|

حقوق جهانی بشر یا تکلیف جهانی دولت‌ها؟

حسین مصباحیان

دغدغه مشترک علوم انسانی یک پرسش بیش نیست: وقتی با موضوعی مواجه می‌شویم که در ماهیت خود چندرشته‌ای است چه باید کرد؟ ‌محیط‌زیست، مهاجرت، ایدز، ‌حقوق‌بشر و... مفاهیمی هستند که همه علوم می‌توانند به آن بپردازند. اهالی علوم سیاسی چگونه باید با این مسایل مواجه شوند. می‌کوشم با توجه به مورد بیانیه حقوق بشر و از موضع اهل فلسفه توضیح دهم چگونه این کار باید انجام گیرد. بعد از جنگ جهانی دوم به‌موازات افزایش مهاجرت و تبعات جنگ، احساس شد این معضلات نمی‌تواند در رشته‌ای منفک مثل تاریخ، فلسفه یا جامعه‌شناسی پاسخ داده شود. در پی این موضوع در دانشگاه میشیگان تفکیک تخصصی علوم انسانی به وجود آمد. بعد از آن به مطالعات چندرشته‌ای و بعد از آن به مطالعات بین‌رشته‌ای تغییرنام داد. این رشته هم‌اکنون در 800 دانشگاه جهان تدریس می‌شود. گرایش بین‌رشته‌ای به سایر رشته‌ها، رشته‌های سنتی می‌گوید. ویژگی اول آن این است که آنچه را محل نزاع بین رشته‌هاست از آن خود می‌کند. ویژگی دوم آن ادغام بصیرت‌ها و ایجاد بصیرتی فراتر از همه بصیرت‌ها و دانش‌ها و تولید معرفتی جدید است. واژه دیسیپلین تعیین نمی‌کند با چه روشی حرف بزنیم. مثلا وقتی در مورد جنون حرف می‌زنیم رشته روانکاوی مطرح می‌شود. این گرایش موضوعاتی را که در رشته‌های دیگر مهم است می‌گیرد و استفاده می‌کند. این گرایش بازگشتی به فلسفه آتنی است که همه علوم در آن جمع بوده‌اند. به‌جز انکار کامل این گرایش که امکان‌ناپذیر است راه دیگر این است که چیزی را که موجودیت پیدا کرده قبول کنیم اما ادعاهای آن را به پرسش بگیریم و مطالعات بین‌رشته‌ای را مثل تاریخ و علوم اجتماعی در خانواده علوم سیاسی بپذیریم. درون سنت معرفت‌شناختی و روش‌شناسی فلسفه می‌توان گرایش بین‌رشته‌ای را بررسی معرفت‌شناسانه کرد. اگر بخواهیم انضمامی حرف بزنیم متوجه می‌شویم که اصل قضیه پنهان باقی مانده است و باید با یک روش پدیدارشناسانه امور مدفون در نظریه‌ها را دریابیم. در زمینه جهانی‌شدن و بومی‌ماندن می‌توان به موردی انضمامی مثل اعلامیه جهانی حقوق بشر اشاره کرد. آیا اصول مندرج در اعلامیه جهانی حقوق بشر (1948) به‌راستی جهانی است یا سندی است ناشی از فرهنگ، فلسفه و تاریخ غرب و از این‌رو، با سنن ملل غیرغربی ناسازگار؟ آیا ادعای یک دولت مبنی بر ضرورت تاکید بر سنن و شاخصه‌های فرهنگ بومی، می‌تواند تعیین‌کننده قلمرو حقوقی باشد که ملت آن دولت باید از آن برخوردار باشند؟ آیا در فراسوی پرتنش دوسویه‌گرایی بین هژمونی فردگرایی و مقاومت‌های فرهنگی ملل غیرغربی (مللی که مستعد به‌صحنه‌آوردن حقوق بشر هستند) می‌توان از ضرورت گشودن راهی سوم که در آن حقوق فردی و حقوق اجتماعی با هم همراه شوند، سخن گفت؟ شرایط امکان تاسیس جهان جدیدی از حقوق بشر، جهانی که پایان «سرگردانی میان دو دنیا، یکی مرده و دیگری ناتوان از زاده‌شدن»، را در چشم‌انداز خود قرار داده باشد، کدام است؟ با قراردادن اعلامیه جهانی حقوق بشر در متن تاریخی- فلسفی آن و نیز در متن جهانی آکنده از تنوعات فرهنگی، می‌توان نتیجه گرفت که اعلامیه موجود جهانی حقوق بشر، نمی‌تواند اعلامیه‌ای جهانی برای بازتاب حقوق اساسی بشر تلقی شود، اما می‌تواند و باید منشوری جهانی برای تکلیف دولت‌ها قلمداد شود و چون چنین است، ضرورت دارد که اعلامیه جهانی موجود به‌نفع اعلامیه‌ای قوی‌تر، اعلامیه‌ای که هم شامل دخالت همه فرهنگ‌ها و هم حاوی حقوق اجتماعی بشر باشد، حرکت داده شود. در این چارچوب، اعلامیه جهانی موجود، اعلامیه‌ای برآمده از «جهانشمولی از بالا» خوانده شده و به همین دلیل بنای اعتبار آن در تکلیف نهاده شده است و اعلامیه جهانی مفقود و مفروض، «جهانشمولی از پایین» نامیده و بنای اعتبار آن بر حق مستقر شده است؛ حقی که اصول اساسی آن باید با مشارکت متفکران - و نه دولتمردان- همه ملل مورد تبیین قرار گیرد. این چارچوب در نهایت با وام‌گرفتن مفهوم «دموکراسی در راه» از دریدا، که در کتاب پرنفوذ او «سیاست‌های دوستی»، صورت‌بندی شده است، چارچوب پیشنهادی خود را «حقوق بشر در راه» نامیده است. اعلامیه جهانی حقوق بشر یک سند تاریخی و از این‌رو مورد توجه مورخان است. این سند اما به دلایل کاملا سیاسی (پیشگیری از احتمال وقوع جنگ جهانی سوم) تنظیم شده و از این‌رو همواره مورد توجه متخصصان علوم سیاسی قرار داشته است. ریشه این درخت تنومند، این اعلامیه اما، در خاک فلسفه غرس شده و پرسشی هم که پیش می‌نهد، پرسشی فلسفی است. به این‌ترتیب، پرسش دیگری که پدیدار می‌شود این است که اگر قرار باشد «مطالعات بین‌رشته‌ای» توسط رشته‌های ریشه‌دار به رسمیت شناخته شود، اعلامیه جهانی حقوق بشر چگونه می‌تواند در پرتو بصیرت‌های این رشته تازه‌یاب و حفظ حدود و ثغور معرفتی و روشی رشته‌هایی مانند فلسفه، تاریخ، حقوق، علوم سیاسی و جامعه‌شناسی مورد مطالعه قرار گیرد و آیا اصولا متن این اعلامیه، همه رشته‌های شناخته‌شده علوم انسانی را درگیر خود نمی‌کند؟
دغدغه مشترک علوم انسانی یک پرسش بیش نیست: وقتی با موضوعی مواجه می‌شویم که در ماهیت خود چندرشته‌ای است چه باید کرد؟ ‌محیط‌زیست، مهاجرت، ایدز، ‌حقوق‌بشر و... مفاهیمی هستند که همه علوم می‌توانند به آن بپردازند. اهالی علوم سیاسی چگونه باید با این مسایل مواجه شوند. می‌کوشم با توجه به مورد بیانیه حقوق بشر و از موضع اهل فلسفه توضیح دهم چگونه این کار باید انجام گیرد. بعد از جنگ جهانی دوم به‌موازات افزایش مهاجرت و تبعات جنگ، احساس شد این معضلات نمی‌تواند در رشته‌ای منفک مثل تاریخ، فلسفه یا جامعه‌شناسی پاسخ داده شود. در پی این موضوع در دانشگاه میشیگان تفکیک تخصصی علوم انسانی به وجود آمد. بعد از آن به مطالعات چندرشته‌ای و بعد از آن به مطالعات بین‌رشته‌ای تغییرنام داد. این رشته هم‌اکنون در 800 دانشگاه جهان تدریس می‌شود. گرایش بین‌رشته‌ای به سایر رشته‌ها، رشته‌های سنتی می‌گوید. ویژگی اول آن این است که آنچه را محل نزاع بین رشته‌هاست از آن خود می‌کند. ویژگی دوم آن ادغام بصیرت‌ها و ایجاد بصیرتی فراتر از همه بصیرت‌ها و دانش‌ها و تولید معرفتی جدید است. واژه دیسیپلین تعیین نمی‌کند با چه روشی حرف بزنیم. مثلا وقتی در مورد جنون حرف می‌زنیم رشته روانکاوی مطرح می‌شود. این گرایش موضوعاتی را که در رشته‌های دیگر مهم است می‌گیرد و استفاده می‌کند. این گرایش بازگشتی به فلسفه آتنی است که همه علوم در آن جمع بوده‌اند. به‌جز انکار کامل این گرایش که امکان‌ناپذیر است راه دیگر این است که چیزی را که موجودیت پیدا کرده قبول کنیم اما ادعاهای آن را به پرسش بگیریم و مطالعات بین‌رشته‌ای را مثل تاریخ و علوم اجتماعی در خانواده علوم سیاسی بپذیریم. درون سنت معرفت‌شناختی و روش‌شناسی فلسفه می‌توان گرایش بین‌رشته‌ای را بررسی معرفت‌شناسانه کرد. اگر بخواهیم انضمامی حرف بزنیم متوجه می‌شویم که اصل قضیه پنهان باقی مانده است و باید با یک روش پدیدارشناسانه امور مدفون در نظریه‌ها را دریابیم. در زمینه جهانی‌شدن و بومی‌ماندن می‌توان به موردی انضمامی مثل اعلامیه جهانی حقوق بشر اشاره کرد. آیا اصول مندرج در اعلامیه جهانی حقوق بشر (1948) به‌راستی جهانی است یا سندی است ناشی از فرهنگ، فلسفه و تاریخ غرب و از این‌رو، با سنن ملل غیرغربی ناسازگار؟ آیا ادعای یک دولت مبنی بر ضرورت تاکید بر سنن و شاخصه‌های فرهنگ بومی، می‌تواند تعیین‌کننده قلمرو حقوقی باشد که ملت آن دولت باید از آن برخوردار باشند؟ آیا در فراسوی پرتنش دوسویه‌گرایی بین هژمونی فردگرایی و مقاومت‌های فرهنگی ملل غیرغربی (مللی که مستعد به‌صحنه‌آوردن حقوق بشر هستند) می‌توان از ضرورت گشودن راهی سوم که در آن حقوق فردی و حقوق اجتماعی با هم همراه شوند، سخن گفت؟ شرایط امکان تاسیس جهان جدیدی از حقوق بشر، جهانی که پایان «سرگردانی میان دو دنیا، یکی مرده و دیگری ناتوان از زاده‌شدن»، را در چشم‌انداز خود قرار داده باشد، کدام است؟ با قراردادن اعلامیه جهانی حقوق بشر در متن تاریخی- فلسفی آن و نیز در متن جهانی آکنده از تنوعات فرهنگی، می‌توان نتیجه گرفت که اعلامیه موجود جهانی حقوق بشر، نمی‌تواند اعلامیه‌ای جهانی برای بازتاب حقوق اساسی بشر تلقی شود، اما می‌تواند و باید منشوری جهانی برای تکلیف دولت‌ها قلمداد شود و چون چنین است، ضرورت دارد که اعلامیه جهانی موجود به‌نفع اعلامیه‌ای قوی‌تر، اعلامیه‌ای که هم شامل دخالت همه فرهنگ‌ها و هم حاوی حقوق اجتماعی بشر باشد، حرکت داده شود. در این چارچوب، اعلامیه جهانی موجود، اعلامیه‌ای برآمده از «جهانشمولی از بالا» خوانده شده و به همین دلیل بنای اعتبار آن در تکلیف نهاده شده است و اعلامیه جهانی مفقود و مفروض، «جهانشمولی از پایین» نامیده و بنای اعتبار آن بر حق مستقر شده است؛ حقی که اصول اساسی آن باید با مشارکت متفکران - و نه دولتمردان- همه ملل مورد تبیین قرار گیرد. این چارچوب در نهایت با وام‌گرفتن مفهوم «دموکراسی در راه» از دریدا، که در کتاب پرنفوذ او «سیاست‌های دوستی»، صورت‌بندی شده است، چارچوب پیشنهادی خود را «حقوق بشر در راه» نامیده است. اعلامیه جهانی حقوق بشر یک سند تاریخی و از این‌رو مورد توجه مورخان است. این سند اما به دلایل کاملا سیاسی (پیشگیری از احتمال وقوع جنگ جهانی سوم) تنظیم شده و از این‌رو همواره مورد توجه متخصصان علوم سیاسی قرار داشته است. ریشه این درخت تنومند، این اعلامیه اما، در خاک فلسفه غرس شده و پرسشی هم که پیش می‌نهد، پرسشی فلسفی است. به این‌ترتیب، پرسش دیگری که پدیدار می‌شود این است که اگر قرار باشد «مطالعات بین‌رشته‌ای» توسط رشته‌های ریشه‌دار به رسمیت شناخته شود، اعلامیه جهانی حقوق بشر چگونه می‌تواند در پرتو بصیرت‌های این رشته تازه‌یاب و حفظ حدود و ثغور معرفتی و روشی رشته‌هایی مانند فلسفه، تاریخ، حقوق، علوم سیاسی و جامعه‌شناسی مورد مطالعه قرار گیرد و آیا اصولا متن این اعلامیه، همه رشته‌های شناخته‌شده علوم انسانی را درگیر خود نمی‌کند؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.