بخشی از درسگفتارهای منتشرنشده شهید دکتر بهشتی درباره «شناخت انسان»
قَدَر انسان این است که آزاد باشد
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمْ
انسان در غرب پیش از رنسانس در اواسط سده پانزدهم میلادی چه موقعیتی داشته و با چه دیدی به او نگاه میشده است؟ در یونان باستان و بعد در بخشی از تورات و بعد در تعالیم مسیحیت، بهخصوص در قرون وسطی و دوره تسلط کلیسا بر فرهنگ مردم غرب، با چه دیدی به انسان نگاه میشده و چه تفسیری از انسان میکردهاند؟ در توضیحی فشرده، گفته شده است: «فلسفه اسکولاستیک خدای پرداخته کلیسای قرون وسطی را که از بینش باستانی یونان درباره خدایان مایه میگرفت، با آمیزهای از اساطیر مذهبی به جای انسان نشانید. همان خدایانی که با انسان رابطه خصمانه داشتند، از دست یافتن انسان به آتش مقدس و معرفت و قدرت هراس داشتند و انسان را در زمین رقیب خود مییافتند که باید به هر ترتیب مهارش کرد. ربالنوعها که سردمداران قوای طبیعت تصور میشدند، از اینکه انسان بتواند بر این نیروها فایق آید و طبیعت را تسخیر کند بیم داشتند.» این اشارهای است به آنچه مربوطه به یونان و فرهنگهای شبیه آن است که کدام خدایان از دست یافتن انسان به آتش مقدس و معرفت و قدرت هراس داشتند. البته در این زمینه در افسانههای گذشته نمونههای متعددی هست، ولی در اینجا بیشتر نظر به داستان زئوس[1] و پرومتئوس[2] بوده است. همچنین در دایرهالمعارف بروکهاوس[3] ذیل عنوان «پرومتئوس» این مطلب با همین تفصیل آمده است. داستان آدم در تورات هم آلوده و آغشته است به چنین مطالبی. بیاعتنایی به ارزش واقعی و نقش انسان بهعنوان انسان در این فرهنگ طولانی، بهخصوص در دوره قرون وسطی، سبب شد که نهضت رنسانس همراه باشد با بینش اومانیسم[4] و انسانگرایی و انسانمداری. بهطور کلی اومانیسم در جهت بالا بردن ارزش انسان و نقش او بر روی زمین در برابر نقش انحصاری خدا و خدایان و دستگاههای خدایی، یعنی کلیسا به وجود آمد.
حالا ببینیم قرآن درباره انسان چه میگوید. تصویری که قرآن از انسان دارد، تصویری است که مترقیترین و انقلابیترین بینشهای انسانمدار و انسانگرا و اومانیست قرن 15 تا قرن 20 - یعنی حدود پنج قرنی که از رنسانس میگذرد - فراتر از آن چیزی عرضه نکرده است. یعنی اگر شما آنچه را در این مکتبها درباره نقش انسان و سازندگی انسان و تسلط انسان بر طبیعت و توانایی انسان در معرفت و علم و آگاهی درباره طبیعت و جامعه و خودش و رابطه آزادمنشانهاش با خدا و با جهان آمده، ببینید، قرآن انسان را بهعنوان موجودی که میتواند از فرمان خدا سرپیچی کند، میشمارد و این بسیار مهم است. درباره فرشتگان میگوید اینها موجوداتی هستند که ذرهای از فرمان خدا سرپیچی نمیکنند. درباره انسان میگوید انسان موجودی است که از فرمان خدا سرپیچی میکند و میتواند چنین کند و ما به او این آزادی را دادهایم که سرپیچی کند. یک قسمت بسیار جالب از قرآن که من خیلی کم دیده یا شاید اصلا ندیدهام که در انسانشناسی اسلام به آن توجه شود، آیاتی است از قرآن که درباره مهلت دادن به انسانهای طاغی آمده است: «وَ لا یحْسَبَنَّ الَّذِینَ کفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِی لَهُمْ خَیرٌ لأنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِی لَهُمْ لِیزْدَادُوا إِثْما.» [5] کافران گمان نکنند که این امکانات و این زمینه آزاد که حتی برای طغیان و عصیان به آنها دادهایم، حتما میتواند منشأ سعادت برای آنها باشد. نه، تابع آن است که آنها از این فرصت چگونه استفاده کنند. حتی میتواند امکانی برای تیرهبختشدن آنها به دست خودشان باشد. ما چنین فرصتی را به آنها میدهیم تا سرشت و باطن آنها کاملتر تجلی کند و انتخاب آنها کاملتر تحقق یابد. بله، همین خدا خواسته است که کافران امکان افزودن بر حجم اثم و گناه و تجاوز خود را داشته باشند. یعنی آزادی و میدان آزاد عمل انسان در این حد است که خدا میفرماید «أَنَّمَا نُمْلِی لَهُمْ.» ما به آنها فرصت و مهلت میدهیم تا آزادانه و انتخابگرانه تا آنجا که میخواهند به راه گناه و انحراف بروند، چون در طرح آفرینش قرار بر این است که یک موجود دارای دایره وسیع آزادی، انتخاب و اختیار باشد. اینگونه آیات در تمام مباحث مربوط به نظامهای اسلامی باید مورد توجه قرار بگیرد و یکی از مبانی شناخت انسان از دیدگاه قرآن است. بنابراین ملاحظه میکنید که قرآن موضع انسان را در جهان تا این اندازه بالا و والا و همراه با مقدورات فراوان و امکانات بسیار اعلام میکند. اکنون دوستان میتوانند بپرسند و کتابها را مطالعه کنند یا چهرههای دانشمند و اهل مطالعه را که نماینده مکتبهای گوناگونی هستند، ببینند. آیا در بین این مکتبها مکتبی هست که از این فراتر رفته و برای انسان، میدان آزادی گستردهتر از این اعلام کرده باشد؟ بنده در حدود مطالعاتم مکتبی نمیشناسم، هر قدر هم افراطی که توانسته باشد فراتر از این چیزی بگوید. مگر یک بینش تفویضی؛ یعنی آن بینشی که فکر میکند خداوند جهان را آفریده است اما بعد در گردش جهان نقش و تاثیری ندارد و درباره انسان هم هیچگونه نقشی، حتی نقش هدایت و راهنمایی، ندارد. البته این یک روش افراطی است در یک بُعد.
بنابراین، مساله اول این است که چگونه در انسان تمایلات گوناگون وجود دارد. مساله دوم اینکه این تمایلات در انسان مهارشده طبیعی نیستند. مساله سوم نقش محیط طبیعی و جغرافیایی است. مساله چهارم عوامل تاریخی و اجتماعی در فرهنگ و گذشته هر انسانی است که در ساختن او بیتاثیر نیست. مساله پنجم نقش ضوابط و اصول در حوزه انتخاب است. باید توجه داشته باشیم که همه مواردی که گفتیم در حیات انسان نقش دارند اما نه نقش اجبارکننده. تمایلات در انسان هست، سرکشی هم دارد، ولی انسان میتواند در برابر تمایلش بایستد و آن را مهار کند.
این چند عامل موثر هستند، اما تعیینکننده قطعی نیستند. تعیینکننده قطعی چیست؟ انتخاب. حالا که میخواهد انتخاب کند، این انتخاب باید بر طبق چه ضوابطی باشد؟ نقش ضوابط و معیارهای انتخاب چیست؟ انسانها جز یک سرچشمه معرفت سراغ ندارند: علم و عقل. وحی نیز برای مردمی است که به یک سرچشمه والای معرفت رسیدهاند؛ سرچشمه وحی. ولی باز تکرار میکنم که دردستداشتن ضابطه و حتی دراختیارداشتن تعالیم وحی، باز مجبورکننده نیست. ما چرا ترقی کردیم؟ چون ما علم داشتیم. نه، چه بسیارند مردمی که علم دارند و عمل ندارند و «عالِم اگر عمل نکند شاخ بیبَر است.» پس داشتن علم هم باز مساله تعیینکننده نیست، باز هم انتخاب در کار است. وحی هم همینطور است. چه بسیارند کسانی که در نزدیکترین فاصله مکانی و زمانی با وحی و آورنده وحی قرار داشتهاند، ولی از وحی استفاده نکردهاند: «وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَ رَحْمَه لِلْمُومِنِینَ وَلا یزِیدُ الظَّالِمِینَ إِلا خَسَارا.» [6] بنا بر این، نقش وحی هم تعیینکننده نیست.
بر این اساس، آنچه سرنوشت انسان را تعیین میکند عمل خود انسان است. عمل، سرنوشتساز است. کدام سرنوشت؟ سرنوشتی بیجهت و فاقد هدف؟ انسان سرنوشتساز است؛ اما یک موجود بیچاره به خود وانهادهشده بیهدف در این میدان باز هستی که آنچه امتیاز و مایه شرف اوست، یعنی همان آزادیاش، مایه رنج اوست، چه میتواند بکند؟ از دید اسلام کوششهای انسان بر پایه یک هدف خلقتی و آفرینشی نهاده شده است.
آن هدف چیست؟ فلاح و رستگاری خودش و انسانهای دیگر. فلاح آنها چیست؟ قرارگرفتن در جهت رسیدن به آرمانهای انسانی. آرمانهای عالی و ایدهآلهای بشری چهها هستند؟ بخشی از این ایدهآلها مربوط به خلق خدا و در جهت انساندوستی انسان است و حقا این آرمانها ارزنده است. یک انسان بشردوست و یک انسان در خود فرو رفته هیچگاه از نظر ما یکسان نیستند، ولو هیچیک از این دو معتقد به خدا نباشند. از این بالاتر، انسانی که دم از خدا میزند و در شبانهروز یکمیلیون بار «یا الله» و «بک یا الله» میگوید اما رفتارش نشان میدهد انسانی است سخت خودمدار و خودپرست و تمام تلاشهایش متوجه خواستههای مبتذل شخصی و خودش یا حداکثر خانوادهاش است و آدم دیگری که اصلا به خدا معتقد نیست و با نام الله آشنایی ندارد، اما وجودش را چنان ساخته است که خود و انسانهای جهان را همسرنوشت میداند و تلاشش در راه نجات همگان است و میگوید اگر سهمی هم به من میرسد، آن لقمه را سر سفرهای میگذارم که همه دور آن سفره نشسته باشند، از نظر ما هر دو این انسانها بیخدا هستند؛ هم آن نفر اول که هر شبانهروز یکمیلیون بار «بک یا الله» میگوید بیخداست و خدایش از لفظ تجاوز نکرده و به تعبیر آن روایت «مَنْ عَبَدَ الْاِسَْم دُونَ المَعْنَی فَقَدْ کفَرَ»[7] است، یعنی کسی که عابد و پرستنده اسم خداست و هم آن کسی که انسانگرا و انساندوست است، اما از دایره ماتریال[8] و ماده فراتر نمیرود. هر دو بیخدا هستند، ولی در میان این دو بیخدا، آن ماتریالیست بشردوست از دید اسلام از این اللهگوی خودپرست بالاتر است. دقت کنید به اینکه اینها هر دو بیخدا هستند. مقایسه نمیکنم بین یک باخدا و یک بیخدا، دو بیخدا را مقایسه میکنم. قرآن با صراحت از کافرانی نام میبرد که مکرر «الله الله» میگویند. این مشرکان به خدا و به الله معتقدند. کلمه الله در فرهنگ شرک هم وجود دارد. در فرهنگ شرک به جای «بِسْمِاللهِ الرَّحْمنِ الرَّحیم» در آغاز نامهها «بِاِسْمِک اَللّهُمَّ» نوشته میشد. اینها در تاریخ عرب جاهلی هست و میتوانید مطالعه بفرمایید. پس با «الله» آشناست اما کافر است. پس معلوم میشود ممکن است در فرهنگ کسی «الله» حاضر باشد، حتی به «الله» آفریننده آسمان و زمین «وَ لَئِنْ سَاَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمواتِ وَ الْاَرْضَ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ لَیقولُنَّ الله»[9] هم معتقد باشد، اما همچنان کافر باشد. معلوم میشود مساله ایمان به خدا از دیدگاه اسلام فراتر از این حرفهایی است که ما گمان میکنیم.
پس یکی مساله ماهیت انسان است و دوم مساله آزادی انسان و تقدیر الهی. اعتقاد به تقدیر الهی و «کلَّ شَیءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَر»[10] در نظر بسیاری با آزادی منافات دارد. ولی این مساله بسیار ساده است و هیچ منافاتی با آزادی ندارد. چون قَدَر انسان این است که آزاد باشد. وقتی قَدَر انسان این است که آزاد باشد، دیگر مسالهای نمیماند. انسان مجبور است که آزاد باشد. انسان مسوول است؛ مسوول ساختن خویش و ساختن محیط خویش. مسوول اسم مفعول است؛ سائلش کیست؟ در مکتبهای معتقد به مسوولیت، پاسخ به این پرسش «مَنْ سائِل» چندان درست و حسابی نیست، ولی در اسلام جواب خیلی روشن است. سائل کیست؟ خداوند. «وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَکمْ أُمَّه وَاحِدَه وَلَکنْ یضِلُّ مَنْ یشَاءُ وَ یهْدِی مَنْ یشَاءُ وَلَتُسْأَلُنَّ عَمَّا کنْتُمْ تَعْمَلُون.» [11] انسان با تمام این مسایل، سرانجام کماکان همواره بر سر دوراهی است. بالاخره آخرین انتخاب با کیست؟ با خود انسان.
[1]. Zeus
[2]. Prometheus
[3]. Brook House Encyclopaedia
[4]. Humanism
[5]. سوره آل عمران، آیه 178.
[6]. سوره اسراء، آیه 82.
[7]. محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1365ق، ج1: ص87.
[8]. Material
[9]. سوره عنکبوت، آیه 61.
[10]. سوره قمر، آیه 49.
[11]. سوره نحل، آیه 93.
انسان در غرب پیش از رنسانس در اواسط سده پانزدهم میلادی چه موقعیتی داشته و با چه دیدی به او نگاه میشده است؟ در یونان باستان و بعد در بخشی از تورات و بعد در تعالیم مسیحیت، بهخصوص در قرون وسطی و دوره تسلط کلیسا بر فرهنگ مردم غرب، با چه دیدی به انسان نگاه میشده و چه تفسیری از انسان میکردهاند؟ در توضیحی فشرده، گفته شده است: «فلسفه اسکولاستیک خدای پرداخته کلیسای قرون وسطی را که از بینش باستانی یونان درباره خدایان مایه میگرفت، با آمیزهای از اساطیر مذهبی به جای انسان نشانید. همان خدایانی که با انسان رابطه خصمانه داشتند، از دست یافتن انسان به آتش مقدس و معرفت و قدرت هراس داشتند و انسان را در زمین رقیب خود مییافتند که باید به هر ترتیب مهارش کرد. ربالنوعها که سردمداران قوای طبیعت تصور میشدند، از اینکه انسان بتواند بر این نیروها فایق آید و طبیعت را تسخیر کند بیم داشتند.» این اشارهای است به آنچه مربوطه به یونان و فرهنگهای شبیه آن است که کدام خدایان از دست یافتن انسان به آتش مقدس و معرفت و قدرت هراس داشتند. البته در این زمینه در افسانههای گذشته نمونههای متعددی هست، ولی در اینجا بیشتر نظر به داستان زئوس[1] و پرومتئوس[2] بوده است. همچنین در دایرهالمعارف بروکهاوس[3] ذیل عنوان «پرومتئوس» این مطلب با همین تفصیل آمده است. داستان آدم در تورات هم آلوده و آغشته است به چنین مطالبی. بیاعتنایی به ارزش واقعی و نقش انسان بهعنوان انسان در این فرهنگ طولانی، بهخصوص در دوره قرون وسطی، سبب شد که نهضت رنسانس همراه باشد با بینش اومانیسم[4] و انسانگرایی و انسانمداری. بهطور کلی اومانیسم در جهت بالا بردن ارزش انسان و نقش او بر روی زمین در برابر نقش انحصاری خدا و خدایان و دستگاههای خدایی، یعنی کلیسا به وجود آمد.
حالا ببینیم قرآن درباره انسان چه میگوید. تصویری که قرآن از انسان دارد، تصویری است که مترقیترین و انقلابیترین بینشهای انسانمدار و انسانگرا و اومانیست قرن 15 تا قرن 20 - یعنی حدود پنج قرنی که از رنسانس میگذرد - فراتر از آن چیزی عرضه نکرده است. یعنی اگر شما آنچه را در این مکتبها درباره نقش انسان و سازندگی انسان و تسلط انسان بر طبیعت و توانایی انسان در معرفت و علم و آگاهی درباره طبیعت و جامعه و خودش و رابطه آزادمنشانهاش با خدا و با جهان آمده، ببینید، قرآن انسان را بهعنوان موجودی که میتواند از فرمان خدا سرپیچی کند، میشمارد و این بسیار مهم است. درباره فرشتگان میگوید اینها موجوداتی هستند که ذرهای از فرمان خدا سرپیچی نمیکنند. درباره انسان میگوید انسان موجودی است که از فرمان خدا سرپیچی میکند و میتواند چنین کند و ما به او این آزادی را دادهایم که سرپیچی کند. یک قسمت بسیار جالب از قرآن که من خیلی کم دیده یا شاید اصلا ندیدهام که در انسانشناسی اسلام به آن توجه شود، آیاتی است از قرآن که درباره مهلت دادن به انسانهای طاغی آمده است: «وَ لا یحْسَبَنَّ الَّذِینَ کفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِی لَهُمْ خَیرٌ لأنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِی لَهُمْ لِیزْدَادُوا إِثْما.» [5] کافران گمان نکنند که این امکانات و این زمینه آزاد که حتی برای طغیان و عصیان به آنها دادهایم، حتما میتواند منشأ سعادت برای آنها باشد. نه، تابع آن است که آنها از این فرصت چگونه استفاده کنند. حتی میتواند امکانی برای تیرهبختشدن آنها به دست خودشان باشد. ما چنین فرصتی را به آنها میدهیم تا سرشت و باطن آنها کاملتر تجلی کند و انتخاب آنها کاملتر تحقق یابد. بله، همین خدا خواسته است که کافران امکان افزودن بر حجم اثم و گناه و تجاوز خود را داشته باشند. یعنی آزادی و میدان آزاد عمل انسان در این حد است که خدا میفرماید «أَنَّمَا نُمْلِی لَهُمْ.» ما به آنها فرصت و مهلت میدهیم تا آزادانه و انتخابگرانه تا آنجا که میخواهند به راه گناه و انحراف بروند، چون در طرح آفرینش قرار بر این است که یک موجود دارای دایره وسیع آزادی، انتخاب و اختیار باشد. اینگونه آیات در تمام مباحث مربوط به نظامهای اسلامی باید مورد توجه قرار بگیرد و یکی از مبانی شناخت انسان از دیدگاه قرآن است. بنابراین ملاحظه میکنید که قرآن موضع انسان را در جهان تا این اندازه بالا و والا و همراه با مقدورات فراوان و امکانات بسیار اعلام میکند. اکنون دوستان میتوانند بپرسند و کتابها را مطالعه کنند یا چهرههای دانشمند و اهل مطالعه را که نماینده مکتبهای گوناگونی هستند، ببینند. آیا در بین این مکتبها مکتبی هست که از این فراتر رفته و برای انسان، میدان آزادی گستردهتر از این اعلام کرده باشد؟ بنده در حدود مطالعاتم مکتبی نمیشناسم، هر قدر هم افراطی که توانسته باشد فراتر از این چیزی بگوید. مگر یک بینش تفویضی؛ یعنی آن بینشی که فکر میکند خداوند جهان را آفریده است اما بعد در گردش جهان نقش و تاثیری ندارد و درباره انسان هم هیچگونه نقشی، حتی نقش هدایت و راهنمایی، ندارد. البته این یک روش افراطی است در یک بُعد.
بنابراین، مساله اول این است که چگونه در انسان تمایلات گوناگون وجود دارد. مساله دوم اینکه این تمایلات در انسان مهارشده طبیعی نیستند. مساله سوم نقش محیط طبیعی و جغرافیایی است. مساله چهارم عوامل تاریخی و اجتماعی در فرهنگ و گذشته هر انسانی است که در ساختن او بیتاثیر نیست. مساله پنجم نقش ضوابط و اصول در حوزه انتخاب است. باید توجه داشته باشیم که همه مواردی که گفتیم در حیات انسان نقش دارند اما نه نقش اجبارکننده. تمایلات در انسان هست، سرکشی هم دارد، ولی انسان میتواند در برابر تمایلش بایستد و آن را مهار کند.
این چند عامل موثر هستند، اما تعیینکننده قطعی نیستند. تعیینکننده قطعی چیست؟ انتخاب. حالا که میخواهد انتخاب کند، این انتخاب باید بر طبق چه ضوابطی باشد؟ نقش ضوابط و معیارهای انتخاب چیست؟ انسانها جز یک سرچشمه معرفت سراغ ندارند: علم و عقل. وحی نیز برای مردمی است که به یک سرچشمه والای معرفت رسیدهاند؛ سرچشمه وحی. ولی باز تکرار میکنم که دردستداشتن ضابطه و حتی دراختیارداشتن تعالیم وحی، باز مجبورکننده نیست. ما چرا ترقی کردیم؟ چون ما علم داشتیم. نه، چه بسیارند مردمی که علم دارند و عمل ندارند و «عالِم اگر عمل نکند شاخ بیبَر است.» پس داشتن علم هم باز مساله تعیینکننده نیست، باز هم انتخاب در کار است. وحی هم همینطور است. چه بسیارند کسانی که در نزدیکترین فاصله مکانی و زمانی با وحی و آورنده وحی قرار داشتهاند، ولی از وحی استفاده نکردهاند: «وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَ رَحْمَه لِلْمُومِنِینَ وَلا یزِیدُ الظَّالِمِینَ إِلا خَسَارا.» [6] بنا بر این، نقش وحی هم تعیینکننده نیست.
بر این اساس، آنچه سرنوشت انسان را تعیین میکند عمل خود انسان است. عمل، سرنوشتساز است. کدام سرنوشت؟ سرنوشتی بیجهت و فاقد هدف؟ انسان سرنوشتساز است؛ اما یک موجود بیچاره به خود وانهادهشده بیهدف در این میدان باز هستی که آنچه امتیاز و مایه شرف اوست، یعنی همان آزادیاش، مایه رنج اوست، چه میتواند بکند؟ از دید اسلام کوششهای انسان بر پایه یک هدف خلقتی و آفرینشی نهاده شده است.
آن هدف چیست؟ فلاح و رستگاری خودش و انسانهای دیگر. فلاح آنها چیست؟ قرارگرفتن در جهت رسیدن به آرمانهای انسانی. آرمانهای عالی و ایدهآلهای بشری چهها هستند؟ بخشی از این ایدهآلها مربوط به خلق خدا و در جهت انساندوستی انسان است و حقا این آرمانها ارزنده است. یک انسان بشردوست و یک انسان در خود فرو رفته هیچگاه از نظر ما یکسان نیستند، ولو هیچیک از این دو معتقد به خدا نباشند. از این بالاتر، انسانی که دم از خدا میزند و در شبانهروز یکمیلیون بار «یا الله» و «بک یا الله» میگوید اما رفتارش نشان میدهد انسانی است سخت خودمدار و خودپرست و تمام تلاشهایش متوجه خواستههای مبتذل شخصی و خودش یا حداکثر خانوادهاش است و آدم دیگری که اصلا به خدا معتقد نیست و با نام الله آشنایی ندارد، اما وجودش را چنان ساخته است که خود و انسانهای جهان را همسرنوشت میداند و تلاشش در راه نجات همگان است و میگوید اگر سهمی هم به من میرسد، آن لقمه را سر سفرهای میگذارم که همه دور آن سفره نشسته باشند، از نظر ما هر دو این انسانها بیخدا هستند؛ هم آن نفر اول که هر شبانهروز یکمیلیون بار «بک یا الله» میگوید بیخداست و خدایش از لفظ تجاوز نکرده و به تعبیر آن روایت «مَنْ عَبَدَ الْاِسَْم دُونَ المَعْنَی فَقَدْ کفَرَ»[7] است، یعنی کسی که عابد و پرستنده اسم خداست و هم آن کسی که انسانگرا و انساندوست است، اما از دایره ماتریال[8] و ماده فراتر نمیرود. هر دو بیخدا هستند، ولی در میان این دو بیخدا، آن ماتریالیست بشردوست از دید اسلام از این اللهگوی خودپرست بالاتر است. دقت کنید به اینکه اینها هر دو بیخدا هستند. مقایسه نمیکنم بین یک باخدا و یک بیخدا، دو بیخدا را مقایسه میکنم. قرآن با صراحت از کافرانی نام میبرد که مکرر «الله الله» میگویند. این مشرکان به خدا و به الله معتقدند. کلمه الله در فرهنگ شرک هم وجود دارد. در فرهنگ شرک به جای «بِسْمِاللهِ الرَّحْمنِ الرَّحیم» در آغاز نامهها «بِاِسْمِک اَللّهُمَّ» نوشته میشد. اینها در تاریخ عرب جاهلی هست و میتوانید مطالعه بفرمایید. پس با «الله» آشناست اما کافر است. پس معلوم میشود ممکن است در فرهنگ کسی «الله» حاضر باشد، حتی به «الله» آفریننده آسمان و زمین «وَ لَئِنْ سَاَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمواتِ وَ الْاَرْضَ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ لَیقولُنَّ الله»[9] هم معتقد باشد، اما همچنان کافر باشد. معلوم میشود مساله ایمان به خدا از دیدگاه اسلام فراتر از این حرفهایی است که ما گمان میکنیم.
پس یکی مساله ماهیت انسان است و دوم مساله آزادی انسان و تقدیر الهی. اعتقاد به تقدیر الهی و «کلَّ شَیءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَر»[10] در نظر بسیاری با آزادی منافات دارد. ولی این مساله بسیار ساده است و هیچ منافاتی با آزادی ندارد. چون قَدَر انسان این است که آزاد باشد. وقتی قَدَر انسان این است که آزاد باشد، دیگر مسالهای نمیماند. انسان مجبور است که آزاد باشد. انسان مسوول است؛ مسوول ساختن خویش و ساختن محیط خویش. مسوول اسم مفعول است؛ سائلش کیست؟ در مکتبهای معتقد به مسوولیت، پاسخ به این پرسش «مَنْ سائِل» چندان درست و حسابی نیست، ولی در اسلام جواب خیلی روشن است. سائل کیست؟ خداوند. «وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَکمْ أُمَّه وَاحِدَه وَلَکنْ یضِلُّ مَنْ یشَاءُ وَ یهْدِی مَنْ یشَاءُ وَلَتُسْأَلُنَّ عَمَّا کنْتُمْ تَعْمَلُون.» [11] انسان با تمام این مسایل، سرانجام کماکان همواره بر سر دوراهی است. بالاخره آخرین انتخاب با کیست؟ با خود انسان.
[1]. Zeus
[2]. Prometheus
[3]. Brook House Encyclopaedia
[4]. Humanism
[5]. سوره آل عمران، آیه 178.
[6]. سوره اسراء، آیه 82.
[7]. محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1365ق، ج1: ص87.
[8]. Material
[9]. سوره عنکبوت، آیه 61.
[10]. سوره قمر، آیه 49.
[11]. سوره نحل، آیه 93.
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمْ
انسان در غرب پیش از رنسانس در اواسط سده پانزدهم میلادی چه موقعیتی داشته و با چه دیدی به او نگاه میشده است؟ در یونان باستان و بعد در بخشی از تورات و بعد در تعالیم مسیحیت، بهخصوص در قرون وسطی و دوره تسلط کلیسا بر فرهنگ مردم غرب، با چه دیدی به انسان نگاه میشده و چه تفسیری از انسان میکردهاند؟ در توضیحی فشرده، گفته شده است: «فلسفه اسکولاستیک خدای پرداخته کلیسای قرون وسطی را که از بینش باستانی یونان درباره خدایان مایه میگرفت، با آمیزهای از اساطیر مذهبی به جای انسان نشانید. همان خدایانی که با انسان رابطه خصمانه داشتند، از دست یافتن انسان به آتش مقدس و معرفت و قدرت هراس داشتند و انسان را در زمین رقیب خود مییافتند که باید به هر ترتیب مهارش کرد. ربالنوعها که سردمداران قوای طبیعت تصور میشدند، از اینکه انسان بتواند بر این نیروها فایق آید و طبیعت را تسخیر کند بیم داشتند.» این اشارهای است به آنچه مربوطه به یونان و فرهنگهای شبیه آن است که کدام خدایان از دست یافتن انسان به آتش مقدس و معرفت و قدرت هراس داشتند. البته در این زمینه در افسانههای گذشته نمونههای متعددی هست، ولی در اینجا بیشتر نظر به داستان زئوس[1] و پرومتئوس[2] بوده است. همچنین در دایرهالمعارف بروکهاوس[3] ذیل عنوان «پرومتئوس» این مطلب با همین تفصیل آمده است. داستان آدم در تورات هم آلوده و آغشته است به چنین مطالبی. بیاعتنایی به ارزش واقعی و نقش انسان بهعنوان انسان در این فرهنگ طولانی، بهخصوص در دوره قرون وسطی، سبب شد که نهضت رنسانس همراه باشد با بینش اومانیسم[4] و انسانگرایی و انسانمداری. بهطور کلی اومانیسم در جهت بالا بردن ارزش انسان و نقش او بر روی زمین در برابر نقش انحصاری خدا و خدایان و دستگاههای خدایی، یعنی کلیسا به وجود آمد.
حالا ببینیم قرآن درباره انسان چه میگوید. تصویری که قرآن از انسان دارد، تصویری است که مترقیترین و انقلابیترین بینشهای انسانمدار و انسانگرا و اومانیست قرن 15 تا قرن 20 - یعنی حدود پنج قرنی که از رنسانس میگذرد - فراتر از آن چیزی عرضه نکرده است. یعنی اگر شما آنچه را در این مکتبها درباره نقش انسان و سازندگی انسان و تسلط انسان بر طبیعت و توانایی انسان در معرفت و علم و آگاهی درباره طبیعت و جامعه و خودش و رابطه آزادمنشانهاش با خدا و با جهان آمده، ببینید، قرآن انسان را بهعنوان موجودی که میتواند از فرمان خدا سرپیچی کند، میشمارد و این بسیار مهم است. درباره فرشتگان میگوید اینها موجوداتی هستند که ذرهای از فرمان خدا سرپیچی نمیکنند. درباره انسان میگوید انسان موجودی است که از فرمان خدا سرپیچی میکند و میتواند چنین کند و ما به او این آزادی را دادهایم که سرپیچی کند. یک قسمت بسیار جالب از قرآن که من خیلی کم دیده یا شاید اصلا ندیدهام که در انسانشناسی اسلام به آن توجه شود، آیاتی است از قرآن که درباره مهلت دادن به انسانهای طاغی آمده است: «وَ لا یحْسَبَنَّ الَّذِینَ کفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِی لَهُمْ خَیرٌ لأنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِی لَهُمْ لِیزْدَادُوا إِثْما.» [5] کافران گمان نکنند که این امکانات و این زمینه آزاد که حتی برای طغیان و عصیان به آنها دادهایم، حتما میتواند منشأ سعادت برای آنها باشد. نه، تابع آن است که آنها از این فرصت چگونه استفاده کنند. حتی میتواند امکانی برای تیرهبختشدن آنها به دست خودشان باشد. ما چنین فرصتی را به آنها میدهیم تا سرشت و باطن آنها کاملتر تجلی کند و انتخاب آنها کاملتر تحقق یابد. بله، همین خدا خواسته است که کافران امکان افزودن بر حجم اثم و گناه و تجاوز خود را داشته باشند. یعنی آزادی و میدان آزاد عمل انسان در این حد است که خدا میفرماید «أَنَّمَا نُمْلِی لَهُمْ.» ما به آنها فرصت و مهلت میدهیم تا آزادانه و انتخابگرانه تا آنجا که میخواهند به راه گناه و انحراف بروند، چون در طرح آفرینش قرار بر این است که یک موجود دارای دایره وسیع آزادی، انتخاب و اختیار باشد. اینگونه آیات در تمام مباحث مربوط به نظامهای اسلامی باید مورد توجه قرار بگیرد و یکی از مبانی شناخت انسان از دیدگاه قرآن است. بنابراین ملاحظه میکنید که قرآن موضع انسان را در جهان تا این اندازه بالا و والا و همراه با مقدورات فراوان و امکانات بسیار اعلام میکند. اکنون دوستان میتوانند بپرسند و کتابها را مطالعه کنند یا چهرههای دانشمند و اهل مطالعه را که نماینده مکتبهای گوناگونی هستند، ببینند. آیا در بین این مکتبها مکتبی هست که از این فراتر رفته و برای انسان، میدان آزادی گستردهتر از این اعلام کرده باشد؟ بنده در حدود مطالعاتم مکتبی نمیشناسم، هر قدر هم افراطی که توانسته باشد فراتر از این چیزی بگوید. مگر یک بینش تفویضی؛ یعنی آن بینشی که فکر میکند خداوند جهان را آفریده است اما بعد در گردش جهان نقش و تاثیری ندارد و درباره انسان هم هیچگونه نقشی، حتی نقش هدایت و راهنمایی، ندارد. البته این یک روش افراطی است در یک بُعد.
بنابراین، مساله اول این است که چگونه در انسان تمایلات گوناگون وجود دارد. مساله دوم اینکه این تمایلات در انسان مهارشده طبیعی نیستند. مساله سوم نقش محیط طبیعی و جغرافیایی است. مساله چهارم عوامل تاریخی و اجتماعی در فرهنگ و گذشته هر انسانی است که در ساختن او بیتاثیر نیست. مساله پنجم نقش ضوابط و اصول در حوزه انتخاب است. باید توجه داشته باشیم که همه مواردی که گفتیم در حیات انسان نقش دارند اما نه نقش اجبارکننده. تمایلات در انسان هست، سرکشی هم دارد، ولی انسان میتواند در برابر تمایلش بایستد و آن را مهار کند.
این چند عامل موثر هستند، اما تعیینکننده قطعی نیستند. تعیینکننده قطعی چیست؟ انتخاب. حالا که میخواهد انتخاب کند، این انتخاب باید بر طبق چه ضوابطی باشد؟ نقش ضوابط و معیارهای انتخاب چیست؟ انسانها جز یک سرچشمه معرفت سراغ ندارند: علم و عقل. وحی نیز برای مردمی است که به یک سرچشمه والای معرفت رسیدهاند؛ سرچشمه وحی. ولی باز تکرار میکنم که دردستداشتن ضابطه و حتی دراختیارداشتن تعالیم وحی، باز مجبورکننده نیست. ما چرا ترقی کردیم؟ چون ما علم داشتیم. نه، چه بسیارند مردمی که علم دارند و عمل ندارند و «عالِم اگر عمل نکند شاخ بیبَر است.» پس داشتن علم هم باز مساله تعیینکننده نیست، باز هم انتخاب در کار است. وحی هم همینطور است. چه بسیارند کسانی که در نزدیکترین فاصله مکانی و زمانی با وحی و آورنده وحی قرار داشتهاند، ولی از وحی استفاده نکردهاند: «وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَ رَحْمَه لِلْمُومِنِینَ وَلا یزِیدُ الظَّالِمِینَ إِلا خَسَارا.» [6] بنا بر این، نقش وحی هم تعیینکننده نیست.
بر این اساس، آنچه سرنوشت انسان را تعیین میکند عمل خود انسان است. عمل، سرنوشتساز است. کدام سرنوشت؟ سرنوشتی بیجهت و فاقد هدف؟ انسان سرنوشتساز است؛ اما یک موجود بیچاره به خود وانهادهشده بیهدف در این میدان باز هستی که آنچه امتیاز و مایه شرف اوست، یعنی همان آزادیاش، مایه رنج اوست، چه میتواند بکند؟ از دید اسلام کوششهای انسان بر پایه یک هدف خلقتی و آفرینشی نهاده شده است.
آن هدف چیست؟ فلاح و رستگاری خودش و انسانهای دیگر. فلاح آنها چیست؟ قرارگرفتن در جهت رسیدن به آرمانهای انسانی. آرمانهای عالی و ایدهآلهای بشری چهها هستند؟ بخشی از این ایدهآلها مربوط به خلق خدا و در جهت انساندوستی انسان است و حقا این آرمانها ارزنده است. یک انسان بشردوست و یک انسان در خود فرو رفته هیچگاه از نظر ما یکسان نیستند، ولو هیچیک از این دو معتقد به خدا نباشند. از این بالاتر، انسانی که دم از خدا میزند و در شبانهروز یکمیلیون بار «یا الله» و «بک یا الله» میگوید اما رفتارش نشان میدهد انسانی است سخت خودمدار و خودپرست و تمام تلاشهایش متوجه خواستههای مبتذل شخصی و خودش یا حداکثر خانوادهاش است و آدم دیگری که اصلا به خدا معتقد نیست و با نام الله آشنایی ندارد، اما وجودش را چنان ساخته است که خود و انسانهای جهان را همسرنوشت میداند و تلاشش در راه نجات همگان است و میگوید اگر سهمی هم به من میرسد، آن لقمه را سر سفرهای میگذارم که همه دور آن سفره نشسته باشند، از نظر ما هر دو این انسانها بیخدا هستند؛ هم آن نفر اول که هر شبانهروز یکمیلیون بار «بک یا الله» میگوید بیخداست و خدایش از لفظ تجاوز نکرده و به تعبیر آن روایت «مَنْ عَبَدَ الْاِسَْم دُونَ المَعْنَی فَقَدْ کفَرَ»[7] است، یعنی کسی که عابد و پرستنده اسم خداست و هم آن کسی که انسانگرا و انساندوست است، اما از دایره ماتریال[8] و ماده فراتر نمیرود. هر دو بیخدا هستند، ولی در میان این دو بیخدا، آن ماتریالیست بشردوست از دید اسلام از این اللهگوی خودپرست بالاتر است. دقت کنید به اینکه اینها هر دو بیخدا هستند. مقایسه نمیکنم بین یک باخدا و یک بیخدا، دو بیخدا را مقایسه میکنم. قرآن با صراحت از کافرانی نام میبرد که مکرر «الله الله» میگویند. این مشرکان به خدا و به الله معتقدند. کلمه الله در فرهنگ شرک هم وجود دارد. در فرهنگ شرک به جای «بِسْمِاللهِ الرَّحْمنِ الرَّحیم» در آغاز نامهها «بِاِسْمِک اَللّهُمَّ» نوشته میشد. اینها در تاریخ عرب جاهلی هست و میتوانید مطالعه بفرمایید. پس با «الله» آشناست اما کافر است. پس معلوم میشود ممکن است در فرهنگ کسی «الله» حاضر باشد، حتی به «الله» آفریننده آسمان و زمین «وَ لَئِنْ سَاَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمواتِ وَ الْاَرْضَ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ لَیقولُنَّ الله»[9] هم معتقد باشد، اما همچنان کافر باشد. معلوم میشود مساله ایمان به خدا از دیدگاه اسلام فراتر از این حرفهایی است که ما گمان میکنیم.
پس یکی مساله ماهیت انسان است و دوم مساله آزادی انسان و تقدیر الهی. اعتقاد به تقدیر الهی و «کلَّ شَیءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَر»[10] در نظر بسیاری با آزادی منافات دارد. ولی این مساله بسیار ساده است و هیچ منافاتی با آزادی ندارد. چون قَدَر انسان این است که آزاد باشد. وقتی قَدَر انسان این است که آزاد باشد، دیگر مسالهای نمیماند. انسان مجبور است که آزاد باشد. انسان مسوول است؛ مسوول ساختن خویش و ساختن محیط خویش. مسوول اسم مفعول است؛ سائلش کیست؟ در مکتبهای معتقد به مسوولیت، پاسخ به این پرسش «مَنْ سائِل» چندان درست و حسابی نیست، ولی در اسلام جواب خیلی روشن است. سائل کیست؟ خداوند. «وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَکمْ أُمَّه وَاحِدَه وَلَکنْ یضِلُّ مَنْ یشَاءُ وَ یهْدِی مَنْ یشَاءُ وَلَتُسْأَلُنَّ عَمَّا کنْتُمْ تَعْمَلُون.» [11] انسان با تمام این مسایل، سرانجام کماکان همواره بر سر دوراهی است. بالاخره آخرین انتخاب با کیست؟ با خود انسان.
[1]. Zeus
[2]. Prometheus
[3]. Brook House Encyclopaedia
[4]. Humanism
[5]. سوره آل عمران، آیه 178.
[6]. سوره اسراء، آیه 82.
[7]. محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1365ق، ج1: ص87.
[8]. Material
[9]. سوره عنکبوت، آیه 61.
[10]. سوره قمر، آیه 49.
[11]. سوره نحل، آیه 93.
انسان در غرب پیش از رنسانس در اواسط سده پانزدهم میلادی چه موقعیتی داشته و با چه دیدی به او نگاه میشده است؟ در یونان باستان و بعد در بخشی از تورات و بعد در تعالیم مسیحیت، بهخصوص در قرون وسطی و دوره تسلط کلیسا بر فرهنگ مردم غرب، با چه دیدی به انسان نگاه میشده و چه تفسیری از انسان میکردهاند؟ در توضیحی فشرده، گفته شده است: «فلسفه اسکولاستیک خدای پرداخته کلیسای قرون وسطی را که از بینش باستانی یونان درباره خدایان مایه میگرفت، با آمیزهای از اساطیر مذهبی به جای انسان نشانید. همان خدایانی که با انسان رابطه خصمانه داشتند، از دست یافتن انسان به آتش مقدس و معرفت و قدرت هراس داشتند و انسان را در زمین رقیب خود مییافتند که باید به هر ترتیب مهارش کرد. ربالنوعها که سردمداران قوای طبیعت تصور میشدند، از اینکه انسان بتواند بر این نیروها فایق آید و طبیعت را تسخیر کند بیم داشتند.» این اشارهای است به آنچه مربوطه به یونان و فرهنگهای شبیه آن است که کدام خدایان از دست یافتن انسان به آتش مقدس و معرفت و قدرت هراس داشتند. البته در این زمینه در افسانههای گذشته نمونههای متعددی هست، ولی در اینجا بیشتر نظر به داستان زئوس[1] و پرومتئوس[2] بوده است. همچنین در دایرهالمعارف بروکهاوس[3] ذیل عنوان «پرومتئوس» این مطلب با همین تفصیل آمده است. داستان آدم در تورات هم آلوده و آغشته است به چنین مطالبی. بیاعتنایی به ارزش واقعی و نقش انسان بهعنوان انسان در این فرهنگ طولانی، بهخصوص در دوره قرون وسطی، سبب شد که نهضت رنسانس همراه باشد با بینش اومانیسم[4] و انسانگرایی و انسانمداری. بهطور کلی اومانیسم در جهت بالا بردن ارزش انسان و نقش او بر روی زمین در برابر نقش انحصاری خدا و خدایان و دستگاههای خدایی، یعنی کلیسا به وجود آمد.
حالا ببینیم قرآن درباره انسان چه میگوید. تصویری که قرآن از انسان دارد، تصویری است که مترقیترین و انقلابیترین بینشهای انسانمدار و انسانگرا و اومانیست قرن 15 تا قرن 20 - یعنی حدود پنج قرنی که از رنسانس میگذرد - فراتر از آن چیزی عرضه نکرده است. یعنی اگر شما آنچه را در این مکتبها درباره نقش انسان و سازندگی انسان و تسلط انسان بر طبیعت و توانایی انسان در معرفت و علم و آگاهی درباره طبیعت و جامعه و خودش و رابطه آزادمنشانهاش با خدا و با جهان آمده، ببینید، قرآن انسان را بهعنوان موجودی که میتواند از فرمان خدا سرپیچی کند، میشمارد و این بسیار مهم است. درباره فرشتگان میگوید اینها موجوداتی هستند که ذرهای از فرمان خدا سرپیچی نمیکنند. درباره انسان میگوید انسان موجودی است که از فرمان خدا سرپیچی میکند و میتواند چنین کند و ما به او این آزادی را دادهایم که سرپیچی کند. یک قسمت بسیار جالب از قرآن که من خیلی کم دیده یا شاید اصلا ندیدهام که در انسانشناسی اسلام به آن توجه شود، آیاتی است از قرآن که درباره مهلت دادن به انسانهای طاغی آمده است: «وَ لا یحْسَبَنَّ الَّذِینَ کفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِی لَهُمْ خَیرٌ لأنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِی لَهُمْ لِیزْدَادُوا إِثْما.» [5] کافران گمان نکنند که این امکانات و این زمینه آزاد که حتی برای طغیان و عصیان به آنها دادهایم، حتما میتواند منشأ سعادت برای آنها باشد. نه، تابع آن است که آنها از این فرصت چگونه استفاده کنند. حتی میتواند امکانی برای تیرهبختشدن آنها به دست خودشان باشد. ما چنین فرصتی را به آنها میدهیم تا سرشت و باطن آنها کاملتر تجلی کند و انتخاب آنها کاملتر تحقق یابد. بله، همین خدا خواسته است که کافران امکان افزودن بر حجم اثم و گناه و تجاوز خود را داشته باشند. یعنی آزادی و میدان آزاد عمل انسان در این حد است که خدا میفرماید «أَنَّمَا نُمْلِی لَهُمْ.» ما به آنها فرصت و مهلت میدهیم تا آزادانه و انتخابگرانه تا آنجا که میخواهند به راه گناه و انحراف بروند، چون در طرح آفرینش قرار بر این است که یک موجود دارای دایره وسیع آزادی، انتخاب و اختیار باشد. اینگونه آیات در تمام مباحث مربوط به نظامهای اسلامی باید مورد توجه قرار بگیرد و یکی از مبانی شناخت انسان از دیدگاه قرآن است. بنابراین ملاحظه میکنید که قرآن موضع انسان را در جهان تا این اندازه بالا و والا و همراه با مقدورات فراوان و امکانات بسیار اعلام میکند. اکنون دوستان میتوانند بپرسند و کتابها را مطالعه کنند یا چهرههای دانشمند و اهل مطالعه را که نماینده مکتبهای گوناگونی هستند، ببینند. آیا در بین این مکتبها مکتبی هست که از این فراتر رفته و برای انسان، میدان آزادی گستردهتر از این اعلام کرده باشد؟ بنده در حدود مطالعاتم مکتبی نمیشناسم، هر قدر هم افراطی که توانسته باشد فراتر از این چیزی بگوید. مگر یک بینش تفویضی؛ یعنی آن بینشی که فکر میکند خداوند جهان را آفریده است اما بعد در گردش جهان نقش و تاثیری ندارد و درباره انسان هم هیچگونه نقشی، حتی نقش هدایت و راهنمایی، ندارد. البته این یک روش افراطی است در یک بُعد.
بنابراین، مساله اول این است که چگونه در انسان تمایلات گوناگون وجود دارد. مساله دوم اینکه این تمایلات در انسان مهارشده طبیعی نیستند. مساله سوم نقش محیط طبیعی و جغرافیایی است. مساله چهارم عوامل تاریخی و اجتماعی در فرهنگ و گذشته هر انسانی است که در ساختن او بیتاثیر نیست. مساله پنجم نقش ضوابط و اصول در حوزه انتخاب است. باید توجه داشته باشیم که همه مواردی که گفتیم در حیات انسان نقش دارند اما نه نقش اجبارکننده. تمایلات در انسان هست، سرکشی هم دارد، ولی انسان میتواند در برابر تمایلش بایستد و آن را مهار کند.
این چند عامل موثر هستند، اما تعیینکننده قطعی نیستند. تعیینکننده قطعی چیست؟ انتخاب. حالا که میخواهد انتخاب کند، این انتخاب باید بر طبق چه ضوابطی باشد؟ نقش ضوابط و معیارهای انتخاب چیست؟ انسانها جز یک سرچشمه معرفت سراغ ندارند: علم و عقل. وحی نیز برای مردمی است که به یک سرچشمه والای معرفت رسیدهاند؛ سرچشمه وحی. ولی باز تکرار میکنم که دردستداشتن ضابطه و حتی دراختیارداشتن تعالیم وحی، باز مجبورکننده نیست. ما چرا ترقی کردیم؟ چون ما علم داشتیم. نه، چه بسیارند مردمی که علم دارند و عمل ندارند و «عالِم اگر عمل نکند شاخ بیبَر است.» پس داشتن علم هم باز مساله تعیینکننده نیست، باز هم انتخاب در کار است. وحی هم همینطور است. چه بسیارند کسانی که در نزدیکترین فاصله مکانی و زمانی با وحی و آورنده وحی قرار داشتهاند، ولی از وحی استفاده نکردهاند: «وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَ رَحْمَه لِلْمُومِنِینَ وَلا یزِیدُ الظَّالِمِینَ إِلا خَسَارا.» [6] بنا بر این، نقش وحی هم تعیینکننده نیست.
بر این اساس، آنچه سرنوشت انسان را تعیین میکند عمل خود انسان است. عمل، سرنوشتساز است. کدام سرنوشت؟ سرنوشتی بیجهت و فاقد هدف؟ انسان سرنوشتساز است؛ اما یک موجود بیچاره به خود وانهادهشده بیهدف در این میدان باز هستی که آنچه امتیاز و مایه شرف اوست، یعنی همان آزادیاش، مایه رنج اوست، چه میتواند بکند؟ از دید اسلام کوششهای انسان بر پایه یک هدف خلقتی و آفرینشی نهاده شده است.
آن هدف چیست؟ فلاح و رستگاری خودش و انسانهای دیگر. فلاح آنها چیست؟ قرارگرفتن در جهت رسیدن به آرمانهای انسانی. آرمانهای عالی و ایدهآلهای بشری چهها هستند؟ بخشی از این ایدهآلها مربوط به خلق خدا و در جهت انساندوستی انسان است و حقا این آرمانها ارزنده است. یک انسان بشردوست و یک انسان در خود فرو رفته هیچگاه از نظر ما یکسان نیستند، ولو هیچیک از این دو معتقد به خدا نباشند. از این بالاتر، انسانی که دم از خدا میزند و در شبانهروز یکمیلیون بار «یا الله» و «بک یا الله» میگوید اما رفتارش نشان میدهد انسانی است سخت خودمدار و خودپرست و تمام تلاشهایش متوجه خواستههای مبتذل شخصی و خودش یا حداکثر خانوادهاش است و آدم دیگری که اصلا به خدا معتقد نیست و با نام الله آشنایی ندارد، اما وجودش را چنان ساخته است که خود و انسانهای جهان را همسرنوشت میداند و تلاشش در راه نجات همگان است و میگوید اگر سهمی هم به من میرسد، آن لقمه را سر سفرهای میگذارم که همه دور آن سفره نشسته باشند، از نظر ما هر دو این انسانها بیخدا هستند؛ هم آن نفر اول که هر شبانهروز یکمیلیون بار «بک یا الله» میگوید بیخداست و خدایش از لفظ تجاوز نکرده و به تعبیر آن روایت «مَنْ عَبَدَ الْاِسَْم دُونَ المَعْنَی فَقَدْ کفَرَ»[7] است، یعنی کسی که عابد و پرستنده اسم خداست و هم آن کسی که انسانگرا و انساندوست است، اما از دایره ماتریال[8] و ماده فراتر نمیرود. هر دو بیخدا هستند، ولی در میان این دو بیخدا، آن ماتریالیست بشردوست از دید اسلام از این اللهگوی خودپرست بالاتر است. دقت کنید به اینکه اینها هر دو بیخدا هستند. مقایسه نمیکنم بین یک باخدا و یک بیخدا، دو بیخدا را مقایسه میکنم. قرآن با صراحت از کافرانی نام میبرد که مکرر «الله الله» میگویند. این مشرکان به خدا و به الله معتقدند. کلمه الله در فرهنگ شرک هم وجود دارد. در فرهنگ شرک به جای «بِسْمِاللهِ الرَّحْمنِ الرَّحیم» در آغاز نامهها «بِاِسْمِک اَللّهُمَّ» نوشته میشد. اینها در تاریخ عرب جاهلی هست و میتوانید مطالعه بفرمایید. پس با «الله» آشناست اما کافر است. پس معلوم میشود ممکن است در فرهنگ کسی «الله» حاضر باشد، حتی به «الله» آفریننده آسمان و زمین «وَ لَئِنْ سَاَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمواتِ وَ الْاَرْضَ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ لَیقولُنَّ الله»[9] هم معتقد باشد، اما همچنان کافر باشد. معلوم میشود مساله ایمان به خدا از دیدگاه اسلام فراتر از این حرفهایی است که ما گمان میکنیم.
پس یکی مساله ماهیت انسان است و دوم مساله آزادی انسان و تقدیر الهی. اعتقاد به تقدیر الهی و «کلَّ شَیءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَر»[10] در نظر بسیاری با آزادی منافات دارد. ولی این مساله بسیار ساده است و هیچ منافاتی با آزادی ندارد. چون قَدَر انسان این است که آزاد باشد. وقتی قَدَر انسان این است که آزاد باشد، دیگر مسالهای نمیماند. انسان مجبور است که آزاد باشد. انسان مسوول است؛ مسوول ساختن خویش و ساختن محیط خویش. مسوول اسم مفعول است؛ سائلش کیست؟ در مکتبهای معتقد به مسوولیت، پاسخ به این پرسش «مَنْ سائِل» چندان درست و حسابی نیست، ولی در اسلام جواب خیلی روشن است. سائل کیست؟ خداوند. «وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَکمْ أُمَّه وَاحِدَه وَلَکنْ یضِلُّ مَنْ یشَاءُ وَ یهْدِی مَنْ یشَاءُ وَلَتُسْأَلُنَّ عَمَّا کنْتُمْ تَعْمَلُون.» [11] انسان با تمام این مسایل، سرانجام کماکان همواره بر سر دوراهی است. بالاخره آخرین انتخاب با کیست؟ با خود انسان.
[1]. Zeus
[2]. Prometheus
[3]. Brook House Encyclopaedia
[4]. Humanism
[5]. سوره آل عمران، آیه 178.
[6]. سوره اسراء، آیه 82.
[7]. محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1365ق، ج1: ص87.
[8]. Material
[9]. سوره عنکبوت، آیه 61.
[10]. سوره قمر، آیه 49.
[11]. سوره نحل، آیه 93.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.