|

شرحی بی‌شرح از سفر تحقیقی پیتر لیش در موسیقی نواحی ایران

باد را در برگ ِجنبنده دیدن

علیرضا ملاحسینی نوازنده و پژوهشگر موسیقی

وقتی هفت‌ماه پیش دکتر پیتر لیش، رییس فستیوال 4020 لینز تماس گرفت و از من خواست در پروژه پژوهشی‌اش درباره موسیقی نواحی ایران -به‌خصوص موسیقی هرمزگان- همراهی‌اش کنم، این فکر ذهنم را به خود مشغول کرد که چگونه می‌توان در فرهنگی که ساز عضوی از اعضای بدن یک نوازنده است و آنچه او در قالب صوت می‌نوازد با آنچه در قالب کلمه بر زبان می‌راند و با آنچه در قالب گندم از زمین کشت می‌کند و با آنچه در قالب ماهی از دریا صید می‌کند، هیچ تفاوتی ندارد، چگونه می‌توان تحقیق و پژوهش کرد؟ فکر کردم به اینکه چگونه می‌توان وحدت نوازنده و ساز و موسیقی را تفکیک کرد و سپس آن را تشریح کرد و تئوری‌هایش را نوشت؟
چگونه می‌شود عاشقی را از معشوقش جدا کرد و درباره عاشق سوال مطرح کرد؟ همچنان که عشق از یگانگی و اتحاد عاشق و معشوق ظهور می‌کند و به آن دو بودن و دوی راه ندارد، در ساززدن عاشق هم باید معشوق را در نظر داشت. اما دیدم او غربی است و غربی جسد را تشریح می‌کند. قلب مرده را می‌شکافد و نه قلب تپنده و انسان زنده را. خالوقنبر با سازش یگانه شده بود و آنچه من می‌توانستم در اختیار پیتر بگذارم، جداکردن کالبد خالوقنبر از روحش و تفکیک آتش درونش از ساز نی‌اش بود. می‌توانستم جفتی خالو را از لب خالو جدا کنم و بگویم این لب است و این نی است و این نی را اینطور به لب می‌گیرند و اینطور می‌نوازند، اما در نی خالو آتشی بود که در نی اثر می‌کرد. آن آتش در سینه خالوقنبر بود و نمی‌شد سینه خالوقنبر را به پیتر نشان داد و به او گفت: «ساز در قلب خالوست و موسیقی در قلب خالوست و نی خالو با قلب خالو صدا می‌دهد!» او غربی بود و من ‌باید ریتم‌سازی خالو را با دهل و پیپه و کسر برایش نمایش می‌دادم تا پیتر بتواند ره توشه‌ای دیدنی را با خودش به اتریش ببرد. دیدم یک نفر توریست وقتی به اصفهان می‌رود، با دستش تنها می‌تواند مقداری گز و سوهان به کشورش سوغات ببرد یا دست‌بالا چند تا عکس از بنای به فرض عالی‌قاپو و منارجنبان را. اما با دلش حال و لحظه‌ای را که از اصفهان درک کرده است به سوغات می‌برد و عجبا که این سوغاتی را نمی‌تواند به کسی نشان دهد. آن توریست حتی اگر بنای منارجنبان یا عمارت عالی‌قاپو را هم بار هواپیما می‌کرد و به کشور متبوعش می‌برد باز هم نمی‌توانست آن حال و لحظه را به دوستانش منتقل کند زیرا بنای منارجنبان با ابرهای آسمان اصفهان عجین شده‌اند. با بوی غروب و با عطر گیاه و درخت اصفهان یگانه شده‌اند.
در جفتی خالوقنبر و در دف غلام مارگیری ریتم گز و سوهان قابل دیدن بود اما سینه خالو و دل غلام مارگیر را چگونه می‌شد توشه پیتر کرد و با او به اتریش فرستاد؟ اینکه ساختار جفتی را بشناسی برای شناخت موسیقی خالوقنبر کافی نیست. برای شناختن آن موسیقی باید خالوقنبر بود. آتش در سینه‌اش را در سینه داشت وگرنه این جفتی دو نی دارد و یک قمیش اما شما هرکجا ببریدش، نمی‌توانید صدای جفتی خالوقنبر را بشنوید مگر اینکه لب دمساز خالو را هم با جفتی‌اش همسفر کنید ساز قنبر راستگو از خود او جدا نیست. آیا می‌شود برای شناخت این موسیقی به مشخص‌کردن نوع نی و شیوه نواختن راستگو بسنده کرد؟ آیا محصول این تحقیق بقای این موسیقی خواهد بود؟
از شما می‌پرسم: آیا می‌شود به شیوه متداول تحقیق، موسیقی با بازار غلام مارگیری را تحلیل و بررسی کرد؟ بهتر بگویم: آیا می‌شود با خواندن منطق‌الطیر عطار یا مثنوی‌معنوی مولوی، در خانه نشست و با استناد به یک دو قاعده وزن و نظم و بحر و نثر و به تقلید از فضای روایت و شگردهای زبان این دو بزرگ ِ راه، مثنوی سرود و منطق پرواز را به سطح نازل سطر و نثر کشاند یا باید راهی را که مثلا مولوی به واسطه جناب شمس‌الدین تبریزی طی کرد، پس پشت گذاشت؟
آیا مقام استادی خضر که مرشد راه و پیر مسلک مولوی بود و آتش نی‌نوازی را به سینه پرنفس خالوقنبر انداخت، با شیوه استادی آکادمیک اروپایی قابل قیاس است و می‌توان برای نقل جملات ِ مثنوی ِ آوازی و ‌سازی خالوقنبر و دف کوبی ِ بابازار غلام مارگیر، به سطح ظاهر ِ اینکه در فلان گوشه و مقام نواخت یا از فلان دستگاه به بهمان دستگاه به‌واسطه فلان پاساژ ورود کرد و برای اینها نت نوشت و شنیده‌ها را بر سطر آورد و قالب نت داد؟ نانواخته‌های سینه خالو را چطور می‌توان نت کرد؟
سینه موسیقی مرسوم ِ آکادمیزه و تئوریک آیا شرحه‌شرحه از فراق هست که شرح ِ درد ِ اشتیاق ِ سرنای ِ علی کوبریم را برایش گفت؟
وقتی با پیتر به بالای کوه گنو رفتیم، آفتاب ظهر تیغ تیغ می‌تابید و برشته می‌کرد. من بودم و او بود و علی کوبریم سرنانواز بود. چترکی سفید برپا کردیم با دستان آفتاب سوخته علی کوبریم و در سایه‌سارش نشستیم. علی قمیش سرنا را به لب گرفت و من دف را در دست گرفتم و پیتر چشمش به بندرعباس بود که زیر کوه گنو مانند پیری دنیادیده به خواب نیمروزی رفته بود. میان ساززدن دیدم آنچه اینک پیتر از بلندای کوه تماشا می‌کند، از جنس همان دیداری خواهد بود که هنگام ترک ایران ِ دورشونده از پنجره کوچک هواپیما و در بلندای آسمان خواهد دید. او سرزمینی اساطیری را ترک خواهد کرد که هر حماسه‌اش دستگاهی در موسیقی شده است و هر مویه‌اش، گوشه‌ای در آوازی و در سازی و دلتنگ «جفتی» خالوقنبر خواهد شد و نوای دف غلام مارگیری را به‌خاطر خواهد آورد و دریای پارس را شبیه اشک خالو خواهد یافت و البرز را شبیه دف غلام خواهد دید. دیدم رستم می‌توانست کمانچه در پهلوی سهراب بنشاند اما خنجر نشاند و گفتم اینک صورت حقیقی آن خنجر را نشان این از فرنگ‌آمده بدهیم، مگر بداند خرابه، یگانه جای پنهان‌کردن گنج است. که در این ویرانه دژ، گنج ِ پنهان ِ فرهنگ ِ هرمز را ببیند. آنچه از من ناظر در این همراهی و همکاری برآمده تنها این بود که غریبه را به خرابه ببرم و به او بگویم گنجی در این متروکه جا پنهان است و تو اگر طلب گنج ِ موسیقی نواحی ایران را ‌داری، لاجرم باید به خراب‌آباد این موسیقی درآیی و خراباتیانی چون پورعطایی و‌ای محمد و پسر اولیاقلی را ببینی که مست و ناهوشیار از راز می‌گویند و به راز می‌گویند و چون به خرابه درآمدی و در جمع خراباتیان وارد شدی، آشنایی. در آخر لازم می دانم از نسیم فیوضات که زحمت مترجمی را برعهده داشت، حمید ملاحسینی، محمد بهادری و مهدی ناهنگ که حضورشان کمک شایانی به این پروژه کرد، تشکر کنم.


وقتی هفت‌ماه پیش دکتر پیتر لیش، رییس فستیوال 4020 لینز تماس گرفت و از من خواست در پروژه پژوهشی‌اش درباره موسیقی نواحی ایران -به‌خصوص موسیقی هرمزگان- همراهی‌اش کنم، این فکر ذهنم را به خود مشغول کرد که چگونه می‌توان در فرهنگی که ساز عضوی از اعضای بدن یک نوازنده است و آنچه او در قالب صوت می‌نوازد با آنچه در قالب کلمه بر زبان می‌راند و با آنچه در قالب گندم از زمین کشت می‌کند و با آنچه در قالب ماهی از دریا صید می‌کند، هیچ تفاوتی ندارد، چگونه می‌توان تحقیق و پژوهش کرد؟ فکر کردم به اینکه چگونه می‌توان وحدت نوازنده و ساز و موسیقی را تفکیک کرد و سپس آن را تشریح کرد و تئوری‌هایش را نوشت؟
چگونه می‌شود عاشقی را از معشوقش جدا کرد و درباره عاشق سوال مطرح کرد؟ همچنان که عشق از یگانگی و اتحاد عاشق و معشوق ظهور می‌کند و به آن دو بودن و دوی راه ندارد، در ساززدن عاشق هم باید معشوق را در نظر داشت. اما دیدم او غربی است و غربی جسد را تشریح می‌کند. قلب مرده را می‌شکافد و نه قلب تپنده و انسان زنده را. خالوقنبر با سازش یگانه شده بود و آنچه من می‌توانستم در اختیار پیتر بگذارم، جداکردن کالبد خالوقنبر از روحش و تفکیک آتش درونش از ساز نی‌اش بود. می‌توانستم جفتی خالو را از لب خالو جدا کنم و بگویم این لب است و این نی است و این نی را اینطور به لب می‌گیرند و اینطور می‌نوازند، اما در نی خالو آتشی بود که در نی اثر می‌کرد. آن آتش در سینه خالوقنبر بود و نمی‌شد سینه خالوقنبر را به پیتر نشان داد و به او گفت: «ساز در قلب خالوست و موسیقی در قلب خالوست و نی خالو با قلب خالو صدا می‌دهد!» او غربی بود و من ‌باید ریتم‌سازی خالو را با دهل و پیپه و کسر برایش نمایش می‌دادم تا پیتر بتواند ره توشه‌ای دیدنی را با خودش به اتریش ببرد. دیدم یک نفر توریست وقتی به اصفهان می‌رود، با دستش تنها می‌تواند مقداری گز و سوهان به کشورش سوغات ببرد یا دست‌بالا چند تا عکس از بنای به فرض عالی‌قاپو و منارجنبان را. اما با دلش حال و لحظه‌ای را که از اصفهان درک کرده است به سوغات می‌برد و عجبا که این سوغاتی را نمی‌تواند به کسی نشان دهد. آن توریست حتی اگر بنای منارجنبان یا عمارت عالی‌قاپو را هم بار هواپیما می‌کرد و به کشور متبوعش می‌برد باز هم نمی‌توانست آن حال و لحظه را به دوستانش منتقل کند زیرا بنای منارجنبان با ابرهای آسمان اصفهان عجین شده‌اند. با بوی غروب و با عطر گیاه و درخت اصفهان یگانه شده‌اند.
در جفتی خالوقنبر و در دف غلام مارگیری ریتم گز و سوهان قابل دیدن بود اما سینه خالو و دل غلام مارگیر را چگونه می‌شد توشه پیتر کرد و با او به اتریش فرستاد؟ اینکه ساختار جفتی را بشناسی برای شناخت موسیقی خالوقنبر کافی نیست. برای شناختن آن موسیقی باید خالوقنبر بود. آتش در سینه‌اش را در سینه داشت وگرنه این جفتی دو نی دارد و یک قمیش اما شما هرکجا ببریدش، نمی‌توانید صدای جفتی خالوقنبر را بشنوید مگر اینکه لب دمساز خالو را هم با جفتی‌اش همسفر کنید ساز قنبر راستگو از خود او جدا نیست. آیا می‌شود برای شناخت این موسیقی به مشخص‌کردن نوع نی و شیوه نواختن راستگو بسنده کرد؟ آیا محصول این تحقیق بقای این موسیقی خواهد بود؟
از شما می‌پرسم: آیا می‌شود به شیوه متداول تحقیق، موسیقی با بازار غلام مارگیری را تحلیل و بررسی کرد؟ بهتر بگویم: آیا می‌شود با خواندن منطق‌الطیر عطار یا مثنوی‌معنوی مولوی، در خانه نشست و با استناد به یک دو قاعده وزن و نظم و بحر و نثر و به تقلید از فضای روایت و شگردهای زبان این دو بزرگ ِ راه، مثنوی سرود و منطق پرواز را به سطح نازل سطر و نثر کشاند یا باید راهی را که مثلا مولوی به واسطه جناب شمس‌الدین تبریزی طی کرد، پس پشت گذاشت؟
آیا مقام استادی خضر که مرشد راه و پیر مسلک مولوی بود و آتش نی‌نوازی را به سینه پرنفس خالوقنبر انداخت، با شیوه استادی آکادمیک اروپایی قابل قیاس است و می‌توان برای نقل جملات ِ مثنوی ِ آوازی و ‌سازی خالوقنبر و دف کوبی ِ بابازار غلام مارگیر، به سطح ظاهر ِ اینکه در فلان گوشه و مقام نواخت یا از فلان دستگاه به بهمان دستگاه به‌واسطه فلان پاساژ ورود کرد و برای اینها نت نوشت و شنیده‌ها را بر سطر آورد و قالب نت داد؟ نانواخته‌های سینه خالو را چطور می‌توان نت کرد؟
سینه موسیقی مرسوم ِ آکادمیزه و تئوریک آیا شرحه‌شرحه از فراق هست که شرح ِ درد ِ اشتیاق ِ سرنای ِ علی کوبریم را برایش گفت؟
وقتی با پیتر به بالای کوه گنو رفتیم، آفتاب ظهر تیغ تیغ می‌تابید و برشته می‌کرد. من بودم و او بود و علی کوبریم سرنانواز بود. چترکی سفید برپا کردیم با دستان آفتاب سوخته علی کوبریم و در سایه‌سارش نشستیم. علی قمیش سرنا را به لب گرفت و من دف را در دست گرفتم و پیتر چشمش به بندرعباس بود که زیر کوه گنو مانند پیری دنیادیده به خواب نیمروزی رفته بود. میان ساززدن دیدم آنچه اینک پیتر از بلندای کوه تماشا می‌کند، از جنس همان دیداری خواهد بود که هنگام ترک ایران ِ دورشونده از پنجره کوچک هواپیما و در بلندای آسمان خواهد دید. او سرزمینی اساطیری را ترک خواهد کرد که هر حماسه‌اش دستگاهی در موسیقی شده است و هر مویه‌اش، گوشه‌ای در آوازی و در سازی و دلتنگ «جفتی» خالوقنبر خواهد شد و نوای دف غلام مارگیری را به‌خاطر خواهد آورد و دریای پارس را شبیه اشک خالو خواهد یافت و البرز را شبیه دف غلام خواهد دید. دیدم رستم می‌توانست کمانچه در پهلوی سهراب بنشاند اما خنجر نشاند و گفتم اینک صورت حقیقی آن خنجر را نشان این از فرنگ‌آمده بدهیم، مگر بداند خرابه، یگانه جای پنهان‌کردن گنج است. که در این ویرانه دژ، گنج ِ پنهان ِ فرهنگ ِ هرمز را ببیند. آنچه از من ناظر در این همراهی و همکاری برآمده تنها این بود که غریبه را به خرابه ببرم و به او بگویم گنجی در این متروکه جا پنهان است و تو اگر طلب گنج ِ موسیقی نواحی ایران را ‌داری، لاجرم باید به خراب‌آباد این موسیقی درآیی و خراباتیانی چون پورعطایی و‌ای محمد و پسر اولیاقلی را ببینی که مست و ناهوشیار از راز می‌گویند و به راز می‌گویند و چون به خرابه درآمدی و در جمع خراباتیان وارد شدی، آشنایی. در آخر لازم می دانم از نسیم فیوضات که زحمت مترجمی را برعهده داشت، حمید ملاحسینی، محمد بهادری و مهدی ناهنگ که حضورشان کمک شایانی به این پروژه کرد، تشکر کنم.


برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.