در حاشیه جایزه ادبی کرمانشاه
به سوی پایتختهای ادبی ایران
احمد غلامی
جایزه مستقل ادبی کرمانشاه (نقد حال) که من ترجیح میدهم آن را جایزه کرمانشاهیها بدانم، برگزار شد. از میان نامزدهای بخش اصلی رمان، کتاب «سنگ و سایه» توسط هیات داوران انتخاب شد و از کتاب رضا جولایی در بخش اصلی مجموعه داستان تقدیر کردند. همانطور که ادبیات از تضادها و پارادوکسها شکل میگیرد، انگار اهمیت جایزه ادبی کرمانشاه هم تندادن به این قاعده است؛ یعنی انتخاب محمدرضا صفدری نویسنده بوشهری که زبان و فضای کارش کمترین ارتباط را با زبان و فضای آن دیار (کرمانشاه) داشت. اگرچه در میان برگزیدگان، نویسنده کرمانشاهی و حتی آثار کردیزبان هم جایزه گرفته و تقدیر شدند اما این جایزه مستقل تلاش میکند از پوسته شهرستانی خود خارج و با مرکز یا پایتخت ادبی ایران، تهران، پیوند بخورد. این پیوند خوردن زمانی ارزش دارد که نویسندگان و گردانندگان جایزه ادبی کرمانشاه پایتخت ادبی ایران را به رقابت خود بطلبند. بحث اصلی در همین نکته است. چرا استانهای مهم کشورمان مثل مشهد، کرمان، اصفهان، کاشان، شیراز، تبریز و... نمیتوانند و نمیخواهند به قطبهای ادبی ایران تبدیل شوند. در پارهای زمانها شیراز، اصفهان و بوشهر توانستند جایگاه ویژهای در
ادبیات ایران پیدا کنند و حتی اگر بگویم برخی از نویسندگان آن دیار توانستند مجتهد ادبی شوند، اعراق نکردهام. اما آنها هم به میل خود یا ناچار در پایتخت ادبی تهران جذب و هضم شدند. این اتفاق، عیب یا نقصان نیست؛ اما آنچه ادبیات ایران به آن نیاز دارد ادبیاتی فراگیر و ملی است و مهمتر از آن، ملیشدن ادبیات شهرستانی است. آگاهانه از واژه شهرستانی استفاده کردهام تا با ادبیات بومی و اقلیمی اشتباه نشود. ادبیات شهرستان، یعنی ادبیات حاشیهای، یعنی درحاشیهماندن و به حاشیهها پرداختن. یعنی ادبیاتی که هرگز نمیتواند فراگیر شود. ادبیات شهرستانی از این جهت با ادبیات اقلیما- بومی فرق دارد که ادبیات بومی پتانسیل فراگیرشدن ملی و جهانیشدن را دارد. از همینجا میخواهم به نکتهای مهمتر اشاره کنم که ادبیات ملی هم اگر نتواند خودش را در عرصه جهانی تعریف و معنا کند و به استانداردهای جهانی برسد، در مقیاس جغرافیایی جهانی، ادبیات شهرستانی و حاشیهای میشود و میمیرد. بازکردن این بحث در اینجا ضرورتی ندارد. الان مساله رسیدن به ادبیاتی ملی است؛ ادبیات ملیای با بومها و اقلیمها و زبانها و فضاهای داستانی متفاوت و رنگارنگ؛ رقابت بین
فرهنگ و زبان برای خلق آدمها و دنیاهای متفاوت؛ کشش و کشاکش بین شهرها و پایتخت ادبی ایران، تهران. در این رقابتها باید پایتختهای ادبی جابهجا و دستبهدست شود و هر بار به فراخور ظهور نویسندگان و ارزش آثار خلقشده این تغییر در مرکز ادبی اتفاق بیفتد. اینکه کسی بیاید در تهران، پایتخت ادبی ایران مطرح شود، عیب نیست. یعنی برای نویسنده ملی شدن حتما باید از تهران بگذرد. عیب بسیار این است که این اتفاق باید برعکس هم بیفتد که تاکنون نیفتاده است. چرا برای نویسنده ملی شدن نباید از کرمانشاه، اصفهان، بوشهر، کرمان یا مشهد گذشت. هرچه زودتر باید این اتفاق بیفتد تا ادبیات ما از مرز ادبیات ملی بگذرد و به جهانیشدن نزدیک شود. ترجمه یک یا چند اثر هم میتواند ادبیات ما را جهانی کند؛ اما نمیتواند برای ادبیات ما جریانی جهانی بهوجود آورد.
جایزه مستقل ادبی کرمانشاه (نقد حال) که من ترجیح میدهم آن را جایزه کرمانشاهیها بدانم، برگزار شد. از میان نامزدهای بخش اصلی رمان، کتاب «سنگ و سایه» توسط هیات داوران انتخاب شد و از کتاب رضا جولایی در بخش اصلی مجموعه داستان تقدیر کردند. همانطور که ادبیات از تضادها و پارادوکسها شکل میگیرد، انگار اهمیت جایزه ادبی کرمانشاه هم تندادن به این قاعده است؛ یعنی انتخاب محمدرضا صفدری نویسنده بوشهری که زبان و فضای کارش کمترین ارتباط را با زبان و فضای آن دیار (کرمانشاه) داشت. اگرچه در میان برگزیدگان، نویسنده کرمانشاهی و حتی آثار کردیزبان هم جایزه گرفته و تقدیر شدند اما این جایزه مستقل تلاش میکند از پوسته شهرستانی خود خارج و با مرکز یا پایتخت ادبی ایران، تهران، پیوند بخورد. این پیوند خوردن زمانی ارزش دارد که نویسندگان و گردانندگان جایزه ادبی کرمانشاه پایتخت ادبی ایران را به رقابت خود بطلبند. بحث اصلی در همین نکته است. چرا استانهای مهم کشورمان مثل مشهد، کرمان، اصفهان، کاشان، شیراز، تبریز و... نمیتوانند و نمیخواهند به قطبهای ادبی ایران تبدیل شوند. در پارهای زمانها شیراز، اصفهان و بوشهر توانستند جایگاه ویژهای در
ادبیات ایران پیدا کنند و حتی اگر بگویم برخی از نویسندگان آن دیار توانستند مجتهد ادبی شوند، اعراق نکردهام. اما آنها هم به میل خود یا ناچار در پایتخت ادبی تهران جذب و هضم شدند. این اتفاق، عیب یا نقصان نیست؛ اما آنچه ادبیات ایران به آن نیاز دارد ادبیاتی فراگیر و ملی است و مهمتر از آن، ملیشدن ادبیات شهرستانی است. آگاهانه از واژه شهرستانی استفاده کردهام تا با ادبیات بومی و اقلیمی اشتباه نشود. ادبیات شهرستان، یعنی ادبیات حاشیهای، یعنی درحاشیهماندن و به حاشیهها پرداختن. یعنی ادبیاتی که هرگز نمیتواند فراگیر شود. ادبیات شهرستانی از این جهت با ادبیات اقلیما- بومی فرق دارد که ادبیات بومی پتانسیل فراگیرشدن ملی و جهانیشدن را دارد. از همینجا میخواهم به نکتهای مهمتر اشاره کنم که ادبیات ملی هم اگر نتواند خودش را در عرصه جهانی تعریف و معنا کند و به استانداردهای جهانی برسد، در مقیاس جغرافیایی جهانی، ادبیات شهرستانی و حاشیهای میشود و میمیرد. بازکردن این بحث در اینجا ضرورتی ندارد. الان مساله رسیدن به ادبیاتی ملی است؛ ادبیات ملیای با بومها و اقلیمها و زبانها و فضاهای داستانی متفاوت و رنگارنگ؛ رقابت بین
فرهنگ و زبان برای خلق آدمها و دنیاهای متفاوت؛ کشش و کشاکش بین شهرها و پایتخت ادبی ایران، تهران. در این رقابتها باید پایتختهای ادبی جابهجا و دستبهدست شود و هر بار به فراخور ظهور نویسندگان و ارزش آثار خلقشده این تغییر در مرکز ادبی اتفاق بیفتد. اینکه کسی بیاید در تهران، پایتخت ادبی ایران مطرح شود، عیب نیست. یعنی برای نویسنده ملی شدن حتما باید از تهران بگذرد. عیب بسیار این است که این اتفاق باید برعکس هم بیفتد که تاکنون نیفتاده است. چرا برای نویسنده ملی شدن نباید از کرمانشاه، اصفهان، بوشهر، کرمان یا مشهد گذشت. هرچه زودتر باید این اتفاق بیفتد تا ادبیات ما از مرز ادبیات ملی بگذرد و به جهانیشدن نزدیک شود. ترجمه یک یا چند اثر هم میتواند ادبیات ما را جهانی کند؛ اما نمیتواند برای ادبیات ما جریانی جهانی بهوجود آورد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.