|

«سینما» و «فوتبال»؛ ارتباطی دارند؟

مستطیل سبزی که هزاران جفت چشم روی سکوها نظاره‌گر آن هستند و پرده سفیدی که تماشاگر روبه‌روی آن می‌نشیند اگرچه در ابتدا چندان مرتبط به هم به نظر نمی‌رسیدند، اما طولی نکشید که برنامه‌های ورزشی تلویزیونی و صفحات مطبوعات سینمایی پر شد از نقل شباهت‌های بین سینما و فوتبال؛ فوتبالی که مدت زمان 90دقیقه‌ای آن برابر زمانی است که عمده فیلم‌های سینمایی دارند و از درامی که در یک مسابقه فوتبال در جریان است تا خردکردن نماها و شگردهای سینمایی در پخش تلویزیونی فوتبال گرفته تا همه‌گیربودن و هیجان‌آفرینی هردو در اذهان بینندگان، دلایلی بودند که برای بیان این شباهت بیان می‌شدند. اما حضور فوتبال تا سال‌ها محدود بود به فیلم‌های تکراری ظهرهای کش‌دار جمعه در دهه 60 و اوایل دهه 70 و تکرار چندباره فیلم «فرار به سوی پیروزی» که آنقدر دیده شده بود که بعضی دیالوگ‌هایش ورد زبان آن نسل شد. فرار به سوی پیروزی (جان هیوستن 1981) با ترکیبی از بازیگران حرفه‌ای سینما مثل مایکل کین و سیلوستر استالونه با ستاره‌های بازنشسته فوتبال بابی مور، اسوالدو آردیلس و در راس همه پله با داستانی ساده ماجرای فرار تعدادی از زندانیان متفقین در بین دونیمه مسابقه با نازی‌ها بود که با پایانی حماسی و میهن‌پرستانه به‌جای فرار، به تلافی گل‌های خورده در مسابقه‌ای ناعادلانه و یک‌طرفه منجر می‌شد. اما صحنه‌های فوتبال و سکانس نهایی فیلم با آنکه توسط بزرگ‌ترین بازیکن فوتبال تمام دوران‌ها، پله، اجرا می‌شد بازهم برای بیننده فوتبال‌دیده، حسی از تصنع داشت. اگرچه فرار به سوی پیروزی فیلم موفقی نبود و در کارنامه هیوستن یکی از کارهای ضعیف سال‌های واپسین او به شمار می‌رود، اما قبل و بعد از آن هم در فیلم‌هایی که بازی فوتبال در آنها به نمایش درآمد این تصنع از بین نرفت. برای تماشاگری که عادت ذهنی‌اش از تماشای فوتبال به واسطه پخش تلویزیونی، نمای لانگ‌شات از وسط زمین است که گاه با کلوزآپ‌های بازیکنان موثر در صحنه‌ها ترکیب می‌شود، اندازه نماهای متفاوت با این تصویر ذهنی در فیلم‌های سینمایی نامعمول است. برای این مخاطب، دوربینی وسط زمین فوتبال نیست و برای فیلمساز پیاده‌کردن فیلمنامه بازی در نمای لانگ‌شات ناممکن. اگر بوکس با دوکاراکتر محدود در وسط رینگ و نمایش مبارزه تن‌به‌تن آنها در ذات خود سینمایی محسوب می‌شود، برعکس فوتبال با توپ بی‌مهارش هر فیلمنامه‌ای را محدود می‌کند به بیرون از خطوط زمین مسابقه.
اما سینما داخل همین خطوط زمین اتفاق می‌افتد؛ جایی که بازگشت غیرقابل باور یونایتدی‌ها به بازی و بعد قهرمانی‌شان در فینال 1999 تمام آن فیلم‌های نجات در لحظه آخر را به یاد می‌آورد با این تفاوت که همه‌چیز واقعی‌تر به نظر می‌آید. آگاهی ما از اینکه مارادونا گل را با دست به ثمر رسانده و ناآگاهی داور از این مساله همه آن تبهکاران دوست‌داشتنی تاریخ سینما را به ذهن می‌آورد که با آنها همذات‌پنداری کرده‌ایم. کلوزآپ صورت روبرتو باجو بعد از به آسمان‌فرستادن توپ در فینال جام 94 قهرمانان دوست داشتنی شکست‌خورده‌مان روی پرده را به یاد می‌آورد و یونان ضد قهرمانی که سرانجام پیروز شد. همه آن کوچک‌های بااراده از کره‌شمالی توفان‌زرد جام 66 تا شیرهای رام‌نشدنی جام 90 از دل قاره آفریقا تا ایتالیای درهم‌شکسته از رسوایی کالچوپولی در جام 2006 که تا قهرمانی پیش رفت، قهرمانان درام جذابی هستند که در آن گروهی ناآماده و بی‌اعتماد به نفس تحت فرماندهی هفت‌سامورایی در مقابل خطر می‌ایستند و موفق می‌شوند. از این دریچه فوتبال همان سینماست که این بار درام را در مستطیل سبز می‌آفریند و روژه میلا، مارچلو لیپی و مارادونا و اتحاد شرق آسیایی کره‌ای‌ها هفت‌سامورایی معروف کوروساوا هستند.
سینما نیز در طول این سال‌ها هرگاه به‌جای داخل زمین بازی سراغ بیرون آن و حواشی و قهرمانان آن رفت، با دست پر بازگشت. از قاسم جولایی نوجوان ملایری که در فیلم مسافر داستان تمثیلی عباس کیارستمی روانه امجدیه شد و وقتی به مطلوبش رسید خوابش برد و هیچ وقت بازی را ندید تا داستان کن لوچ از اریک پستچی بینوایی که کانتونا ستاره محبوبش را به میان رویاهایش می‌کشاند تا تلاش دختران نوجوان برای راه پیداکردن به استادیوم و تماشای بازی تیم ملی ایران از نزدیک، همواره فوتبال و فوتبال‌دوستان و اطراف و حواشی این ورزش منبعی از سوژه‌های ناب برای سینماگران بوده است.
مستطیل سبزی که هزاران جفت چشم روی سکوها نظاره‌گر آن هستند و پرده سفیدی که تماشاگر روبه‌روی آن می‌نشیند اگرچه در ابتدا چندان مرتبط به هم به نظر نمی‌رسیدند، اما طولی نکشید که برنامه‌های ورزشی تلویزیونی و صفحات مطبوعات سینمایی پر شد از نقل شباهت‌های بین سینما و فوتبال؛ فوتبالی که مدت زمان 90دقیقه‌ای آن برابر زمانی است که عمده فیلم‌های سینمایی دارند و از درامی که در یک مسابقه فوتبال در جریان است تا خردکردن نماها و شگردهای سینمایی در پخش تلویزیونی فوتبال گرفته تا همه‌گیربودن و هیجان‌آفرینی هردو در اذهان بینندگان، دلایلی بودند که برای بیان این شباهت بیان می‌شدند. اما حضور فوتبال تا سال‌ها محدود بود به فیلم‌های تکراری ظهرهای کش‌دار جمعه در دهه 60 و اوایل دهه 70 و تکرار چندباره فیلم «فرار به سوی پیروزی» که آنقدر دیده شده بود که بعضی دیالوگ‌هایش ورد زبان آن نسل شد. فرار به سوی پیروزی (جان هیوستن 1981) با ترکیبی از بازیگران حرفه‌ای سینما مثل مایکل کین و سیلوستر استالونه با ستاره‌های بازنشسته فوتبال بابی مور، اسوالدو آردیلس و در راس همه پله با داستانی ساده ماجرای فرار تعدادی از زندانیان متفقین در بین دونیمه مسابقه با نازی‌ها بود که با پایانی حماسی و میهن‌پرستانه به‌جای فرار، به تلافی گل‌های خورده در مسابقه‌ای ناعادلانه و یک‌طرفه منجر می‌شد. اما صحنه‌های فوتبال و سکانس نهایی فیلم با آنکه توسط بزرگ‌ترین بازیکن فوتبال تمام دوران‌ها، پله، اجرا می‌شد بازهم برای بیننده فوتبال‌دیده، حسی از تصنع داشت. اگرچه فرار به سوی پیروزی فیلم موفقی نبود و در کارنامه هیوستن یکی از کارهای ضعیف سال‌های واپسین او به شمار می‌رود، اما قبل و بعد از آن هم در فیلم‌هایی که بازی فوتبال در آنها به نمایش درآمد این تصنع از بین نرفت. برای تماشاگری که عادت ذهنی‌اش از تماشای فوتبال به واسطه پخش تلویزیونی، نمای لانگ‌شات از وسط زمین است که گاه با کلوزآپ‌های بازیکنان موثر در صحنه‌ها ترکیب می‌شود، اندازه نماهای متفاوت با این تصویر ذهنی در فیلم‌های سینمایی نامعمول است. برای این مخاطب، دوربینی وسط زمین فوتبال نیست و برای فیلمساز پیاده‌کردن فیلمنامه بازی در نمای لانگ‌شات ناممکن. اگر بوکس با دوکاراکتر محدود در وسط رینگ و نمایش مبارزه تن‌به‌تن آنها در ذات خود سینمایی محسوب می‌شود، برعکس فوتبال با توپ بی‌مهارش هر فیلمنامه‌ای را محدود می‌کند به بیرون از خطوط زمین مسابقه.
اما سینما داخل همین خطوط زمین اتفاق می‌افتد؛ جایی که بازگشت غیرقابل باور یونایتدی‌ها به بازی و بعد قهرمانی‌شان در فینال 1999 تمام آن فیلم‌های نجات در لحظه آخر را به یاد می‌آورد با این تفاوت که همه‌چیز واقعی‌تر به نظر می‌آید. آگاهی ما از اینکه مارادونا گل را با دست به ثمر رسانده و ناآگاهی داور از این مساله همه آن تبهکاران دوست‌داشتنی تاریخ سینما را به ذهن می‌آورد که با آنها همذات‌پنداری کرده‌ایم. کلوزآپ صورت روبرتو باجو بعد از به آسمان‌فرستادن توپ در فینال جام 94 قهرمانان دوست داشتنی شکست‌خورده‌مان روی پرده را به یاد می‌آورد و یونان ضد قهرمانی که سرانجام پیروز شد. همه آن کوچک‌های بااراده از کره‌شمالی توفان‌زرد جام 66 تا شیرهای رام‌نشدنی جام 90 از دل قاره آفریقا تا ایتالیای درهم‌شکسته از رسوایی کالچوپولی در جام 2006 که تا قهرمانی پیش رفت، قهرمانان درام جذابی هستند که در آن گروهی ناآماده و بی‌اعتماد به نفس تحت فرماندهی هفت‌سامورایی در مقابل خطر می‌ایستند و موفق می‌شوند. از این دریچه فوتبال همان سینماست که این بار درام را در مستطیل سبز می‌آفریند و روژه میلا، مارچلو لیپی و مارادونا و اتحاد شرق آسیایی کره‌ای‌ها هفت‌سامورایی معروف کوروساوا هستند.
سینما نیز در طول این سال‌ها هرگاه به‌جای داخل زمین بازی سراغ بیرون آن و حواشی و قهرمانان آن رفت، با دست پر بازگشت. از قاسم جولایی نوجوان ملایری که در فیلم مسافر داستان تمثیلی عباس کیارستمی روانه امجدیه شد و وقتی به مطلوبش رسید خوابش برد و هیچ وقت بازی را ندید تا داستان کن لوچ از اریک پستچی بینوایی که کانتونا ستاره محبوبش را به میان رویاهایش می‌کشاند تا تلاش دختران نوجوان برای راه پیداکردن به استادیوم و تماشای بازی تیم ملی ایران از نزدیک، همواره فوتبال و فوتبال‌دوستان و اطراف و حواشی این ورزش منبعی از سوژه‌های ناب برای سینماگران بوده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.