فربهتر از سینما
مهرداد حجتی/منتقد سینما
سیویک سال یا سیویک دوره فرقی نمیکند. این عدد نشانه عمر یک جشنواره است که قرار بود، جشنواره «سینمای ملی» ما باشد. سینمایی که قرار بود پس از آن همه فراز و نشیب و تغییر مدیریتها، اینک چندگام جلوتر از آنچه که پیشتر بود بایستد. و نسل امروز و فردا را به «سینمایی بالنده» و البته «اندیشمند» دلخوش کند. اما چنین نشد. نشد به این دلیل که سینمای «بالنده» دهه شصت و هفتاد در اوایل دهه نود از نفس افتاد و اینک نفسهای آن نیز به شماره افتاده است. در همین روزهای شلوغ جشنواره تهیهکنندهای خطاب به من گفت: «میبینی، سینما تعطیل شده است.» و من به کرات در طول این یکیودوسال از زبان بسیاری شنیدهام؛ چه از زبان آنها که هماکنون فیلم میسازند و چه آنها که در این چندسال مجال فیلم ساختن نیافتهاند. شنبه شب در برنامه هفت شبکه سه سیما مجتبی راعی به حرف آمده بود: «باندی بر سر کار آمدهاند که نمیگذارند دیگران کار کنند... چرا کسانی همچون «کمال تبریزی» نباید فیلم بسازد؟آیا قصدشان متنبه کردن او است؟... چرا همکاران ما نباید فیلم بسازند؟... آقایان (مسوولان سینمایی) میخواهند مدام بحرانسازی کنند تا کسی متوجه اعمال آنها نشود. این آقایان
نمیتوانند مدیریت کنند. به همین دلیل بحرانسازی میکنند. به همین خاطر است که خانه سینما را میبندند. حتی وقتی دیوان عدالت اداری حکم برائت به خانه سینما میدهد باز آقایان نمیگذارند آنجا باز شود. چون اعتقاد دارند بحران باید ادامه داشته باشد... »
نسل درخشان دهه شصت و هفتاد سینمای ایران در جشنواره اخیر غایب بود. چند سالی است که «کیانوش عیاری» فیلماش در پشت درهای سازمان سینمایی به انتظار نمایش مانده است. همچنان که فیلم رخشان بنیاعتماد. ناصر تقوایی که در خانه نشسته است و نسل امروز سینما را حسرت به دل گذاشته است. سالهاست دیگر فیلمی از «عباس کیارستمی» در کشور بر پرده سینماها نرفته است. یکی، دو تایی هم که جلای وطن کرده و رفتهاند. چنان که پیشتر از آن امیر نادری رفت و دیگر بازنگشت. این روزها در سینمای ایران چه میگذرد؟آنهایی که اجازه ساختن دارند از ترس تهمت «سیاهنمایی» فیلم «بیمساله» میسازند فیلمهایی که دغدغه هیچکس نیست. فیلمهایی بریده از مسایل روز جامعه. آنچنان که در عمده فیلمهای روی پرده دیده میشود. و آنها که دغدغهمندند باهزار اما و اگر روبهرو میشوند. یا فیلمنامه تغییر میکند یا سکانسهایی از فیلم! مجتبی راعی در همان شب به نکته مهم دیگری هم اشاره کرد: «چگونه است که آقایان تصمیم میگیرند یک فیلمساز پورنو خارجی را پاک جلوه دهند تا اینچنین دعوت از او برای کار در ایران با سرمایه دولتی را موجه جلوه دهند اما از آن سو فیلمسازان خودمان را که
فقط از سر دغدغه و دلسوزی فیلم میسازند «مسالهدار» جلوه میدهند؟» همان داستان همیشگی هدف وسیله را توجیه کردن!سخنان مجتبی راعی شاید سخنان دردمندانه بسیاری از اهل سینما باشد چراکه میبینند به هنگام سختی و گرهافتادن به کارشان در دفتر هیچ مسوولی به رویشان گشوده نیست. جشنواره سیویکم، جشنواره حسرتها هم بود؛ حسرت از ندیدن فیلم بزرگ. چنان که در دهه شصتوهفتاد فیلمهای بزرگ از سینماگران بزرگ کشورمان در همین جشنواره فجر سر بر میکرد و نسل ما را شگفتزده میکرد. در همان سالها بود که دستگاه دیپلماسی کشورمان هرچه میکرد به گرد تاثیرگذاری سینمای ما در جهان نمیرسید. جشنواره فجر، فربه شده است. فربه شدن جشنواره آن را زمینگیر میکند. چنانکه دستگاه سینمایی کشور فربه شده است، فربه بودن، تحرک از هر دستگاهی میگیرد. آنچنانکه از هر انسانی.
اینکه ساختمان و عمارت سینمابزرگتر شود، به تعداد کارمندان و پرسنل آن افزوده شود، جشنواره به استانها و شهرستانها برده و تعداد جوایز زیادتر شود، آمار تولید بالا برود، بودجههای چند دهمیلیاردی پای فیلمها ریخته شود، گره از کار این تن فربه نمیگشاید! در همین دستگاه فربه است که «رسوایی» تولید میشود!نمایش «رسوایی» در قالب فیلمسینمایی که واجد ارزشهایی در اندازههای جشنواره ملی ما، جشنواره فیلم فجر باشد، نشانه کجسلیقگی است. «رسوایی» شبهفیلمی است که در قالب یک فیلم خودنمایی میکند. «شبه مساله» است که در قالب «مساله» خودنمایی میکند. جان کلام من، متوجه مدیران سینمایی است که میخواستهاند در طول این چندسال سینمایی «مسالهگریز» را جایگزین سینمایی «مساله محور» کنند؛ هر چند گویا تا حدودی هم به توفیق رسیدهاند! اغلب فیلمهای این دوره از جشنواره مؤید همین نکتهاند! همین قدر که «رسوایی» در چنین فضایی اجازه تولید و لابد اکران میگیرد خبر از روزهای ناخوشتری از سینمای ایران میدهد. سینمایی که به گفته بزرگان آن رو به احتضار گذارده و از عرش به فرش آورده شده است. ما را به تماشای «رسوایی» دعوت کردند. در سالنی مملو از
جمعیت ناشناس. در دمایی گزنده و لبالب از دم و بازدم تماشاگر. فیلم با حرکات دلبرانه و عشوهگرانه زنی خیابانی آغاز میشود تا بار دیگر بر این نکته تاکید شده باشد که دغدغه نسل امروز جامعه ما، چیزی غیر از آنی است که ما همه درگیر آنیم. زن آرایش غلیظ میکند. ماتیک سرخ به لب میکشد. روسری سرخ به سر میکند. کفش سرخ به پا میکند و از در خانهای محقر بیرون میآید تا با همین هیات پا به سینمای ما بگذارد!
سیویک سال یا سیویک دوره فرقی نمیکند. این عدد نشانه عمر یک جشنواره است که قرار بود، جشنواره «سینمای ملی» ما باشد. سینمایی که قرار بود پس از آن همه فراز و نشیب و تغییر مدیریتها، اینک چندگام جلوتر از آنچه که پیشتر بود بایستد. و نسل امروز و فردا را به «سینمایی بالنده» و البته «اندیشمند» دلخوش کند. اما چنین نشد. نشد به این دلیل که سینمای «بالنده» دهه شصت و هفتاد در اوایل دهه نود از نفس افتاد و اینک نفسهای آن نیز به شماره افتاده است. در همین روزهای شلوغ جشنواره تهیهکنندهای خطاب به من گفت: «میبینی، سینما تعطیل شده است.» و من به کرات در طول این یکیودوسال از زبان بسیاری شنیدهام؛ چه از زبان آنها که هماکنون فیلم میسازند و چه آنها که در این چندسال مجال فیلم ساختن نیافتهاند. شنبه شب در برنامه هفت شبکه سه سیما مجتبی راعی به حرف آمده بود: «باندی بر سر کار آمدهاند که نمیگذارند دیگران کار کنند... چرا کسانی همچون «کمال تبریزی» نباید فیلم بسازد؟آیا قصدشان متنبه کردن او است؟... چرا همکاران ما نباید فیلم بسازند؟... آقایان (مسوولان سینمایی) میخواهند مدام بحرانسازی کنند تا کسی متوجه اعمال آنها نشود. این آقایان
نمیتوانند مدیریت کنند. به همین دلیل بحرانسازی میکنند. به همین خاطر است که خانه سینما را میبندند. حتی وقتی دیوان عدالت اداری حکم برائت به خانه سینما میدهد باز آقایان نمیگذارند آنجا باز شود. چون اعتقاد دارند بحران باید ادامه داشته باشد... »
نسل درخشان دهه شصت و هفتاد سینمای ایران در جشنواره اخیر غایب بود. چند سالی است که «کیانوش عیاری» فیلماش در پشت درهای سازمان سینمایی به انتظار نمایش مانده است. همچنان که فیلم رخشان بنیاعتماد. ناصر تقوایی که در خانه نشسته است و نسل امروز سینما را حسرت به دل گذاشته است. سالهاست دیگر فیلمی از «عباس کیارستمی» در کشور بر پرده سینماها نرفته است. یکی، دو تایی هم که جلای وطن کرده و رفتهاند. چنان که پیشتر از آن امیر نادری رفت و دیگر بازنگشت. این روزها در سینمای ایران چه میگذرد؟آنهایی که اجازه ساختن دارند از ترس تهمت «سیاهنمایی» فیلم «بیمساله» میسازند فیلمهایی که دغدغه هیچکس نیست. فیلمهایی بریده از مسایل روز جامعه. آنچنان که در عمده فیلمهای روی پرده دیده میشود. و آنها که دغدغهمندند باهزار اما و اگر روبهرو میشوند. یا فیلمنامه تغییر میکند یا سکانسهایی از فیلم! مجتبی راعی در همان شب به نکته مهم دیگری هم اشاره کرد: «چگونه است که آقایان تصمیم میگیرند یک فیلمساز پورنو خارجی را پاک جلوه دهند تا اینچنین دعوت از او برای کار در ایران با سرمایه دولتی را موجه جلوه دهند اما از آن سو فیلمسازان خودمان را که
فقط از سر دغدغه و دلسوزی فیلم میسازند «مسالهدار» جلوه میدهند؟» همان داستان همیشگی هدف وسیله را توجیه کردن!سخنان مجتبی راعی شاید سخنان دردمندانه بسیاری از اهل سینما باشد چراکه میبینند به هنگام سختی و گرهافتادن به کارشان در دفتر هیچ مسوولی به رویشان گشوده نیست. جشنواره سیویکم، جشنواره حسرتها هم بود؛ حسرت از ندیدن فیلم بزرگ. چنان که در دهه شصتوهفتاد فیلمهای بزرگ از سینماگران بزرگ کشورمان در همین جشنواره فجر سر بر میکرد و نسل ما را شگفتزده میکرد. در همان سالها بود که دستگاه دیپلماسی کشورمان هرچه میکرد به گرد تاثیرگذاری سینمای ما در جهان نمیرسید. جشنواره فجر، فربه شده است. فربه شدن جشنواره آن را زمینگیر میکند. چنانکه دستگاه سینمایی کشور فربه شده است، فربه بودن، تحرک از هر دستگاهی میگیرد. آنچنانکه از هر انسانی.
اینکه ساختمان و عمارت سینمابزرگتر شود، به تعداد کارمندان و پرسنل آن افزوده شود، جشنواره به استانها و شهرستانها برده و تعداد جوایز زیادتر شود، آمار تولید بالا برود، بودجههای چند دهمیلیاردی پای فیلمها ریخته شود، گره از کار این تن فربه نمیگشاید! در همین دستگاه فربه است که «رسوایی» تولید میشود!نمایش «رسوایی» در قالب فیلمسینمایی که واجد ارزشهایی در اندازههای جشنواره ملی ما، جشنواره فیلم فجر باشد، نشانه کجسلیقگی است. «رسوایی» شبهفیلمی است که در قالب یک فیلم خودنمایی میکند. «شبه مساله» است که در قالب «مساله» خودنمایی میکند. جان کلام من، متوجه مدیران سینمایی است که میخواستهاند در طول این چندسال سینمایی «مسالهگریز» را جایگزین سینمایی «مساله محور» کنند؛ هر چند گویا تا حدودی هم به توفیق رسیدهاند! اغلب فیلمهای این دوره از جشنواره مؤید همین نکتهاند! همین قدر که «رسوایی» در چنین فضایی اجازه تولید و لابد اکران میگیرد خبر از روزهای ناخوشتری از سینمای ایران میدهد. سینمایی که به گفته بزرگان آن رو به احتضار گذارده و از عرش به فرش آورده شده است. ما را به تماشای «رسوایی» دعوت کردند. در سالنی مملو از
جمعیت ناشناس. در دمایی گزنده و لبالب از دم و بازدم تماشاگر. فیلم با حرکات دلبرانه و عشوهگرانه زنی خیابانی آغاز میشود تا بار دیگر بر این نکته تاکید شده باشد که دغدغه نسل امروز جامعه ما، چیزی غیر از آنی است که ما همه درگیر آنیم. زن آرایش غلیظ میکند. ماتیک سرخ به لب میکشد. روسری سرخ به سر میکند. کفش سرخ به پا میکند و از در خانهای محقر بیرون میآید تا با همین هیات پا به سینمای ما بگذارد!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.