|

حبیب‌الله پیمان برای جایگزینی سفره‌های گران افطار، فراخوان داد

گسترش صندوق‌های تعاونی به کمک جامعه مدنی

اساسا کثیری از دینداران با شعائر دینی برخوردی صرفا شکل‌گرایانه و اغلب مغایر با محتوای ارزشی و اخلاقی آنها دارند؛ یعنی بدون توجه و حتی باور خودآگاهانه به اهداف و اصول و ارزش‌های دینی به‌طور موروثی یا از روی تعبد به احکام عبادی عمل می‌کنند. در نتیجه در رفتار بسیاری از این سنخ دین‌باوران تضادی آشکار میان هویت دینی و اظهار عبودیت زبانی با سلوک و منش شخصی و خلق‌وخوی اجتماعی‌شان مشاهده می‌شود. آنان به‌ندرت نسبت به مضمون واقعی شعائر دینی خودآگاهند و التزام درونی دارند. شعائر یک وجه شکلی دارند؛ نظیر همین که همه در یک ماه معین در طول سال در ساعاتی مشخص روزه می‌گیرند یا به حج می‌روند، که بیانگر یک هویت جمعی است. اینکه جمعیتی در ماه رمضان همگی به یک شیوه خاص روزه می‌گیرند بیانگر این است که متعلق به امت و جامعه مسلمانان هستند، نشان‌دهنده این است که ما متعلق به یک هویتیم. اما این فرم، محتوایی هم دارد که آن محتوا، کیفیت رابطه با خویشتن، خدای درون خویش و دیگر انسان‌هاست؛ همان که مضمون اخلاقی روزه را تعیین می‌کند. روزه‌ای که باید متضمن تعالی شخصیت آدمی و تلطیف و انسانی و خداگونه‌کردن رابطه فرد با خود و غیرخود باشد و این تعالی به شرطی حاصل می‌شود که دین‌باوران علاوه بر اینکه خود را متعلق به جامعه مسلمان می‌دانند و از نظر فرم به این جامعه شبیه هستند، مضمون این شعائر جزیی از باور وجودی‌شان شده باشد؛ یعنی دریافته باشند که این شعائر برای تحقق ارزش‌هایی است که تنها از راه عمل به آنها به فلاح و رستگاری می‌رسند. در غیر این صورت انجام این نوع تکالیف و شعائر هیچ کمکی به تحقق هدف‌هایی که به خاطر آن مقرر شده است، نمی‌کنند.
قرآن می‌گوید: «کتب علیکم الصیام، کما کتب علی‌الذین من قبلکم لعلکم تتقون»، (روزه بر شما مقرر شد، همچنان که بر پیشینیانتان مقرر داشتیم بسا که تقوا پیشه کنید.) تقوا در ذهن اغلب افراد محدود به پرهیز صوری از گناه است، رویکردی پرهیزکارانه است در حالی که تقوای حقیقی عملی خلاق و مثبت است. ایجاد چنان مصونیتی در خویش است که در اثر آن شعور، روان و عواطف و اندیشه و منش آدمی از هر نوع آسیب اخلاقی و ضعف و ناتوانی فکری و بیماری شخصیت فرد و روابطش با خود و دیگران ایمن بماند؛ همچنین در برابر بیماری‌های روحی و بیماری‌هایی که رابطه انسان با خودش و خدا را خدشه‌دار می‌کند و این محقق نمی‌شود مگر در سایه باور خودآگاهانه به آن ارزش‌ها و مصدر آنها یعنی خدا و انجام عمل صالح که همان عمل خلاق و زاینده و حیات‌بخش و سودمند برای روح، جان و جسم فرد و جامعه است. پس نه پرهیز که ایجاد سد دفاعی از یک رشته توانمندی‌های وجودی فکری و عملی در جهت رشد و اعتلای زندگی و تحقق ارزش‌هایی مانند راستی، عدالت و آزادی و صلح و دوستی در جامعه و با خویشتن است. پس کسی که به‌جای خلاقیت و کار مولد، دلالی و پشت‌هم‌اندازی می‌کند و به غارت اموال عمومی می‌پردازد و کلاهبرداری و استثمار پیشه کرده است، هر قدر هم روزه بگیرد به تقوا نمی‌رسد. همچنین اگر کسی در عین روزه‌داری، در رابطه‌اش با اطرافیان، دوگانه رفتار می‌کند به این معناست که از تقوا دور است و نتوانسته از آسیب‌ها مصون بماند.
قرآن می‌گوید: «لم تقولون ما لا تفعلون»، چرا چیزی می‌گویید که به آن عمل نمی‌کنید؟ نمود دیگری از تقوا همین است. هرکس که به خودش مراجعه کند، خواهد دید چه میزان حرف‌هایی را به دیگران توصیه می‌کند نظیر دروغ‌نگفتن و راستگویی و امانت‌داری و خودداری از حیف‌ومیل اموال عمومی... و خودش چه اندازه عامل به این توصیه‌هاست؟ اگر خودش پیرو حرف‌هایی که می‌زند نیست، از تقوا به دور است. بنابراین اگر تقوا در افراد ظهور یابد، حتما به توصیه‌های قرآن نظیر دوری از اسراف گوش می‌سپارند و می‌دانند که در قرآن گفته شده محرومان در مال شما سهم دارند و صاحب حق هستند «فی اموالکم حق للسائل و المحروم» یعنی کسانی که محرومیت‌هایی دارند در اموال سایرین حق دارند. طبق این آیه قرآن در نظام ارزشی دین اسلام این موضوع مطرح می‌شود که اگر ما ایمان داشته باشیم، می‌دانیم محرومان هم در مال ما سهیم هستند تا آنجا که البته هدف ریشه‌کنی فقر از راه توانمندساختن آنان و پرکردن شکاف‌ها بوده است؛ هدفی که باید در همه مواقع در نظر داشت، چه برسد به ماه رمضان که نمادی است از تجلی باورها و ارزش‌های دینی. ما در ظاهر امساک می‌کنیم اما این فقط صورت نمادین است. نباید فقط به این اکتفا کرد. در واقع این ماه باید تمرینی باشد برای سایر ماه‌ها. باید در این ماه به جای پهن‌کردن سفره‌های رنگین که نمادی از همان ظاهرنگری به دین است، حواسمان به سهمی که نیازمندان از مال ما دارند، باشد. پیشنهاد من این است که امروزه که جامعه گسترده شده و رابطه‌ها دیگر چهره‌به‌چهره نیست، صندوق‌هایی تشکیل شود توسط جامعه مدنی و ان‌جی‌اوها که حتی می‌تواند از جامعه فامیلی شروع شود و به لایه‌های دیگر جامعه توسعه پیدا کند لازم نیست به مراکز عمومی و دولتی هم سپرده شود. در جامعه‌ای کوچک، به جای گستراندن سفره‌های پرهزینه، معتمدینی صندوق‌هایی تشکیل دهند و سهم نیازمندان را به آن صندوق بسپارند.
ماه رمضان تمرینی است برای کم‌خوری، قرار نیست اگر دو وعده را روزه هستیم، در وعده افطار آن دو وعده را جبران کنیم. می‌توان سهمیه آن دو وعده‌ای که روزه هستیم را برای مستمندان در این صندوق‌ها بگذاریم، بلکه به این وسیله بتوان خلأها را پر کرد بدون اینکه افراد مستمند هم دچار شرم و خجالت شوند. اگر این تعاون جمعی در بین مردم گسترش پیدا کند در شرایطی که معیشت جامعه به دلایل ساختاری دچار مشکل جدی است، (چون کار نیست و بسیاری ناگزیر به کارهای غیراخلاقی و غیرمثبت هستند) تا زمانی که ساختارهای اقتصادی ترمیم شوند و ریشه‌های فقر خشکانده شود، می‌توان آسیب‌ها را کم کرد. این ضرورت، امروز بیش از همیشه نیازمند توجه است و به واسطه یک اراده جمعی می‌توانیم جامعه را از سقوط اخلاقی نجات دهیم.
اساسا کثیری از دینداران با شعائر دینی برخوردی صرفا شکل‌گرایانه و اغلب مغایر با محتوای ارزشی و اخلاقی آنها دارند؛ یعنی بدون توجه و حتی باور خودآگاهانه به اهداف و اصول و ارزش‌های دینی به‌طور موروثی یا از روی تعبد به احکام عبادی عمل می‌کنند. در نتیجه در رفتار بسیاری از این سنخ دین‌باوران تضادی آشکار میان هویت دینی و اظهار عبودیت زبانی با سلوک و منش شخصی و خلق‌وخوی اجتماعی‌شان مشاهده می‌شود. آنان به‌ندرت نسبت به مضمون واقعی شعائر دینی خودآگاهند و التزام درونی دارند. شعائر یک وجه شکلی دارند؛ نظیر همین که همه در یک ماه معین در طول سال در ساعاتی مشخص روزه می‌گیرند یا به حج می‌روند، که بیانگر یک هویت جمعی است. اینکه جمعیتی در ماه رمضان همگی به یک شیوه خاص روزه می‌گیرند بیانگر این است که متعلق به امت و جامعه مسلمانان هستند، نشان‌دهنده این است که ما متعلق به یک هویتیم. اما این فرم، محتوایی هم دارد که آن محتوا، کیفیت رابطه با خویشتن، خدای درون خویش و دیگر انسان‌هاست؛ همان که مضمون اخلاقی روزه را تعیین می‌کند. روزه‌ای که باید متضمن تعالی شخصیت آدمی و تلطیف و انسانی و خداگونه‌کردن رابطه فرد با خود و غیرخود باشد و این تعالی به شرطی حاصل می‌شود که دین‌باوران علاوه بر اینکه خود را متعلق به جامعه مسلمان می‌دانند و از نظر فرم به این جامعه شبیه هستند، مضمون این شعائر جزیی از باور وجودی‌شان شده باشد؛ یعنی دریافته باشند که این شعائر برای تحقق ارزش‌هایی است که تنها از راه عمل به آنها به فلاح و رستگاری می‌رسند. در غیر این صورت انجام این نوع تکالیف و شعائر هیچ کمکی به تحقق هدف‌هایی که به خاطر آن مقرر شده است، نمی‌کنند.
قرآن می‌گوید: «کتب علیکم الصیام، کما کتب علی‌الذین من قبلکم لعلکم تتقون»، (روزه بر شما مقرر شد، همچنان که بر پیشینیانتان مقرر داشتیم بسا که تقوا پیشه کنید.) تقوا در ذهن اغلب افراد محدود به پرهیز صوری از گناه است، رویکردی پرهیزکارانه است در حالی که تقوای حقیقی عملی خلاق و مثبت است. ایجاد چنان مصونیتی در خویش است که در اثر آن شعور، روان و عواطف و اندیشه و منش آدمی از هر نوع آسیب اخلاقی و ضعف و ناتوانی فکری و بیماری شخصیت فرد و روابطش با خود و دیگران ایمن بماند؛ همچنین در برابر بیماری‌های روحی و بیماری‌هایی که رابطه انسان با خودش و خدا را خدشه‌دار می‌کند و این محقق نمی‌شود مگر در سایه باور خودآگاهانه به آن ارزش‌ها و مصدر آنها یعنی خدا و انجام عمل صالح که همان عمل خلاق و زاینده و حیات‌بخش و سودمند برای روح، جان و جسم فرد و جامعه است. پس نه پرهیز که ایجاد سد دفاعی از یک رشته توانمندی‌های وجودی فکری و عملی در جهت رشد و اعتلای زندگی و تحقق ارزش‌هایی مانند راستی، عدالت و آزادی و صلح و دوستی در جامعه و با خویشتن است. پس کسی که به‌جای خلاقیت و کار مولد، دلالی و پشت‌هم‌اندازی می‌کند و به غارت اموال عمومی می‌پردازد و کلاهبرداری و استثمار پیشه کرده است، هر قدر هم روزه بگیرد به تقوا نمی‌رسد. همچنین اگر کسی در عین روزه‌داری، در رابطه‌اش با اطرافیان، دوگانه رفتار می‌کند به این معناست که از تقوا دور است و نتوانسته از آسیب‌ها مصون بماند.
قرآن می‌گوید: «لم تقولون ما لا تفعلون»، چرا چیزی می‌گویید که به آن عمل نمی‌کنید؟ نمود دیگری از تقوا همین است. هرکس که به خودش مراجعه کند، خواهد دید چه میزان حرف‌هایی را به دیگران توصیه می‌کند نظیر دروغ‌نگفتن و راستگویی و امانت‌داری و خودداری از حیف‌ومیل اموال عمومی... و خودش چه اندازه عامل به این توصیه‌هاست؟ اگر خودش پیرو حرف‌هایی که می‌زند نیست، از تقوا به دور است. بنابراین اگر تقوا در افراد ظهور یابد، حتما به توصیه‌های قرآن نظیر دوری از اسراف گوش می‌سپارند و می‌دانند که در قرآن گفته شده محرومان در مال شما سهم دارند و صاحب حق هستند «فی اموالکم حق للسائل و المحروم» یعنی کسانی که محرومیت‌هایی دارند در اموال سایرین حق دارند. طبق این آیه قرآن در نظام ارزشی دین اسلام این موضوع مطرح می‌شود که اگر ما ایمان داشته باشیم، می‌دانیم محرومان هم در مال ما سهیم هستند تا آنجا که البته هدف ریشه‌کنی فقر از راه توانمندساختن آنان و پرکردن شکاف‌ها بوده است؛ هدفی که باید در همه مواقع در نظر داشت، چه برسد به ماه رمضان که نمادی است از تجلی باورها و ارزش‌های دینی. ما در ظاهر امساک می‌کنیم اما این فقط صورت نمادین است. نباید فقط به این اکتفا کرد. در واقع این ماه باید تمرینی باشد برای سایر ماه‌ها. باید در این ماه به جای پهن‌کردن سفره‌های رنگین که نمادی از همان ظاهرنگری به دین است، حواسمان به سهمی که نیازمندان از مال ما دارند، باشد. پیشنهاد من این است که امروزه که جامعه گسترده شده و رابطه‌ها دیگر چهره‌به‌چهره نیست، صندوق‌هایی تشکیل شود توسط جامعه مدنی و ان‌جی‌اوها که حتی می‌تواند از جامعه فامیلی شروع شود و به لایه‌های دیگر جامعه توسعه پیدا کند لازم نیست به مراکز عمومی و دولتی هم سپرده شود. در جامعه‌ای کوچک، به جای گستراندن سفره‌های پرهزینه، معتمدینی صندوق‌هایی تشکیل دهند و سهم نیازمندان را به آن صندوق بسپارند.
ماه رمضان تمرینی است برای کم‌خوری، قرار نیست اگر دو وعده را روزه هستیم، در وعده افطار آن دو وعده را جبران کنیم. می‌توان سهمیه آن دو وعده‌ای که روزه هستیم را برای مستمندان در این صندوق‌ها بگذاریم، بلکه به این وسیله بتوان خلأها را پر کرد بدون اینکه افراد مستمند هم دچار شرم و خجالت شوند. اگر این تعاون جمعی در بین مردم گسترش پیدا کند در شرایطی که معیشت جامعه به دلایل ساختاری دچار مشکل جدی است، (چون کار نیست و بسیاری ناگزیر به کارهای غیراخلاقی و غیرمثبت هستند) تا زمانی که ساختارهای اقتصادی ترمیم شوند و ریشه‌های فقر خشکانده شود، می‌توان آسیب‌ها را کم کرد. این ضرورت، امروز بیش از همیشه نیازمند توجه است و به واسطه یک اراده جمعی می‌توانیم جامعه را از سقوط اخلاقی نجات دهیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.