تحریم‌ها نتوانسته آسیب و خللی به برنامه هسته‌ای و اقتصادی‌اش وارد کند، بنابراین آمریکا ناگزیر به پذیرش این واقعیت و کوتاه‌آمدن است.
ایالات‌متحده نیز معتقد است که ایران برای رهایی از تحریم‌ها، خروج از انزوای بین‌المللی، سروسامان‌دادن به اقتصاد خود و بازگشت به نظام بین‌الملل (که همه را از قِبل برنامه هسته‌ای می‌داند) باید تصمیم‌های مهم و سختی بگیرد. با توجه به موارد برشمرده به‌نظر می‌رسد که مذاکرات نهایی در حقیقت مرحله دشوار و سخت مذاکرات هسته‌ای طرفین طی 10سال گذشته است. به هرحال ایران به‌دلیل نوع استراتژی و دیپلماسی هسته‌ای گذشته خود به‌ویژه طی سال‌های 92-1384 در شرایط خاصی قرار گرفته و قدرت مانور گسترده‌ای ندارد. وضعیت اقتصادی و موقعیت کشور در نظام بین‌الملل، محدودیت‌هایی را به تصمیم‌گیرندگان تحمیل می‌کند. هرچند طرف مقابل، به‌ویژه ایالات‌متحده نیز به‌دلایل مختلف به‌خصوص نزدیکی به زمان برگزاری انتخابات پارلمانی و سپس ریاست‌جمهوری و نیز مدیریت شرایط سیاسی فعلی منطقه تمایل به حل‌وفصل این موضوع دارد. اما به‌هرحال آنچه واضح است آن است که هر دو طرف نیازمند اتخاذ تصمیم‌های مهمی هستند، اما کفه سختی تصمیمات ایران سنگین‌تر به‌نظر می‌رسد. مذاکرات دیپلماتیک فرآیند طرفینی و بده‌بستانی است. در مذاکرات حتما باید چیزی بدهی تا بتوانی چیزی بگیری. مذاکرات یک‌طرفه معنایی ندارد. اما اینکه کدام طرف مذاکره امتیاز بیشتری کسب و کمترین امتیاز را واگذار کند به عوامل مختلفی بستگی دارد. فرآیند مذاکرات 10ساله هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران عملا شرایط خاصی را برای کشور به بار آورده و به نظر نمی‌رسد طرف غربی حاضر به واگذاری امتیازات بیشتری (حداقل در مقایسه با توافق موقت ژنو) به ایران باشد.

مرحله نهایی مذاکرات هسته‌ای ایران و شش قدرت جهانی از دوم‌ژوئیه (11تیر) در وین آغاز شده است. این دور از مذاکرات تا آخر تیرماه که فرجه شش‌ماهه توافق موقت ژنو به پایان می‌رسد؛ ادامه خواهد یافت. طرفین امیدوارند در این فرصت توافق نهایی یا برنامه جامع اقدام مشترک حاصل و پرونده 10ساله هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران بسته شود. دور قبلی مذاکرات در خردادماه ظاهرا پس از توافق بر سر نام و مقدمه، در متن با پرانتزهای بسیاری مواجه شد. پرانتزهایی که هرکدام نشان از اختلافات عمیق طرفین بر سر موضوعات ویژه‌ای بود. اولین سوالی که در این مورد مطرح است آن است که مذاکرات هسته‌ای با چه مشکلاتی روبه‌روست؟ به نظر می‌رسد عزم و اراده طرفین به‌ویژه ایران و آمریکا بر حل‌وفصل پرونده هسته‌ای جزم شده اما دو طرف هنوز بر سر موارد مشخصی با یکدیگر اختلاف نظر دارند. از جمله این اختلافات میزان و درصد غنی‌سازی اورانیوم و تعداد سانتریفیوژهای فعال ایران است. گروه 1+5 غنی‌سازی اورانیوم را (هرچند با تعابیر متفاوت) برای ایران به رسمیت می‌شناسد؛ اما میزان غنی‌سازی کماکان محل اختلاف است. در توافق موقت ژنو ایران مجاز به غنی‌سازی اورانیوم تا حد پنج‌درصد شد، اما اینکه این میزان در توافق نهایی چقدر باشد هنوز توافقی صورت نگرفته است. در‌خصوص تعداد سانتریفیوژها، ایران صحبت از صدها هزار سانتریفیوژ می‌کند در حالی‌که 1+5 با این استدلال که ایران چه نیازی به این تعداد سانتریفیوژ دارد حداکثر حاضر به پذیرش چند هزار سانتریفیوژ است. از دیگر موارد اختلافی نحوه، چگونگی و زمان برداشته‌شدن تحریم‌های ایران است. ایران در دور قبلی مذاکرات خواستار برچیده‌شدن کامل تحریم‌ها به صورت همزمان در ازای تعهدات مشخصی بود. امری که به‌لحاظ فنی و اجرایی عملا امکان‌پذیر نبود. سرانجام ایران پذیرفت که تحریم‌ها به صورت تدریجی و در یک پروسه زمانی مشخصی برچیده شوند. اما مکانیسم اجرایی و زمان این اقدام نیز کماکان محل اختلاف است.
از جمله موارد مشکل‌زا در مذاکرات، بحث فناوری موشکی ایران است. ظاهرا طرف غربی به‌دنبال طرح این موضوع در مذاکرات و گنجاندن آن در متن توافق جامع است. مساله‌ای که ایران به هیچ‌وجه حاضر به پذیرفتن آن نیست و بارها اعلام کرده که جز در موضوع هسته‌ای، در هیچ موضوع دیگری مذاکره نخواهد کرد. به‌نظر می‌رسد موارد فوق و احتمالا چند موضوع دیگر پرانتزهایی هستند که طرفین باید در مدت باقی‌مانده تا اتمام مهلت توافق شش‌ماهه آنها را پر کنند.
سوال دومی که مطرح است آن است که کدامیک از طرفین باید تصمیم سختی بگیرند؟ هم ایران و هم ایالات‌متحده عنوان می‌کنند که این طرف مقابل است که باید تصمیم سختی بگیرد. ایران معتقد است که تحریم‌ها نتوانسته آسیب و خللی به برنامه هسته‌ای و اقتصادی‌اش وارد کند، بنابراین آمریکا ناگزیر به پذیرش این واقعیت و کوتاه‌آمدن است.
ایالات‌متحده نیز معتقد است که ایران برای رهایی از تحریم‌ها، خروج از انزوای بین‌المللی، سروسامان‌دادن به اقتصاد خود و بازگشت به نظام بین‌الملل (که همه را از قِبل برنامه هسته‌ای می‌داند) باید تصمیم‌های مهم و سختی بگیرد. با توجه به موارد برشمرده به‌نظر می‌رسد که مذاکرات نهایی در حقیقت مرحله دشوار و سخت مذاکرات هسته‌ای طرفین طی 10سال گذشته است. به هرحال ایران به‌دلیل نوع استراتژی و دیپلماسی هسته‌ای گذشته خود به‌ویژه طی سال‌های 92-1384 در شرایط خاصی قرار گرفته و قدرت مانور گسترده‌ای ندارد. وضعیت اقتصادی و موقعیت کشور در نظام بین‌الملل، محدودیت‌هایی را به تصمیم‌گیرندگان تحمیل می‌کند. هرچند طرف مقابل، به‌ویژه ایالات‌متحده نیز به‌دلایل مختلف به‌خصوص نزدیکی به زمان برگزاری انتخابات پارلمانی و سپس ریاست‌جمهوری و نیز مدیریت شرایط سیاسی فعلی منطقه تمایل به حل‌وفصل این موضوع دارد. اما به‌هرحال آنچه واضح است آن است که هر دو طرف نیازمند اتخاذ تصمیم‌های مهمی هستند، اما کفه سختی تصمیمات ایران سنگین‌تر به‌نظر می‌رسد. مذاکرات دیپلماتیک فرآیند طرفینی و بده‌بستانی است. در مذاکرات حتما باید چیزی بدهی تا بتوانی چیزی بگیری. مذاکرات یک‌طرفه معنایی ندارد. اما اینکه کدام طرف مذاکره امتیاز بیشتری کسب و کمترین امتیاز را واگذار کند به عوامل مختلفی بستگی دارد. فرآیند مذاکرات 10ساله هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران عملا شرایط خاصی را برای کشور به بار آورده و به نظر نمی‌رسد طرف غربی حاضر به واگذاری امتیازات بیشتری (حداقل در مقایسه با توافق موقت ژنو) به ایران باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.