|

بازخوانی غزاله علیزاده به مناسبت سالروز تولدش

کلید انداختن در تاریخی

شیما بهره‌مند

«امروز که از اداره آمدم، نظام گفت حسن گفته است، چیزی برای غزاله ننوشتند. بهتر است خودمان بنویسیم، گویا آشنایی در کیهان دارد. از این قضیه مهی از حقارت روی سرم نشست، پشتم تیر کشید، انگار به پوست یک خزنده دست کشیدم. گفتم که فکر می‌کنم این نوعی افتخار است برای من که در این مملکت دو کتاب منتشر کردم و یک کلمه هم درباره‌اش ننوشتند. معادله‌ای است که دو صورت دارد. یک اجتماع با فرهنگ و متعالی در قبال یک اثر بد سکوت می‌کند و برعکس یک کار خوب در یک اجتماع بی‌فرهنگ با سکوت رو‌به‌رو می‌شود. به هر حال باید فهمید جامعه ما کدام‌یک از این دو صفت را دارد. در این صورت تکلیف کار من هم روشن می‌شود. از پیش‌ترش هم هیچ رویایی نداشتم. یک‌جوری انگار در خلأ می‌نویسم. قلم را که روی کاغذ می‌گردانم، این کلمات هیچ مخاطبی ندارد. در ذهنم حتی تصویر یک خواننده هم نیست. هر کاری را بهتر از این بلد بودم بی‌معطلی می‌کردم. ولی این تنها کاری است که بلدم. در تمام وجوه دیگر زندگی‌ برای سرپوش گذاشتن بر این بیگانگی نقش بازی می‌کنم... ولی خود من، خود اصلی من، همان خود داستان‌سراست... . از ازل تنهایی و اضطراب در جهان ستمگر آن‌قدر بود که برای ادامه بقا باید خودم داستان‌های تسلاگر می‌گفتم و این عادت در من مانده است، برای ادامه بقا.» چند دهه پیش‌تر، درست در بهمن‌ماه و کمتر از یک‌ماه پس از انتشار دومین رمانش، غزاله علیزاده این خاطره را نوشته است. همین چند خط از «خاطره بهمن»، غزاله را در جایگاه نویسنده‌ای بی‌تابعیت می‌نشاند. نویسنده‌ای که بی‌اعتنا به محفل‌ها و نهادهای ادبی تنها در فکر نوشتن است. بازخوانی علیزاده از خلال نامه‌ها و یادداشت‌هایش، نسبت نویسنده و داستان‌هایش را بیشتر آشکار می‌کند. زن‌های علیزاده، به ویژه در رمان خانه ادریسی‌ها، از یک سو تسلیم و قربانی‌اند و از سوی دیگر بر این وضعیت شوریده‌اند. در هر حال زن‌ در داستان‌های علیزاده، در یک وضعیت قرار گرفته، از حوزه خصوصی به حوزه عمومی فراخوانده می‌شود، از این‌رو زنان او فارغ از کنش‌‌شان، به دلیل حضور در یک وضعیت (عموما اجتماعی- سیاسی)، موقعیت بحرانی پیدا کرده و مساله‌ساز می‌شوند. بی‌شک یکی از دلایل این رویکرد، نوع مواجهه این نویسنده با فضای ادبی است. علیزاده، سوژگی‌اش را در نوشتن و روایت تقابل‌ها و ایجاد یک وضعیت، تعریف می‌کند. از این‌رو در خانه ادریسی‌ها با خلق وضعیتی همگرا، دو طیف ناهمگن و بی‌ربط در لحظه‌ای از تاریخ با هم منطبق شده و داستان در خلال این تنش روایت می‌شود. این‌گونه خانه ادریسی‌ها، عصاره دوره‌ای از تاریخ یک ملت است. در وضعیت ادبی اخیر اما، ادبیات زنانه ما، هویت خود را از مفهوم نمادینِ «اقلیت» می‌گیرد. به عبارتی این ادبیات اقلیت‌بودن را مکانی برای نوشتن قرار داده و تلاش می‌کند به طرزی نمادین، منزلت خود را نیز از این مفهوم به دست آورد. نویسندگان این جریان، درست معکوس رفتار نویسنده‌ای چون غزاله علیزاده، با تاکید بر طرد شدن و اقلیت بودن، خواستار حمایتند. این گزاره که حضور زنان و جوانان، آینده درخشانی را برای ادبیات ما نوید می‌دهد نیز از تبعات این جایگاه‌سازی است. این ادبیات تحت‌الحمایه، ناگزیر زن را از نظرگاه غالب: مردانه روایت می‌کند. این تابعین، با وجود داعیه‌های فمینیستی، تعریف «زن به مثابه دیگری» را پذیرفته‌اند. نگاه کنید به داستان‌های زنانه ادبیات اخیر ما که یا از خانه به عنوان حوزه خصوصی فراتر نمی‌روند یا با همان دغدغه‌هایی که نظم موجود بر آنها تحمیل کرده به خیابان می‌آیند و با حوزه عمومی مواجه می‌شوند. این ادبیات، هیچ پیشنهاد تازه‌ای برای زندگی زنان به دست نمی‌دهد، هر چه هست حسرت است و بازنمایی وضعیت زن گرفتار و دربند روزمرگی و هر تلاشی برای تغییر وضع نیز به سازش با وضع موجود منجر می‌شود. ادبیاتی که در بارزترین نمونه‌اش، نویدی جز «عادت کردن» نمی‌دهدو البته به‌طور متناقضی، هم در پی بازپس گرفتن حق زنان است و هم بر آن است تصویر زن روشنفکر آگاه را به تصویر کشد. این تصویر یکدست از زنِ روشنفکر در غالب داستان‌ها، با آنچه او در جایگاه اقلیت، در پی به‌دست آوردنش است، مصداق همان ایستادن در دو مکان است. چه آنکه زنان مورد ستم به واسطه طردشدن یا حذف شدن از جامعه، طبعا دچار نقصان‌اند. از غزاله علیزاده، فعلا تنها «عادت به نوشتن داستان‌های تسلاگر» مانده است و تسلای ما نیز امروز گویا با این تعبیر سیمون دوبووار نسبت بیشتری دارد: «بدون شک تحمل بردگی راحت‌تر است تا اقدام برای رها شدن: مردگان نیز بهتر از زندگان با خاک انطباق یافته‌اند.» که البته این وضعیت، خود ماحصل شرایط موجود است، از این منظر آغاز رمان خانه ادریسی‌ها تمثیلی است از شرایط ما: «بروز آشفتگی در هیچ خانه‌ای ناگهانی نیست؛ بین شکاف‌ چوب‌ها، تای ملافه‌ها، درز دریچه‌ها و چین پرده‌ها غبار نرمی می‌نشیند، به انتظار بادی که از دری گشوده به خانه راه بیابد و اجزای پراکندگی را از کمینگاه آزاد کند.» این‌ مقدمه البته تنها یکی از دلایل ضرورت بازخوانی آثار غزاله علیزاده است.
«امروز که از اداره آمدم، نظام گفت حسن گفته است، چیزی برای غزاله ننوشتند. بهتر است خودمان بنویسیم، گویا آشنایی در کیهان دارد. از این قضیه مهی از حقارت روی سرم نشست، پشتم تیر کشید، انگار به پوست یک خزنده دست کشیدم. گفتم که فکر می‌کنم این نوعی افتخار است برای من که در این مملکت دو کتاب منتشر کردم و یک کلمه هم درباره‌اش ننوشتند. معادله‌ای است که دو صورت دارد. یک اجتماع با فرهنگ و متعالی در قبال یک اثر بد سکوت می‌کند و برعکس یک کار خوب در یک اجتماع بی‌فرهنگ با سکوت رو‌به‌رو می‌شود. به هر حال باید فهمید جامعه ما کدام‌یک از این دو صفت را دارد. در این صورت تکلیف کار من هم روشن می‌شود. از پیش‌ترش هم هیچ رویایی نداشتم. یک‌جوری انگار در خلأ می‌نویسم. قلم را که روی کاغذ می‌گردانم، این کلمات هیچ مخاطبی ندارد. در ذهنم حتی تصویر یک خواننده هم نیست. هر کاری را بهتر از این بلد بودم بی‌معطلی می‌کردم. ولی این تنها کاری است که بلدم. در تمام وجوه دیگر زندگی‌ برای سرپوش گذاشتن بر این بیگانگی نقش بازی می‌کنم... ولی خود من، خود اصلی من، همان خود داستان‌سراست... . از ازل تنهایی و اضطراب در جهان ستمگر آن‌قدر بود که برای ادامه بقا باید خودم داستان‌های تسلاگر می‌گفتم و این عادت در من مانده است، برای ادامه بقا.» چند دهه پیش‌تر، درست در بهمن‌ماه و کمتر از یک‌ماه پس از انتشار دومین رمانش، غزاله علیزاده این خاطره را نوشته است. همین چند خط از «خاطره بهمن»، غزاله را در جایگاه نویسنده‌ای بی‌تابعیت می‌نشاند. نویسنده‌ای که بی‌اعتنا به محفل‌ها و نهادهای ادبی تنها در فکر نوشتن است. بازخوانی علیزاده از خلال نامه‌ها و یادداشت‌هایش، نسبت نویسنده و داستان‌هایش را بیشتر آشکار می‌کند. زن‌های علیزاده، به ویژه در رمان خانه ادریسی‌ها، از یک سو تسلیم و قربانی‌اند و از سوی دیگر بر این وضعیت شوریده‌اند. در هر حال زن‌ در داستان‌های علیزاده، در یک وضعیت قرار گرفته، از حوزه خصوصی به حوزه عمومی فراخوانده می‌شود، از این‌رو زنان او فارغ از کنش‌‌شان، به دلیل حضور در یک وضعیت (عموما اجتماعی- سیاسی)، موقعیت بحرانی پیدا کرده و مساله‌ساز می‌شوند. بی‌شک یکی از دلایل این رویکرد، نوع مواجهه این نویسنده با فضای ادبی است. علیزاده، سوژگی‌اش را در نوشتن و روایت تقابل‌ها و ایجاد یک وضعیت، تعریف می‌کند. از این‌رو در خانه ادریسی‌ها با خلق وضعیتی همگرا، دو طیف ناهمگن و بی‌ربط در لحظه‌ای از تاریخ با هم منطبق شده و داستان در خلال این تنش روایت می‌شود. این‌گونه خانه ادریسی‌ها، عصاره دوره‌ای از تاریخ یک ملت است. در وضعیت ادبی اخیر اما، ادبیات زنانه ما، هویت خود را از مفهوم نمادینِ «اقلیت» می‌گیرد. به عبارتی این ادبیات اقلیت‌بودن را مکانی برای نوشتن قرار داده و تلاش می‌کند به طرزی نمادین، منزلت خود را نیز از این مفهوم به دست آورد. نویسندگان این جریان، درست معکوس رفتار نویسنده‌ای چون غزاله علیزاده، با تاکید بر طرد شدن و اقلیت بودن، خواستار حمایتند. این گزاره که حضور زنان و جوانان، آینده درخشانی را برای ادبیات ما نوید می‌دهد نیز از تبعات این جایگاه‌سازی است. این ادبیات تحت‌الحمایه، ناگزیر زن را از نظرگاه غالب: مردانه روایت می‌کند. این تابعین، با وجود داعیه‌های فمینیستی، تعریف «زن به مثابه دیگری» را پذیرفته‌اند. نگاه کنید به داستان‌های زنانه ادبیات اخیر ما که یا از خانه به عنوان حوزه خصوصی فراتر نمی‌روند یا با همان دغدغه‌هایی که نظم موجود بر آنها تحمیل کرده به خیابان می‌آیند و با حوزه عمومی مواجه می‌شوند. این ادبیات، هیچ پیشنهاد تازه‌ای برای زندگی زنان به دست نمی‌دهد، هر چه هست حسرت است و بازنمایی وضعیت زن گرفتار و دربند روزمرگی و هر تلاشی برای تغییر وضع نیز به سازش با وضع موجود منجر می‌شود. ادبیاتی که در بارزترین نمونه‌اش، نویدی جز «عادت کردن» نمی‌دهدو البته به‌طور متناقضی، هم در پی بازپس گرفتن حق زنان است و هم بر آن است تصویر زن روشنفکر آگاه را به تصویر کشد. این تصویر یکدست از زنِ روشنفکر در غالب داستان‌ها، با آنچه او در جایگاه اقلیت، در پی به‌دست آوردنش است، مصداق همان ایستادن در دو مکان است. چه آنکه زنان مورد ستم به واسطه طردشدن یا حذف شدن از جامعه، طبعا دچار نقصان‌اند. از غزاله علیزاده، فعلا تنها «عادت به نوشتن داستان‌های تسلاگر» مانده است و تسلای ما نیز امروز گویا با این تعبیر سیمون دوبووار نسبت بیشتری دارد: «بدون شک تحمل بردگی راحت‌تر است تا اقدام برای رها شدن: مردگان نیز بهتر از زندگان با خاک انطباق یافته‌اند.» که البته این وضعیت، خود ماحصل شرایط موجود است، از این منظر آغاز رمان خانه ادریسی‌ها تمثیلی است از شرایط ما: «بروز آشفتگی در هیچ خانه‌ای ناگهانی نیست؛ بین شکاف‌ چوب‌ها، تای ملافه‌ها، درز دریچه‌ها و چین پرده‌ها غبار نرمی می‌نشیند، به انتظار بادی که از دری گشوده به خانه راه بیابد و اجزای پراکندگی را از کمینگاه آزاد کند.» این‌ مقدمه البته تنها یکی از دلایل ضرورت بازخوانی آثار غزاله علیزاده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.